محەمەد لادێ – هەولێر
لە ساڵانی دواییدا، شەقامەکانی هەرێمی کوردستان و عێراق شایەتی وەرچەرخانێکی دیارن لە شێوازی بەکارهێنانی ئۆتۆمبێل. چوونە ناو جیهانی ئۆتۆمبێلە هایبریدەکان (تێکەڵەی بەنزین و کارەبا) و ئۆتۆمبێلە تەواو کارەباییەکان (EV)، چیتر تەنیا دیاردەیەکی کاتی یان حەزێکی کەسی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە کولتووری لێخوڕین و بەکارهێنانی سووتەمەنیدا کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ژینگە و تەندروستی گشتی شارەکان هەیە.
کەمکردنەوەی گازی ژەهراوی و پاکبوونەوەی هەوا
یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکانی شارە گەورەکان، بەرزبوونەوەی ڕێژەی دوانەئۆکسیدی کاربۆن و گازی تری بەکارهێنراوی زیانبەخشە کە لە ئۆتۆمبێلە بەنزینی و دیزڵییەکانەوە دەردەچن. ئۆتۆمبێلی هایبرید لە ڕێگەی بەکارهێنانی بەشەکیی بزوێنەری کارەبایی لە خێراییە کەمەکان و قەرەباڵغیی ناو شاردا، بەکارهێنانی بەنزین بە ڕێژەیەکی بەرچاو (نزیکەی ٣٠٪ بۆ ٥٠٪) کەم دەکاتەوە. ئەمەش مانای کەمترکردنی دووکەڵ و گازی ژەهراوییە لە هەوادا.
لە لایەکی ترەوە، ئۆتۆمبێلی تەواو کارەبایی ڕاستەوخۆ هیچ جۆرە گازێک ناڕژێنێتە هەواوە. کاتێک ڕێژەی ئەم ئۆتۆمبێلانە لە شەقامە سەرەکییەکان و ناوچە قەرەباڵغەکاندا زیاد دەکات، ئاستی پیسبوونی هەوا نزم دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی نەخۆشییە هەناسەیییەکان وەک ڕەبۆ و حەساسییەت، بەتایبەت لەنێو منداڵان و بەساڵاچوواندا.
ڕووبەڕووبوونەوەی پیسداگەڕانی ژینگە بە دەنگەدەنگ (Noise Pollution)
جگە لە پیسداگەڕانی هەوا، پیسداگەڕانی ژینگە بە دەنگیش یەکێکە لە کێشە خامۆشەکانی شارە هاوچەرخەکان کە کاریگەریی خراپی لەسەر دەروون و سیستەمی دەماری هاووڵاتییان هەیە. بزوێنەرە ناوەکییەکان (بەنزین و دیزڵ) لە کاتی کارکردندا دەنگ و لەرەلەرێکی زۆر دروست دەکەن، لە کاتێکدا ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان لە کاتی ڕۆیشتندا نزیکەی بە تەواوی بێدەنگن. زۆربوونی ئەم ئۆتۆمبێلانە لە گەڕەک و شەقامە ناوخۆییەکاندا، ژینگەیەکی هێمن و ئارامتر بۆ نیشتەجێبووان دابین دەکات.
تێچووی ئابووری و دەستکەوتی ژینگەیی
سوودی ژینگەیی ئۆتۆمبێلی هایبرید و کارەبایی تەنیا لە پاكڕاگرتنی هەوادا کورت نابێتەوە، بەڵکو کاریگەریی ئەرێنی لەسەر ئابووری خێزان و کۆمەڵگەش دەبێت. کەمبوونەوەی ئۆکسجینی سووتاو و تێچووی سووتەمەنی، بارگرانی ئابووری کەم دەکاتەوە. هەروەها، زۆربوونی خواست لەسەر ئەم ئۆتۆمبێلانە هۆکارێکە بۆ ئەوەی وەبەرهێنەران و کەرتی تایبەت زیاتر گرنگی بە دروستکردنی وێستگەکانی شەحنکردنەوەی سۆلار (تەوژمی خۆر) بدەن، کە ئەوەش لە خۆیدا هەنگاوێکە بەرەو بەکارهێنانی وزەی پاك و ژینۆک.
ئاستەنگ و ئاڵۆزییەکانی بەردەم بەردەوامی ئەم گۆڕانکارییە
بەپێچەوانەی سوودە زۆرەکانی، ئەم گۆڕانکارییە بەبێ کۆسپ نییە. سەرەکیترین ئاستەنگ لە شارەکانی ئێمەدا، نەبوونی ژێرخانێکی بەهێزی کارەبایی و کەمیی وێستگەکانی شەحنکردنەوەی خێرایە. ئەگەر کارەبای وێستگەکان لە ڕێگەی سووتەمەنی فۆسیلییەوە (وەک دیزڵ و نەوت) بەرهەم بهێنرێت، بەشێک لە سوودە ژینگەیییەکانی ئۆتۆمبێلی کارەبایی کەم دەبێتەوە.
هەروەها، پرسی ڕازپەڕاندن (لەناوبردن یان ڕیسایکڵکردن)ی باترییە کواڵتی بەرزەکانی لیسیۆم-ئایۆن لە داهاتوودا پێویستی بە پلانێکی تۆکمەی ژینگەیی هەیە، تاوەکو دوای تەواوبوونی تەمەنی باترییەکان نەبنە هۆی پیسبوونی خاك و ئاوی ژێرزەوی.
ئەندازیاری ڕاوێژکار “رابەر مجيد” تايبةت بة “هەولێر” دةلَيَت:” سەرەڕای ئەو سوودە بێوێنەیانەی ئۆتۆمبێلە کارەبایی و هایبریدەکان بۆ پاکڕاگرتنی هەوا و کەمکردنەوەی دەنگەدەنگ هەیانە، بەڵام پێویستە چاومان لەسەر چەند مەترسی و ئاستەنگێکی تریش هەبێت کە دەبنە هەڕەشەی نوێ بۆ سەر ژینگە و سەلامەتی ، ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان بێگومان هەنگاوێکی مەزن و بێگەرد نیین، بەڵکو شۆڕشێکی پێویستن کە دەبێت بە چاوکراوەییەوە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. سەرکەوتنی ئەم شۆڕشە لە هەرێمی کوردستاندا تەنیا بە هاوردەکردنی ئۆتۆمبێل نایەتە دی، بەڵکو پێویستی بە دابینکردنی ژێرخانی تەکنیکی، یاسای توند بۆ پاشماوەی پاترییەکان، و هۆشیاریی گشتی هەیە بۆ ئەوەی لەبری کێشە، چارەسەر بن.
بەگشتی، ڕووکردنە ئۆتۆمبێلی هایبرید و کارەبایی هەنگاوێکی گرنگ و پێویستە بەرەو دروستکردنی «شاری سەوز» و پاراستنی ژینگە. بۆ ئەوەی شارەکان بە تەواوی لەم گۆڕانکارییە سوودمەند ببن، پێویستە لەگەڵ هێنانی ئەم ئۆتۆمبێلانەدا، کار لەسەر پەرەپێدانی ژێرخانی وزەی نوێبووەوە و داڕشتنی ڕێنمایی تایبەت بۆ بەڕێوەبردنی پاشماوەی باترییەکان بکرێت تاوەکو ژینگەیەکی تەندروستتر بۆ نەوەکانی داهاتوو دەستەبەر بێت.