رۆژنامەی ھەولێر

شرۆڤەیەکی شیعری (یەکبوون) لە نووسینی دکتۆر ئەیوب سابیر

خالید شەیدا

یەکبوون
تکا دەکەم فریا کەون
لە ڕابردوو، دەرس وەرگرن
سەدەی بیستویەکەمە
سیاسەت سیاسەتی سەردەمە
با یەک گرین، با یەک گرین
دژ بە یەکتری نەجەنگین
پەنا بۆ دژمن نەبەرین
با ئەی ڕەقیبمان بێتە دی
دڵدار لە گۆڕا بسرەوی
با خوێنی شەهیدانی ڕۆڵەی کوردمان
فیداکاری ڕێی خەبات و سەربەستیمان
بەرهەمدار بێ بۆ نەوەی داهاتوومان
ڕاپەڕینەکەی شێخ سەعیدی پیران
پیاوە مەزنەکەی ڕۆژی بەرخۆدان
بیکەین بە هەوێن بۆ کۆڵنەدانمان
پەتی سێدارەکەی چوارچرا
بە پیلانی دژمن گێڕدرا
کۆماری کوردستان ڕووخێندرا
قازی تیایە شەهید کرا
کوردە، ئاگادار بە
وا خەریکە ڕەشەبای دژمن
ماڵ و خیوەتت تێک دەدا
سەروەت و سامانی
سەرخاک و ژێرخاکت
بۆ وڵات و ڕۆڵەی خۆی دەبا
باکی نییە
بمرێ لە برسان میللەتت
یەک گرن، بەسە دژمن
پەناگەی کەس نیە
قۆڵ و بازووی خۆت لێ هەڵکە
تا زووە نێوماڵت ڕێک خە
تا پشت و پەنات دژمنان بێ
مانەوەت تا سەر نیە
کوا شوڕشە مەزنەکەی بارزان
کە بە یەک دەنگ، بە یەک ڕەنگ
دەست لەناو دەست
بەرەو دەشت و شاخ هەڵکشان
چونکە پەنامان دژمن بوو،
دوور لە ڕابردووی مێژوو بوو
بە دانیشتنی سێکوچکەیەک
هەناسە سارد، هەناسە سارد
سەنگەرمان پێ چۆڵ کرا
باوەڕ مەکەن، باوەڕ مەکەن
هەرگیز بە دژمنان
پشتان دەگرێ
بۆ مەبەستی گڵاوی، دووبەرەکی،
دژ بە یەکتر، لە بری یەک کوردستان
تا لەبیر کەن ڕۆژانی پڕ سەروەری،
ڕابردووی خوێناویتان
پرۆفیسۆر د. ایوب صابر کریم
٢٨ـی تەمووزی 2025

‌شرۆڤەی شیعری یەکبوون
“تکا دەکەم فریا کەون”
ئەم دێڕە داوایەکی ڕاستەوخۆیە بۆ هۆشیاری و بەرپرسیارێتی. شاعیر/ نووسەر بانگەشە دەکات کە پێش ئەوەی کێشەکان گەورەتر بن، خەڵک و دەسەڵاتداران هەنگاو بنێن و ڕزگاری بۆ دۆخەکە بدۆزنەوە. واتە کات هێشتا هەیە، بەڵام پێویستە بە خێرایی کار بکرێت.
“لە ڕابردوو، دەرس وەرگرن”
ئەم دێڕە پشت بە ئەزموونی مێژوو دەبەستێت. پێی دەڵێت کە هەڵە و شکستی ڕابردوو نابێت دووبارە بکرێنەوە، بەڵکو دەبێت ببن بە وانەیەک بۆ ئێستا و داهاتوو، بۆ گۆڕینی ڕەفتار و بڕیارەکان.
کورتە واتا:
بانگەوازێکە بۆ هۆشیاری، ڕزگاربوون لە هەڵەکان، و بنیاتنانی داهاتوویەکی باشتر بە فێربوون لە ڕابردوو.

١. ناونیشان و دەستپێک
“یەک بوون” ناونیشانێکی بنچینەیی و فەلسەفییە.
لێرەدا یەکبوون تەنها یەکگرتنی کۆمەڵایەتی نییە،
بەڵکو یەکبوونی بیر، هۆش، بڕیار، خەبات و چارەنووسە.
شاعیر لە سەرەتادا بانگەواز دەکات بۆ ئەوەی هەموومان لە یەک شوێنەوە دەست پێ بکەین.
٢. سەردەم و هۆشیاری سیاسی
“سەدەی بیستویەکەمە/ سیاسەت سیاسەتی سەردەمە”
ئەم دوو هێڵە دیاری دەکەن کە شیعرەکە سەرەتای ڕۆمانسی نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو واقیع.
شاعیر دەڵێت: لە سەردەمی ئێستادا،
سیاسەت دیاریکەری مانەوە یان ونبوونە،
ناتوانرێت پشتگوێی بخرێت.
٣. ڕەتکردنەوەی ناکۆکی ناوخۆیی
“دژ بە یەکتری نەجەنگین/ پەنا بۆ دژمن نەبەرین”
ئەم بەشە هۆشدارییەکی توندە دژ بە:
جەنگی ناوخۆ
دووبەرەکی
پەنا بردن بۆ دژمن
شاعیر ڕاستەوخۆ دەڵێت:
ئەو کەسەی لە ناو خۆماندا جەنگ دروست دەکات،
ڕێگا بۆ دژمن دەکاتەوە.
٤. ڕەقیب ≠ دژمن
“با ئەی ڕەقیبمان بێتە دی/ دڵدار لە گۆڕا بسرەوی”
لێرەدا شاعیر بیرۆکەیەکی پێشکەوتوو دەهێنێت:
جیاوازی بیر و ڕەقیبایەتی پێویستە،
بەڵام دەبێت بە ڕێز و دڵداری بێت،
نە بە دژمنایەتی و تێکدانی ناوخۆ.
٥. کورد و خەباتی بەردەوام
“کوردمان فیداکاری خەبات و سەربەستیمان/ بەرهەمدار بێ بۆ نەوەی داهاتوومان”
شاعیر کورد وەک نەتەوەیەکی قوربانیدەر ناسێنێت.
خەبات لێرەدا مەبەست نییە بۆ مردن،
بەڵکو بۆ دروستکردنی ژیانێکی شایستە بۆ نەوەکان.
٦. بیرخستنەوەی مێژوویی
“ڕاپەرینەکەی شێخ سەعیدی پیران”
ئەم هێڵە بانگەوازێکە بۆ بیرکردنەوە لە مێژوو.
شێخ سەعیدی پیران هێمای:
ڕاپەڕین
ئازادیخوازی
قوربانی
شاعیر پێمان دەڵێت:
ئەگەر مێژوو لەبیر بکەین،
هەمان هەڵە دووبارە دەکەینەوە.
٧. بەرخۆدان و کۆڵنەدان
“بەرخۆدان بکەین بە هەوێن/ بۆ کۆڵنەدانمان”
“هەوێن” هێمای گەرمی، ژیان و بەردەوامییە.
بەرخۆدان لێرەدا واتای:
نەشکاندن و نە ڕوخاندن
مڵ نەدان
مانەوە لە هەر دۆخێکدا
٨. خیانەت و پلانی دژمن
“پەتی سێداری چوارچرا/ بە پیلانی دژمن کردرا”
سێدار دارێکی بەهێزە،
بەڵام تەنانەت ئەویش
ئەگەر لە ناوەوە لێی بدرێت، .
ئەم هێڵانە هێمای:
خیانەتی ناوخۆ
پلانی نهێنی دژمن
٩. کارەساتە مێژووییەکان
“کۆماری کوردستان ڕوخێندرا/ قازی تیایە شەهید کرا”
ئەم بەشە دڵتەنگی مێژووییە.
شاعیر بە نموونەی ڕوون پیشان دەدات: ئەگەر یەکبوون نەبێت،
دەستکەوتێکی گەورە وەک کۆمار
بە ئاسانی دەڕوخێت.
١٠. هۆشدارییەکی توند بۆ گەل
«کوردە ئاگادار بە… ماڵ و خیوەتت تێک دەدا»
ئەم بەشە بانگەوازێکی ڕاستەوخۆیە.
دژمن وەکو ڕەشەبا وێرانت دەکات؛
ڕەشەبا هەموو شتێک وێران دەکات،
ئەگەر پێشگری نەکرێت.
١١. قوربانی بۆ نیشتمان
“باکی نییە بمرێ لە برسان میللەتت”
ئەم هێڵە فەلسەفەی قوربانییە.
ژیان بە تەنها گرنگ نییە،
ئەگەر بۆ مانەوەی میللەت نەبێت.
١٢. بانگەواز بۆ کردار
“قۆڵ و بازووی خۆت لێ هەڵکە… نێوماڵت ڕێکخە”
شاعیر لێرەدا ڕەخنە لە چاوەڕوانی دەگرێت.
ڕزگاربوون بە دەستی خۆمانە،
نە بە دەستی کەسانی تر.
١٣. حسرتی شۆڕشی یەکگرتوو
“کوا شۆرشە مەزنەکەی بارزان”
ئەم پرسیارە، پرسیاری دڵی شاعیرە.
بارزان هێمای:
یەکدەنگی
یەکڕەنگی
خەباتی گشتی
١٤. کۆتایی: ونبوونی سەنگەر
“هەناسە سارد … سەنگەرمان پێ چۆڵکرا”
کۆتایییەکە زۆر کاریگەرییە.
“هەناسەسارد” هێمای:
ماندووبوون
بێهیوایی
کەمبوونی ڕۆحی شۆڕش
و “چۆڵبوونی سەنگەر” واتای
وەستانی بەرگری و ونبوونی ئامانجە.
کورتەی مانا
ئەم شیعرە:
بانگەوازێکی توندە بۆ یەکبوون
ڕەخنەیەکی ئاشکرایە دژ بە دابەشبوون و خیانەت
بیرخستنەوەیەکی قووڵی مێژوویی
و هۆشدارییەکە بۆ کارەساتی داهاتوو ئەگەر ئاگادار نەبین
ئەم دەقە هۆشدارییەکی توند و ڕاستەوخۆیە کە لە ناوەڕۆکدا باسی فێڵ، خیانەت و دووبارەبوونی مێژووی خوێناوی دەکات.
“باوەڕ مەکەن، باوەڕ مەکەن/ هەرگیز بە دژمنان پشتان دەگرێت”
ئەم دێڕانە داوای هۆشیاری دەکەن لە باوەڕکردن بە دژمن. واتا دژمن هەرگیز ناتوانێت ببێت پشتیوان؛ هەموو نزیکبوونێک لەگەڵی لە بنچینەدا فریودانە.
“تکا دەکەم فریا کەون/ لە ڕابردو، دەرس وەرگرن”
بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوە بۆ مێژوو و فێربوون لە هەڵەکانی. شاعیر پێیان دەڵێت ئەو خوێن و شکستانەی پێشوو نابێت دووبارە بکرێنەوە.
“بۆ مەبەستی گڵاوی، دووبەرەکی/ دژبەیەکتر، لەبری یەک کوردستان”
لێرەدا هۆشیار دەکرێنەوە لە سیاسەت و مەبەستانەی کە تێکدانی ناوخۆیی دروست دەکەن؛ گڵاوی و دووبەرەکییەکانی کە کوردان دژ بە یەکتری دەخەن و یەکخستن و نیشتمان دەخەنە ژێر مەترسی.
“تا لەبیرکەن ڕۆژانی پڕ سەروەری/ ڕابردووی خوێناویتان”
ئەم دێڕە ئاگادارییەکی ترسناکە: ئەگەر مێژوو لەبیر بکرێت، ئەو ڕابردووی خوێناوی و ڕۆژانی شکۆ و خۆڕاگریش لە بیر دەچن، و ئەوە ڕێگا دەکات بۆ دووبارەبوونی فاجیعەکان.
کورتەی واتا:
ئەم شیعرە بانگەوازێکی نیشتمانی و سیاسییە بۆ یەکگرتن، هۆشیاری لە دژمن، ڕەتکردنەوەی دووبەرەکی، و فێربوون لە مێژوو؛ چونکە تەنها بە یادگرتنی ڕابردوو دەتوانرێت داهاتوویەکی سەروەردار دروست بکرێت
پوختەی شیعری “یەک بوون”
ئەم شیعرە بانگەوازێکی ڕاستەوخۆ و هۆشیارکەرە بۆ یەکبوونی کورد لە سەردەمی ئێستادا. شاعیر سەدەی بیستویەکەم وەک سەردەمێکی سیاسی و پڕ لە پلانی دژمن پیشان دەدات و هۆشداری دەدات کە ناکۆکی ناوخۆیی و پەنا بردن بۆ دژمن، ڕێگای وێرانبوونی نەتەوەیە.
لە شیعرەکەدا جیاوازیی نێوان ڕەقیب و دژمن ڕوون دەکرێت و داوا دەکرێت کە ڕەقیبایەتی بە ڕێز و دڵداری بێت، نە بە دژمنایەتی. شاعیر بە بیرخستنەوەی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی پیران، ڕووخاندنی کۆماری کوردستان و شەهیدکەوتنی قازی محەمەد، مێژوو وەک وانەیەکی ئاگادارکەر بەکاردێنێت بۆ ئەوەی دووبارە هەمان هەڵە نەکەینەوە.
“یەکبوون” هێمای یەکدەنگی، یەکڕەنگی و خەباتی هاوبەشە؛ بانگەوازێکە بۆ بەرخۆدان، نەکۆڵدان و هەڵستان بە قۆڵ و بازووی خۆمان. شیعرەکە بە حسرتی شۆڕشی یەکگرتووی بارزان و بە وێنەی “هەناسە سارد” و “چۆڵبوونی سەنگەر” کۆتایی دێت، کە ئاگادارییەکی توندە: ئەگەر یەک نەبین و ئاگادار نەبین، هێزی بەرگریمان دەوەستێت.