رۆژنامەی ھەولێر

سیاسەت و وەڵامی زیرەکانە

فازڵ میرانی
لە سیاسەتدا، وەڵامی زیرەکانە کاتێک تەواو دەبێت کە وەڵامگۆ هەنگاوی کرداریی ئامادەی هەبێت و بتوانێت ڕایانبگەیەنێت یان جێبەجێیان بکات.
هەندێک جار، وەڵامی زیرەکانە لە هەمان قسەیەوە دێت کە کەسێک بۆ شەرمەزارکردنی بەرامبەرەکەی دەیکات. کەسی زیرەک بە یەک ڕستە مانای قسەکە ڕوون دەکاتەوە یان تەواوی دەکات و مانای قووڵتری بە زمانی ئاسان دەخاتە ڕوو. بەم شێوەیە، تیرەکە دەگەڕێتەوە بۆ لای ئەوەی هاویشتیویەتی.
لە مێژووی هەموو شارستانییەتەکاندا نموونەی زۆری وەڵامی زیرەکانە هەیە. هەندێکیانمان خوێندووەتەوە، هەندێکیانمان بیستووە و هەندێکیشمان بە چاوی خۆمان بینیوە. ئەو وەڵامانە نیشان دەدەن کە وەڵامدەر چەند بە قووڵی بیر دەکاتەوە و ئەو کەسەی بە ناحەق ویستوویەتی بەرامبەرەکەی شەرمەزار بکات، چەند بە سەرپێیی بیری کردووەتەوە.
کەس بە خۆ بە زیرەک نیشاندان، زیرەک نابێت. خەڵک جۆراوجۆرن. هەندێکیان کاتی وەڵامدانەوەیان نییە. هەندێکیان لە بەرامبەر ئەو کەسانەی خۆیان بە زیرەک نیشان دەدەن، بێدەنگی هەڵدەبژێرن. هەندێکیش خۆیان بانگەشەی زیرەکی دەکەن. کەسی بەڕاستی زیرەک، سەرەتا لەوەی بیستوویەتی یان بینیویەتی ورد دەبێتەوە، پاشان وەڵام دەداتەوە. تەنانەت ئەگەر قسەکە یان کردارەکەش ڕاستەوخۆ بۆ خۆی نەبووبێت، هەر دەتوانێت دەستپێشخەری بکات و وەڵام بداتەوە.
لە سیاسەتدا زوو دەردەکەوێت کێ بەڕاستی زیرەکە و کێ خۆی بە زیرەک نیشان دەدات. هەندێک جار، یەک لێدوان یان یەک کردار بەسە بۆ ئەوەی ئەمە ڕوون ببێتەوە.
زیرەکی لە بوارە جۆراوجۆرەکانی ژیان و لە بوونەوەرەکاندا دەبینرێت. لە مرۆڤدا لە هەموویان دیارترە. مرۆڤ دەتوانێت بە قووڵی بیر بکاتەوە، یادەوەرییەکی بەهێزی هەیە و دەتوانێت بیرەکانی بە شێوازی جۆراوجۆر و داهێنەرانە دەرببڕێت.
وەک گوتم، سیاسەت هەمیشە زیرەکیی مرۆڤ تاقی دەکاتەوە. سیاسەت بەرنامەی کاری هەیە، هۆکاری سەرکەوتنی هەیە و خاڵی لاوازیشی هەیە. زیرەکی بە تەنیا بۆ سەرکەوتن لە سیاسەتدا بەس نییە. سیاسەتوان پێویستی بە دانایی و ئەزموون هەیە. دەبێت بارودۆخی ڕاستەقینە لەبەرچاو بگرێت و لە چەندین بواردا شارەزا بێت، تا بزانێت کەی هەنگاو بنێت و کەی باشترە دەست ڕابگرێت.
ئەو کەسانە کە بە وەڵام یان بە کردار، یان بە هەردووکیان، بە زیرەکی دەناسرێن، کەمن. ئەو کەسانەش کەمتر بوونەتەوە کە سیاسەتوانان دەتوانن لێیان فێر بن و بیانکەنە سەرمەشقی خۆیان. زۆر کەس شتێک بڵاو دەکاتەوە کە بڵاوکردنەوەی دروست نییە یان هێندە گرنگ نییە. زۆر کەس دەیەوێت خەڵک بە کەسێکی ناودار و خاوەنی دەسەڵاتی بڕیاردان بیناسن. کاتێکیش باس دێتە سەر ئەنجامی کارەکانیان و ئەو کارانەی کە کەمتەرخەمییان تێدا کردووە، باسەکە دەگۆڕن بە مشتومڕێک کە بە گوێگرتن و سەیرکردنی ناوەشێت.
وەڵامی زۆرم خوێندووەتەوە کە بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو لە زاری کەسانی جۆراوجۆرەوە گێڕدراونەتەوە. یەکێکیان سەرنجی ڕاکێشام. زیاد، کە بە «زیاد کوڕی باوکی» ناسراوە، یەکێک بوو لە ناودارترین والییەکانی بەشێک لە سەردەمی خەلیفە ڕاشیدینەکان و سەرەتای سەردەمی ئومەوییەکان. چونکە دیار نەبوو باوکی کێیە، خەڵک فشاری زۆریان دەخستە سەری. ئەمە تاوانی زیاد نەبوو. خەڵک جارێک دەیانگوت کوڕی ئەم پیاوەیە و جارێک دەیانگوت کوڕی ئەو پیاوەیە. ئەبوو سوفیان یەکێک بوو لەو پیاوانە. دەسەڵات ئەم بارودۆخەی بە دەرفەت زانی تا زیاد بکێشێتە لای خۆی. پێشنیاریان بۆ کرد بە کوڕی ئەبوو سوفیان بیناسێنن. ئەم کارە ڕەفتاری زیادی گۆڕی. لەگەڵ خەڵک دڵڕەق بوو و خوێنی زۆری ڕشت.
وا دیارە زیاد تێگەیشتبوو کە دەسەڵات بە هۆکاری سیاسی بە کوڕی ئەبوو سوفیان ناسیویەتی. بۆیە ویستی کەسێک کە لە ناو خەڵکدا ڕێز و نفووزی زیاتری هەبێت، بە نووسین دانی پێدا بنێت کە ئەو کوڕی ئەبوو سوفیانە. فێڵێکی لێ کردەوە. نامەیەکی بۆ عائیشەی کچی ئەبوو بەکر، دایکی باوەڕداران، نارد و پرسیارێکی دەربارەی حوکمێکی ئایینی لێ کرد. ئەوەی بۆ زیاد گرنگ بوو، ئەوە بوو عائیشە بە چ ناوێک لە سەرەتای وەڵامەکەیدا بانگی دەکات.
زیاد لە سەرەتای نامەکەیدا نووسیبووی «لە زیاد کوڕی ئەبوو سوفیانەوە بۆ عائیشە، دایکی باوەڕداران.» چاوەڕێی دەکرد عائیشەش لە وەڵامەکەیدا بە «زیاد کوڕی ئەبوو سوفیان» ناوی بهێنێت. عائیشە، بۆ ئەوەی لەسەر شتێک کە هێشتا یەکلایی نەبووبووەوە شایەتی نەدات، بە زیرەکی نووسی «لە عائیشە، دایکی باوەڕدارانەوە، بۆ کوڕەکەی زیاد.»
عائیشە خۆی بە دایکی هەموو باوەڕداران دەزانی، بۆیە توانی زیاد بە «کوڕەکەم» بانگ بکات. بەم وەڵامەش، نەکەوتە داوی زیاد و دانی بەوەدا نەنا کە ئەبوو سوفیان باوکیەتی.
خۆزگە ئەوانەی خۆیان بە زیرەک نیشان دەدەن، کەمێک لە ڕەفتاری خۆیان ورد ببنەوە.