ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
لای كاوە كافرۆشی نیگاركێشان زیاترە لە پراكتیزەیەكی هونەری. هونەرمەندی هاوچەرخی كورد لە ڕێگەی فیگەرە شكاوەكان و ڕەنگی چین چین و فۆرمە ئەبستراكتەكانەوە، پرسیارەكانی شوناس و یادەوەری و زەبر و زەنگی بەكۆمەڵ دەكۆڵێتەوە. كارەكانی ڕەنگدانەوەی ئەزموونی كوردە لە هەمان كاتدا باس لە تەوەری فراوانتری كەرامەتی مرۆڤ و لەدەستدان و یادكردنەوە دەكات.
ماڵپەرێكی ئینگلیزی بەناوی (kurdistanchronicle) بابەتێكی لەسەر ئەم هونەرمەندە بڵاوكردۆتەوە و رۆژنامەی هەولێر وەفریگێراوەتە سەر زمانی كوردی، گۆڤارەكە نووسیویەتی كافرۆشی لە ساڵی 1970 لە شاری كەركووك لەدایكبووە، خوێندنی لەوێ تەواوكردووە، پێش ئەوەی كارەكانی لە سەرتاسەری هەرێمی كوردستان و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی نمایش بكات.
ناسنامەی كورد لە ناوەندی كارەكانی كافرۆشیدایە. تابلۆكانی ئەزمونی كورد لە گۆشەگیری و جینۆساید و ئاوارەبوون و دوورخستنەوە نیشان دەدەن، هاوكات لێكۆڵینەوە لەوە دەكەن كە ئەو هێزانە چۆن ناسنامەی تاك و دەستەجەمعییان لە چوارچێوەی هەرێمی كوردستان و لە سەرانسەری ڕەوەنددا داڕشتووە.
كافرۆشی لە ڕێگەی فیگەری پارچەپارچە و پێكهاتەی چیندارەوە بانگهێشتی بینەران دەكات بۆ ئەوەی بیر لە سرووشتی شوناس و كارەسات و بەرگەگرتنی یادەوەری مرۆڤ بكەنەوە. كارەكانی بیروڕای فەیلەسوفەكانی وەك ئیمانوێل لیڤیناس و پۆڵ ڕیكۆر وەبیر دێنێتەوە كە هەردووكیان شوناس وەك شتێك تێگەیشتوون كە لە ڕێگەی پەیوەندی لەگەڵ ئەوانی تردا دروست بووە.
ناسنامە وەك برینێكی كراوە
شوناس لە ناوەڕۆكی كارەكانی كافرۆشیدایە، هەرچەندە بە مانایەكی تەسكی ئیتنۆسەنتریك نییە. بەڵكو تابلۆكانی ئەو برینە درێژخایەنانە نیشان دەدەن كە گەلی كورد هەڵیگرتووە.
فیگەرە كوردەكان بە درێژایی تابلۆكانی دووبارە دەبنەوە، بەڵام بە پارچەپارچە دەردەكەون، دەربڕینی كاڵ و ڕووخساریان لە نێوان سێبەر و بۆشاییدا دابەش بووە. لە ڕێگەی سیما كاڵ و فۆرمە شكاوەكانەوە، پێشنیاری ئەوە دەكات كە تووندوتیژی زیاتر لە جەستەی فیزیكی دەسڕێتەوە. هەروەها هەڕەشە لە ناسنامە و یادەوەری و سەربەخۆیی دەكات.
فیگەرە شكاوەكانی كارەكانی هونەرمەندەكانی وەك فرانسیس بیكۆن و ویلم دی كونینگ و ئەنسێلم كیفەر دەهێنێتەوە یاد. لەگەڵ ئەوەشدا تابلۆكانی كافرۆشی ڕەگ و ڕیشەی لە ئەزمونی كوردی تووندوتیژی و یادەوەری و مانەوەدا ماونەتەوە و فۆرم بە ئازاری نەتەوەیەك دەبەخشن.
زمانی ئەبستراكت
بەكارهێنانی ئەبستراكت لەلایەن كافرۆشیەوە تەنها شێوازێكی هونەری نییە بەڵكوو هەڵبژاردنێكی ئەخلاقییە. لە ڕێگەی ئەم شێوازەوە ئامانجی دەرخستنی ڕەهەندە قووڵەكانی شوناسە. لە كاتێكدا وردەكارییە واقیعییەكان گرنگییەكی زۆریان هەیە، بەڵام هونەرمەند هێڵی شكاو و چینە ڕەنگەكان و بۆشایییەكی بێدەنگ كە خەم و ئازار و كارەسات دەگەیەنێت بەكاردەهێنێت.
لەم تابلۆیانەدا بینەران فیگەری مرۆڤ دەناسنەوە، بەڵام بە دەگمەن ڕووبەڕووی پۆرترێتی تەواو یان دڵنیاكەرەوە دەبنەوە. لەوانەیە دەستێك لە یەك هێڵەوە دەربچێت، لەكاتێكدا بەشەكانی تری جەستە دەتوێتەوە بۆ ڕەنگی گۆڕاو و فۆڕمی ئەبستراكت. كافرۆشی لەجیاتی ئەوەی مرۆڤەكان وەك خۆیان وێنا بكات، ژیانێك دەكێشێت كە بەهۆی تووندوتیژی و لەدەستدان شكاوە.
تابلۆكانی ئەو هونەرمەندە شایەتحاڵی هەندێك لە كارەساتە دیاریكەرەكانی مێژووی كوردن. هەڵمەتی ئەنفال ژو كیمیابارانی هەڵەبجە و جینۆسایدی ئێزدییەكان و دڕندەییەكانی تر ڕووداوی گۆشەگیر نین بەڵكوو ئەڵقەی بەیەكەوە گرێدراون لە مێژوویەكی فراوانتری تووندوتیژی و یادكردنەوەدا.
لە كارەكانی كافرۆشیدا، تۆمەتەكانی توت٠وندوتیژی – چ نازی، فاشیست، بەعسی، یان داعش – بە ڕەتكردنەوەی هاوبەشی كەرامەتی مرۆڤ یەكدەگرن. تابلۆكانی بەقەد بەرهەمی هونەری دەبنە كردەوەی یادكردنەوە، لە ڕێگەی یادەوەرییەوە شایەتحاڵی دەبن.
لە ئەزموونی كوردییەوە بۆ پرسیارە گشتگیرەكان
ڕەنگەكان بۆ كافرۆشی توخمگەلێكی جەوهەرین كە ئیلهامبەخشن بۆ ڕەنگدانەوەی، ڕەنگەكانی وەك ڕەش، سوور، خۆڵەمێشی و زەرد هەڵگری مانای كەسی و مێژوویین. هێڵە ناتەواوەكان وەك هێمای بینراوی ژیانەكان كاردەكەن كە بەهۆی تووندوتیژی و كارەساتەوە شكاوە.
لە ئەنجامدا پۆرترێتەكانی كافرۆشی كەمتر وەك نوێنەرایەتییەكی وشەیی كاردەكەن نەك وەك دەربڕینی ئەبستراكت بۆ یادەوەری. بەم شێوەیە چاودێر هەم كاریگەرییەكی بینراو ئەزموون دەكات و هەم لە یادەوەری بەكۆمەڵدا نوقم دەبێت. پۆرترێتەكە نەك تەنها بابەتەكە وێنا دەكات، بەڵكوو برینی كراوەی مێژووش وێنا دەكات.
تابلۆكانی كافرۆشی لە دەرەوەی بەهای هونەری خۆیان، دەنگ بە ئازارەكانی گەلەكەی، كورد دەبەخشن، لە هەمان كاتدا ئەو ئەزموونە بە بینەرێكی فراوانتر دەناسێنن. ئەگەرچی ڕەگ و ڕیشەی لە مێژووی كورددا داكوتاوە، بەڵام لە كۆتاییدا كارەكانی كافرۆشی قسە لەسەر پرسیارە گشتگیرەكانی یادەوەری، دادپەروەری، ناسنامە و كەرامەتی مرۆڤ دەكات. تابلۆكانی ئەزموونی كورد دەگۆڕن بۆ تێڕامانێكی فراوانتر لە تووندوتیژی و یادكردنەوە و گەڕانی بەردەوام بۆ سەربەخۆیی.
كافرۆشی بەم كارە لە گێڕانەوەیەكی دیاریكراوی كوردی تێدەپەڕێت. تابلۆكانی دەبنە شایەتحاڵی ئەخلاقی بۆ تووندوتیژی و یادەوەری و تێچووی مرۆیی لەبیرچوونەوە، بینەران لە سەرانسەری جیهان بانگهێشت دەكەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پرسیارەكانی دادپەروەری و ناسنامە و یادكردنەوە.