جەواهیر سدیق
ئافرەتی کورد هەمیشە هێمای خۆڕاگری، مەزنی و کۆڵەکەی سەرەکیی کۆمەڵگە بووە؛ بوونەوەرێک کە بە پێشەنگایەتی و ڕۆڵە کاریگەرەکەی شانازیی پێوە دەکرێت. پاراستنی کەرامەت و مافەکانی ئافرەت و ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە توندوتیژییەکی جەستەیی یان دەروونی، مەرجی سەرەکییە بۆ پێشکەوتنی هەر کۆمەڵگەیەکی تەندروست. پێکەوەژیانی ئارام و شارستانیش تەنها بە ڕەچاوکردنی ئەتیکێت، ڕێزگرتنی یەکتر و دروستکردنی ژینگەیەکی شکۆمەندانە بۆ هەمووان بەدی دێت.
م. ریبین مامۆستای زانکۆ بو هیلین میدیا بەم شێوەیە باس لە مەزنی ئافرەتی کورد دەکات و دەڵێت:
ئافرەتی کورد لە مێژوودا هەمیشە وەک هێمایەکی بەرز، بڕبڕەی پشتی کۆمەڵگە، و هەوێنی خۆڕاگری و پاراستنی شکۆی خێزان و نیشتمان ناسراوە. جیاواز لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی تر، ئافرەت لە ناو فەرهەنگ و مێژووی کوردیدا خاوەن پێگەیەکی پیرۆز و بەڕێز بووە. پاراستنی شکۆی ئافرەت و بەکارنەهێنانی توندوتیژی بەرامبەری، مەرجێکی سەرەکییە بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی بەهێز، دادپەروەر، و هاوچەرخ.
١. مێژوو و مەزنی ئافرەتی کورد
مێژووی کورد پڕییەتی لە نموونەی درەوشاوەی ئەو ئافرەتانەی کە نەک تەنها لە بەڕێوەبردنی خێزاندا، بەڵکو لە کایە سیاسی، کۆمەڵایەتی، و زانستییەکاندا ڕۆڵی کاریگەریان هەبووە:
سەرکردایەتی و بڕیار: کەسایەتییەکانی وەک عادیلە خانم لە هەڵەبجە و حەپسە خانی نەقیب لە سلێمانی سەلماندیان کە ئافرەتی کورد توانای دیپلۆماسی، ڕێبەرایەتیکردن و دادپەروەریی هەیە.
پارێزەری خاک و زمان: ئافرەتان بەردەوام ئەندازیاری پاراستنی فەرهەنگ، زمان، و پەروەردەکردنی نەوەکان بوون لە سەختترین قۆناغەکانی مێژوودا.
قارەمانێتی: لە قۆناغە جیاوازەکاندا، ئافرەتی کورد شانبەشانی پیاوان بۆ بەرگریکردن لە شکۆ و ئازادی خاکی خۆی خەباتی کردووە.
٢. پاراستنی شکۆی ئافرەت
شکۆی ئافرەت لە سەرچاوەی مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤەوە دەست پێدەکات. پاراستنی ئەم شکۆیە لەم خاڵانەدا دەبینرێتەوە:
ڕێزگرتن لە مافە بنەڕەتییەکان: ڕەخساندنی دەرفەتی یەکسان بۆ خوێندن، کارکردن، و سەربەخۆیی ئابووری.
بەشداری لە بڕیارداندا: گوێگرتن لە دەنگی ئافرەت و دەسەڵاتدانی بەشێوەیەک کە لە کایە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکاندا ڕۆڵی کاریگەر بگێڕێت.دابینکردنی پاراستنی یاسایی: داڕشتن و جێبەجێکردنی یاسای توند بەرامبەر هەر هەوڵێک کە بێ ڕێزی بە شکۆ و ناووبانگی ئافرەت بکات.
٣. بەکارنەهێنانی توندوتیژی (ڕەتکردنەوەی توندوتیژی)
توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت—چی جەستەیی، دەروونی، ئابووری، یان کۆمەڵایەتی بێت—پێچەوانەی بەها بەرزەکانی فەرهەنگی کوردی و ڕەوشتی مرۆڤایەتییە.
“هیچ کۆمەڵگەیەک ناتوانێت بەرەو پێش بچێت، ئەگەر نیوەی کۆمەڵگەکەی لەژێر ترس و توندوتیژیدا بژێت.”
هۆکارەکانی ڕەتکردنەوەی توندوتیژی:
کاریگەری لەسەر خێزان: ئافرەت ستوونی
خێزانە؛ توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی بنەمای خێزان و دروستبوونی نەوەیەکی نائارام.پاشەکشەی کۆمەڵایەتی: توندوتیژی ڕێگە لە گەشەکردن و ئافراندنی ئافرەت دەگرێت، کە
ئەمەش زەرەرێکی گەورە بە هەموو کۆمەڵگە دەگەێنێت.
٤. ڕێگەچارەکان بۆ سنووردارکردن و بنبڕکردنی توندوتیژی
سێکتەر و ڕێگەچارە و هەنگاوەکان پەروەردە و هۆشیاری گونجاندنی بابەتی ڕێزگرتن لە مافەکانی ئافرەت لە پرۆگرامەکانی خوێندندا.ڕاگەیاندن بەکارهێنانی میدیا بۆ نیشاندانی نموونە سەرکەوتووەکانی ئافرەت و دەستنیشانکردنی زیانەکانی توندوتیژی.یاسا و سزادان جێبەجێکردنی یاساکانی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی خێزانی بەبێ چاوپۆشی. پاڵپشتی دەروونی و ئابووری دروستکردنی سەنتەری ڕاوێژکاری و دابینکردنی هەلی کار بۆ سەربەخۆیی ئابووری ئافرەتان.
ئەنجام
مەزنی ئافرەتی کورد لە توانای ئەودا دەبینرێتەوە لە نێوان ڕاگرتنی هاوسەنگیی خێزان و بەشداری لە بنیاتنانی کۆمەڵگەدا. پاراستنی شکۆ و سڕینەوەی توندوتیژی بەرامبەر ئافرەتان، تەنها ئەرکی ئافرەتان خۆیان نین، بەڵکو بەرپرسیارێتییەکی کۆمەڵایەتی، ئەخلاقی، و یاسایی هەموو تاكێکی کۆمەڵگەیە. بەهێزکردنی ئافرەتی کورد، بەهێزکردنی تەواوی نەتەوەکەیە.
ژن و ئەتەکێت: کاتێک سەلیقە دەبێتە شێوازی ژیانێکی جوانتر
«ئەتەکێتی جوانیی ژن لە ئاوێنەدا دەست پێناکات، بەڵکو لەوەدایە کە چۆن خۆی دەبینێت و چۆن وا لە کەسانی دیکە دەکات هەست بە بەهای خۆیان بکەن.»
روان عبدالمجید بابان بو هیلین میدیا باس لە ژن و ئەتەکیەت دەکات و دەڵێت:
لە سەردەمێکدا کە دەرکەوتن و ڕوخسار بوونە بەشێکی سەرەکیی وێنەی ژن لە کۆمەڵگادا، پرسیارە بنەڕەتییەکە هەر دەمێنێتەوە: ئایا جوانی بە تەنیا بەسە؟
لە ڕوانگەی خۆمەوە وەک توێژەرێکی کۆمەڵایەتی، ئەتەکێت تەنها کۆمەڵێک یاسای ڕووکەش نییە کە بۆ بۆنە فەرمییەکان فێری دەبین؛ بەڵکو کولتوور و ڕەفتارێکی ڕۆژانەیە کە لە ماڵەوە، شوێنی کار، شەقام، کۆمەڵگا و تەنانەت لە جیهانی مەجازیشدا ڕەنگ دەداتەوە.
لە سەرووی هەمووشیانەوە، ئەتەکێت پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ڕێزگرتن لە خود و ڕێزگرتن لە کەسانی دیکەوە هەیە.
چەمکی ئەتەکێت هەمیشە بە جلوبەرگ، دۆخی جەستە، شێوازی نانخواردن و ئاخاوتنەوە گرێ دراوە. ئەم وردەکارییانە بێگومان گرنگن، بەڵام تەنها بەشێکی کەمی پێکهاتەی ئافرەت نیشان دەدەن. ڕەنگە ژنێک لە ڕووی ڕواڵەتەوە زۆر ڕەسەن و ڕێکوپێک دەرکەوێت، بەڵام کاتێک بە خۆبەزلزانینەوە قسە دەکات، کەسێکی دیکە بچووک دەکاتەوە، یان مامەڵە لەگەڵ کارمەندێک یان پاککەرەوەیەکدا دەکات وەک ئەوەی لەو کەمتر بێت، لەو ساتەدا بەشێکی زۆری جوانی و سەلیقەی ڕاستەقینەی خۆی لەدەست دەدات.
سەلیقەی ئافرەت زۆرترین جار لەو کاتانەدا دەردەکەوێت کە پێویستی بە سەلماندنی هیچ شتێک نییە بۆ دەوروبەرەکەی. ئەمە لە متمانەی بەخۆبوونەوە سەرچاوە دەگرێت؛ بە ڕێزەوە قسەکردن نەک بە لووتبەرزی، و دروستکردنی ناکۆکی بەبێ بەکارهێنانی دەستەواژەی هێرشبەرانە.
وردەکارییە بچووکەکان و ڕەفتاری ڕۆژانە
هەندێک جار، وردەکارییە بچووکەکان زۆر بە قوڵتر کەسایەتی مرۆڤ دەردەخەن بەراورد بە ئاماژە گەورەکان:
• وتنی «سوپاس» لە کاتی پێشوازیکردن لە چاکەیەک.
• داوای لێبوردنکردن لە کاتی هەڵەکردن.
• گوێگرتنی بێپچڕان و سەرنجڕاکێش بۆ قسەی بەرامبەر.
• ڕێزگرتن لە کات و تایبەتمەندی کەسانی تر.
• ڕێزگرتن لە هەموو مرۆڤێک بەبێ گوێدانە پیشە یان پێگەی کۆمەڵایەتییەکەی.
هەروەها، بەشێکی گرنگی ئەتەکێت بریتییە لە زانینی کاتی گونجاو بۆ قسەکردن و بێدەنگبوون. پرسیارکردن لە بارەی بابەتی هەستیارەوە، وەک پرسینی مەرجەکانی هاوسەرگیری، منداڵبوون یان گۆڕانی کێش، لەوانەیە دەست لە دەمارێکی خام بدات کە کەسی بەرامبەر ساڵانێکە دەیشارێتەوە. بۆیە ڕێزگرتن لە تایبەتمەندییەکانی ئەوانی تر، لوتکەی سەلیقەیە.
ێز و سنوورەکانی سەلیقە
بیرۆکەیەکی هەڵەی باو هەیە کە پێی وایە ژنی سەلیقەدەبێت هەمیشە بێدەنگ بێت یان بۆ پاراستنی دیمەنی گشتیی خۆی، هەموو شتێک قبوڵ بکات. ئەم تێڕوانینە هەڵەیە؛ ژنی خاوەن سەلیقە دەتوانێت لە هەمان کاتدا بەهێز بێت، بڵێت «نا» و سنووری ڕوون بۆ کەسانی دەوروبەری دابنێت.
ئەو دەتوانێت داوای مافەکانی خۆی بکات، چونکە ماف نادرێت بەڵکو وەردەگیرێت، بەڵام بە شێوازێک کە سوکایەتی بە کەسانی تر نەکات و ڕێزی نەبەزێنێت. سەلیقە بە مانای لاوازی نایەت، هەروەک چۆن هێزیش بە مانای دڕندەیی نییە. جوانترین تێکەڵە بۆ ژن ئەوەیە کە دڵێکی بەزەییدار و کەسایەتییەکی بەهێز لە خۆیدا کۆبکاتەوە.
ئەتەکێتی خود: فێربوونی خۆشەویستی و قبوڵکردن
ئەتەکێت لە پەیوەندیمان بە خودی خۆمانەوە دەست پێدەکات؛ ئەو لایەنەی کە زۆرکات لەبیری دەکەین. هێندەی ئافرەتان فێر کراون چۆن مامەڵە لەگەڵ کەسانی تر بکەن، کەمتر باسی ئەوە کراوە کە چۆن مامەڵە لەگەڵ خودی خۆیان بکەن.
خۆشویستنی خود بە مانای پێدانی بەها بە کەسایەتی، قبوڵکردنی هەڵە و کەموکوڕییەکان، بوون بە لێبووردە بەرامبەر بە خۆ، و وازهێنان لە بەراوردکردنی بەردەوامی ژیانی خۆت لەگەڵ ئەوانی تر دەێت. تێگەیشتن لەوەی کە بەهای مرۆڤ لە ڕوخسار، تەمەن، باری کۆمەڵایەتی یان بۆچونی خەڵکدا کورت نابێتەوە، بناغەی ئارامییە. ژنێک کە ڕێز لە خۆی دەگرێت، پێویستی بە بچووککردنەوەی ژنێکی تر نییە بۆ ئەوەی هەست بە جوانی یان سەرکەوتنی خۆی بکات؛ چونکە سەرکەوتنی ژنێکی تر سەرکەوتنی تۆ کەم ناکاتەوە، و جوانی ژنێکی تر لە درەوشانەوەی تۆ کەم نابێتەوە.
ئەتەکێتی دیجیتاڵی لە سەردەمی مەجازیدا
لە جیهانی ئەمڕۆدا، چەمکێکی نوێ بە ناوی «ئەتەکێتی دیجیتاڵی» هاتووەتە ئاراوە. پێش نووسینی هەر کۆمێنت یان بڵاوکردنەوەی ڕایەک، پێویستە هۆشیار بین. گاڵتەکردن بە ڕوخسار یان شێوازی قسەکردنی کەسێکی تر لە پشت ئەکاونتەکانەوە، لە بیرکردنەوەی ئەوەی سەرچاوە دەگرێت کە لە پشت هەموو شاشەیەکەوە مرۆڤێک هەیە بە جیهان و هەستی تایبەتی خۆیەوە. ڕەنگە ڕستەیەک لە چەند چرکەیەکدا بنووسین، بەڵام کاریگەرییەکەی بۆ چەندین ڕۆژ یان ساڵ لە دەروونی بەرامبەردا بمێنێتەوە.
ئەو ژنەی کە باوەڕم پێیەتی، بەدوای نموونەیەکی بێ کەموکوڕیدا ناگەڕێت، چونگک باوەڕی بە بوونی نییە؛ بەڵکو باوەڕی بەو ژنە هەیە کە فێر دەبێت، هەڵە دەکات، داوای لێبوردن دەکات، دەگۆڕێت و سەرلەنوێ دەست پێدەکاتەوە. ئەو ژنەی بە متمانەوە هەنگاو دەنێتە ناو هەر شوێنێکەوە بێ ئەوەی هەستی کێبڕکێی ناتەندروست لەگەڵ کەسانی تردا هەبێت.
ئەتەکێتی ڕاستەقینە بۆ ژن ئەوەیە کە لە ڕواڵەتدا ڕەسەن، لە کارلێکەکانیدا سەلیقەدار، لە سنوورەکانیدا بەهێز و لە مرۆڤایەتیدا میهرەبان بێت.
چونکە لە کۆتاییدا، جوانترین ژن تەنها ئەو کەسە نییە کە سەرنجی خەڵک ڕادەکێشێت، بەڵکو ئەو کەسەیە کە لە هەر شوێنێک دەردەکەوێت، کاریگەرییەکی جوان و نەمر لە دوای خۆی بەجێدەهێڵێت.