فـــــــــــــــــــــــــــــــازڵ میرانــــــــــــــی
لێرە مەبەست لە (نەقڵ لە سیاسەتدا)، ئەو مانایە نییە کە لە هزری ئیسلامیدا باوە؛ چونکە دەقە سیاسییەکان تا ئەو کاتەی کارابوونیان هەیە، مایەی پابەندبوون و ڕێزن، بەڵام وەک دەقە ئاسمانییەکان پیرۆز نین. بێجگە لەمەش، نەقڵکردن لە سیاسەتدا بریتییە لە هێنانی سیاسەت و ئەزموونەکان لە سیستەمە سەرکەوتووەکانی ئەو هەرێمە سیاسییانەی پەیڕەوییان کردووە و سوودەکەییان سەلماندووە، تاوەکو لە شوێنی ئەو سیاسەتانە پەیڕەو بكرێن کە بێسوود و بێ کەڵکن.
سەبارەت بە پێشخستنی ئەقڵ، ئەوا لە سیاسەتدا هەمیشە ئەقڵ لە پێشەوەیە؛ ئەقڵ لەم دەقەدا گوزارشتە لە بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەت بە توانست و لێهاتووییەوە، کە دەکرێت بخرێتە ژێر چەمکی “نەقڵکردن یان گواستنەوەی سیاسەتەکان”ەوە.
هیچ ڕێگرییەک نییە لەوەی لە مۆدێلێک یان زیاتری ئەو سیاسەتانە بکۆڵینەوە کە سەرکەوتوو نەبوون، هەروەها تاقییان بکەینەوە و ئاستی ئەقڵی بڕیاردەران و شوێنکەوتووانیان بپشکنین—چ لە چوارچێوەی چەمکە فقهییەکەیدا نەک سیاسییەکەی و چ لە گواستنەوەی سیاسەتەکاندا لە بواری کرداریی سیاسی بۆ جێگیرکردنیان لە شوێنی ئەو سیاسەتانەی کە لێیان ناڕازین.
لە شانی ئیدارەدانی گشتیدا (ئەرک و خزمەتی گشتی)، ئابووری و هزری بەڕێوەبردنی ئابووری لە پێش سیاسەتەوەن؛ ئەقڵێکی تێگەیشتوو لە پێشەوەیە، تا بڕیار بدات کە کام سیاسەت دەکرێت بگوازرێتەوە یان پەیڕەو بكرێت، ئەگەر هاتوو سەلمێندرا کە سیاسەتی ئیدارەدانەکەی سەرکەوتوو نییە.
هیچ دەزگایەکی حزبیی سەرکەوتوو کە ئاواتی گەیشتن بە دەسەڵاتی هەبێت بوونی نییە، تا ئەو کاتەی تەنیا سەرقاڵی تیۆریسازی بێت بێ ئەوەی لە سەرچاوەکان و بەڕێوەبردنیان (مرۆیی و مالی) بگات—بە هەموو بەرفراوانی و لقوپۆپەکانیانەوە.
ئابووری بووە هۆی هەرەسهێنانی بلۆکی سۆڤییەت، لەگەڵ هەموو ئەو توانستە ئەقڵی و حزبی و ڕێکخستنییانەی کە هەیبوو. بەڵام قسەکردن لەسەر ئیدارەدان بێ کردار، لە ڕەخنەگرتن یان پشتگیری یان ئامۆژگاری تێپەڕ ناکات؛ کرداریش بێ ئابووری، هێشتا دەستی پێ نەکراوە.
ئابووریی عێراق لە ساڵی ١٩٥٨ەوە بە نزیکەیی زیاتر لە ئابوورییەکی باری نائاسایی (طوارئ) دەچێت، پاشان بووە ئابووریی جەنگێکی بەردەوام و دواتریش جەنگی پچڕپچڕ. ئەو پرسیارەی کە هیچ وەڵامێکی پاساوهێنەر هەڵناگرێت ئەوەیە: ئەو ئەقڵە سیاسییەی کە جڵەوی دەسەڵاتی گرتە دەست، ئەقڵێک بوو کۆکەرەوەی دەستەوەستانی و قەناعەتکردن بوو بەوەی تەنیا خزمەت بە هزری خۆی دەکات، نەەک لە ڕوانگەی بەرژەوەندییە گشتییەکانەوە؛ بەمەش جۆرە بەگەڕخستن و ئامادەکارییەکی کۆمەڵایەتیی دروست کرد کە تیۆریی (گابریێل تارد) لەبارەی “هاوشێوەکردن و چاوپێکەوتنی نەستەکی (نەئاگایانە)” زۆر بە باشی بۆ ڕاڤەکردن و پێشبینیکردنی ئەنجامەکانی دەستدەدات.
ئەم حاڵەتە لە وڵاتەکەماندا لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا و بەبێ گوێدانە دەسەڵات بەدی دەکرێت؛ هەروەها لە بەشێک لە دەسەڵاتیشدا دەبینرێت لە چاوپێکەوتنی یەک لە دوای یەکی ڕەفتاری تاکەکەسی و کۆمەڵایەتییدا، لە شێوازی مامەڵەکردنی نێوان زۆرینەی کۆمەڵگە و بەشێک لە داواکارانی دەسەڵاتیشدا ڕوون و بەرچاوە.
ئەمە بارودۆخێکە تێیدا (نەقڵ) بە مانای فکریی عەقیدەیییەکەی پێشخراوە و ڕاکێشراوە بۆ ناو ڕەفتاری کەسی، بە شێوەیەک کە ئەقڵ ڕێکخراوە تاوەکو ببێتە چاولێکەر و هاوشێوەی ڕژێمەکانی پێش خۆی کە سەرسام بووە پێیان.
ڕژێمی سیاسیی تەندروست—بەپێی بڕیاری زمانەکانمان کە وشەی زۆر ورد و ڕەوانیان بۆ شەریعەتی پیرۆز دابین کردووە—پتر لە مەقوولەی (نەقڵی ڕاشكاو و ئەقڵی دروست) دەچێت. لەبەر ئەوەی شەریعەت نە هزری لادراو و چەوت پێش دەخات و نە کارێک دەکات زیانبەخش بێت بۆ چەسپاندنی یەکسانی و دادپەروەری، پێویستە لەسەر ئەو کەسانەی ناسنامە عەقیدەیییەکانیان تێکەڵی کارەکەیان دەکەن لە فەرمانگە یان خزمەتی گشتیدا، ئەقڵێکی تەندروست پێشکەش بە ئیدارەدان بکەن؛ تا ئەگەر سیاسەتێکیان لە پێشینان یان هاوچەرخەکانیان هێنا، سیاسەتێکی تەندروست بێت، نەک تەقلیدێکی ڕەفتاریی خراپ یان یاسادانانێک کە زیان بە بەرژەوەندیی گشتی بگەیەنێت.