دلاوەر شێخ محەمەد هەرکی
١. پێشەکی
یەکێک لە کێشە هەرە دیارەکانی بەردەم ڕێنووسی زمانی کوردی بە تیپێن عەرەبی، سنووردانانە بۆ نێوان «زمانی ئاخاوتن»
و زمانی «زمانی نووسین».
زۆربەی جار بەکارهێنەران و تەنانەت نووسەرانیش، لەژێر کاریگەریی زمانی دووڕەگی و زارەکیی ڕۆژانەدا، هەمان شێوازی بێژە دەکەن و دەگوازنەوە بۆ ناو نووسین، بێ ئەوەی لێکۆڵینەوە لەسەر دەرئەنجامە مۆرۆفۆلۆجی و مانایییەکانی بکەن.
نموونەی دیاری ئەم دیاردەیە، کورتکردنەوەی پیت و دەنگەکانە، بەتایبەت لە پاشگر و کۆتا پیت و دەنگییەکانی وشە، وەک بەکارهێنانی هەردوو شێوازی (هەندێ) و (هەندێک)، یان (کەمێ) و (کەمێک).
ئایا ئەم جۆرە کورتکردنەوەیە لە هەموو ژینگەیەکی ڕستەسازیدا ڕێگەپێدراوە؟
ئایا زانستی زمانەوانی چۆن لەم دیاردەیە دەڕوانێت؟
٢. بنەمای یەکەم: کورتکردنەوەی ڕێگەپێدراو (لە ڕوانگەی ئابووریی زمانەوە)
لە زمانەوانیدا چەمکێک هەیە بە ناوی (ئابووریی زمانەوانی)، کە مەبەست لێی ئەوەیە مرۆڤ لە کاتی ئاخاوتندا بە شێوازێک دەدوێت کە کەمترین هەوڵی ئەندامی دەنگدەر، تێدا خەرج بکرێت.
لە ڕستەیەکدا وەک:
هەندێ جار کەسی نزیک ئازارت دەدات.
شیکاریی زمانەوانی:
لێرەدا وشەی (هەندێک) دەکەوێتە پێش ناوی (جار)ەوە و پێگەی شێوازی پاڵپشتی دەبینێت.
پیت یان دەنگی (ک) لە کۆتاییی وشەکەدا، لە ڕووی ئاخاوتنەوە دەبێتە قورسایییەکی بچووک لە کاتی خێرا گوتنەوەدا.
کاریگەریی مانا:
لێرەدا نەنووسینی پیتی (ک) و نووسینی بە شێوازی (هەندێ جار)، هیچ کەمکووڕییەکی واتایی دروست ناکات، چونکە ئاراستەی ڕستەکە و پێکهاتەی مۆرۆفۆلۆجیی وشەکە لە ڕێگەی دەلالەتی دەوروبەرەوە پارێزراوە.
خوێنەر بەبێ هیچ هەڵبژاردنێک ماناکە دەگەیەنێت. کەواتە، لەم حاڵەتەدا زمانەوانیی نەریتی و زارەکی ڕێگە بەم سووککارییە دەدات.
٣. بنەمای دووەم:
قەدەغەکردنی کورتکردنەوە (تێکچوونی سیستەمی مۆرۆفۆلۆجی)
پرسیار ئەوەیە: ئایا لە هەموو ژینگەیەکی ڕستەسازیدا دەتوانین پيتي (ک) نەنووسین و پشت بە ئاخاوتنی ڕۆژانە ببەستین؟
نەخێر! لە هەندێک پێکهاتەی گراماتیکیدا، سڕینەوە یان نەنووسینی (ک) دەبێتە هۆی تێکدانی بنەمای مۆرۆفۆلۆجیی وشەکە و لێکترازانی پەیوەندییە ڕستەسازییەکان.
نموونەی یەکەم:
ناڕاست، یان هەڵە:
هەندێکم دەوێت.ڕاست
(بە مەبەستی کورتکردنەوەی نادروست بنووسرێت: هەندێــم دەوێت.چه‌وت
ڕاست: هەندێکـم دەوێت.
نموونەی دووەم:
ناراست، یان هەڵە:کەمێم بۆ بهێنە.
ڕاست: کەمێکـم بۆ بهێنە.
لایەنی زانستیی ئەم قەدەغەکردنە:
1. پاراستنی یەکەی مۆرفیمی لە شێوازەکانی وەک (هەندێکـم) و (کەمێکـم)، پیتی (ک) تەنها پیتێکی ڕازاندنەوە نییە، بەڵکوو بەشێکە لە بنەمای مۆرۆفۆلۆجیی وشەکە، کە (جێناوی لکاوی کەسی یەکەمی تاک – م)ی پێوە لکاوە. ئەگەر (ک) بسڕینەوە، جێناوی (م) بێپەنا دەکەوێت و نەخشەی دەنگی و ڕێزمانیی وشەکە تێک دەچێت.
2. دوورکەوتنەوە لە تێکەڵاوی، زمانی نووسین پێویستیی بە جێگیری هەیە بۆ ئەوەی ڕێگری لە هەر تێگەیشتنێکی هەڵە بگرێت. کاتێک دەنووسین (کەمێم)، خوێنەر لە ڕووی مێشکەوە تووشی سەرلێشێوان دەبێت کە ئایا ئەمە کورتکراوەیەکی ڕێگەپێدراوە، یان هەڵەیەکی ڕێنووسییە، بەڵام بە نووسینی (کەمێکم)، سنووری نێوان پێکهاتەی بنەڕەتی و شوێنی دروستی جێناوەکە بە ڕوونی دەپارێزرێت.
٤. فۆنۆلۆجیا و ئاسانکاریی گوتن
لە ڕوانگەی دەنگسازییەوە، زمانی کوردی زمانێکی نەرم و هەمەجۆرە. لە بێژەردنی خێرادا، دەنگی /k/ لە کۆتاییی هەندێک وشەدا دەبێتە قوربانیی خێراییی گوتار، بەڵام یاسای زێڕینی ڕێنووس ئەوەیە:
ئەوەی لە ئاخاوتندا بۆ سووککاری دەکرێت، مەرج نییە لە نووسینی فەرمیدا وەک خۆی بگوازرێتەوە؛ بەڵکوو زمانی نووسین هەمیشە پارێزەری سەقامگیری و یەکخستنی شێوازەکانە.
کاتێک وشەکە تەنها کار دەکات وەک پێشگرێک بۆ ناوێکی دوای خۆی، وەک: هەندێ جار یاخود، هەندێ کەس)، سیستەمی فۆنۆلۆجیی زمانەکە دانی بەو نەرمییەدا ناون، بەڵام کاتێک وشەکە پاشگری تری بۆ دەلکێت (وەک جێناوی لکاو)، فۆنۆلۆجیای زمان داوای پاراستنی کەرەستە بنەڕەتییەکانی وشەکە دەکات بۆ ئەوەی پێکهاتەی بڕگەکە نەکەوێتە ژێر مەترسییەوە.
٥. ڕێسای کردارەکی بۆ نووسەران و ڕۆژنامەنووسان
بۆ ئەوەی لە کاتی نووسینی هەواڵ، وتار، یان بابەتی ڕۆژنامەوانیدا نەکەوینە هەڵەی ڕێنووسییەوە، دەتوانیت ئەم خاڵە پراکتیکیانە پەیڕەو بکەیت:
یاسای یەکەم (ڕێگەتپێدراو):
کاتێک وشەی (هەندێک)، یان (کەمێک) دەکەونە پێش ناوێکەوە و دەبنە پاڵپشتی، نووسینی هەردوو شێوازەکەی (هەندێ، هەندێک) و (کەمێ؟ کەمێک) دروستە و ماناکە ناگۆڕێت.
یاسای دووەم (قەدەغە):
هەر کاتێک جێناوی کەسیی لکاو، بەدوای ئەم وشانەدا هات (وەک: هەندێکم، کەمێکت، هندێکیمان)، ئەوا بە هیچ شێوازێک ڕێگەپێدراو نییە پیتی (ک) لا ببرێت و دەبێت بەتەواوی و بە پیتی (ک)ـەوە بنووسرێت.
٦. دەرئەنجام
ڕێنووسی ڕاست تەنها کۆمەڵێک یاسای دەستکرد نییە، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی پێکهاتەی مۆرۆفۆلۆجی و فۆنۆلۆجیی زمانەکەیە. پاراستنی پیتی (ک) لە شوێنە پێویستەکانیدا، پاراستنی ناسنامە و سیستەمی ڕێزمانیی زمانی کوردییە، و لە هەمان کاتیشدا ڕێگەدان بە کورتکردنەوە لە شوێنە بێزیانەکاندا، نیشانەی نەرمی و توانای گونجانی زمانەکەیە لەگەڵ پێداویستییەکانی خێراییی نووسینی هاوچەرخدا.