پردی نێوان دەق، نمایش و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی

فەرحانی حاجی حەسەنی
دراماتورژی یەکێکە لە چەمکە هەر گرنگەکان شانۆ وە بە بڕبڕەیی و بنەڕەتییەکانی بیرکردنەوەی شانۆیی هاوچەرخ. ئەم پرۆسەیە تەنها شیکردنەوەیەکی ئاسایی یان ڕەخنەیەکی ڕووکارانەی دەق نییە، بەڵکو چالاکییەکی فکری و زانستی-هونەریی قووڵە کە سەرجەم ئەڵقەکانی زنجیرەی بەرهەمهێنانی شانۆیی پێکەوە دەبەستێتەوە. لە بنەڕەتدا تا کۆتایی . دراماتورژی وەک ئامرازێک کار دەکات بۆ لێکدانەوەی پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نێوان دەقی نووسراو، دەرهێنان، ڕۆڵی ئەکتەر، فەزای نمایش و لە هەمووشی گرنگتر، جۆری پێشوازیکردنی بینەر.
ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە بۆ ڕۆژگاری یۆنانی کۆن و بە تایبەتی بۆ ئاراستە تیۆرییەکانی ئەرستۆ لە کتێبی «پۆێتیکس»دا دەگەڕێتەوە. ئەرستۆ تێیدا هەوڵی دا پێکهاتەی کردار، پلات، دروستبوونی ڕووداوەکان و کاریگەرییە دەروونی و دەقئاوێزەکانی دراما لەسەر بینەر ڕوون بکاتەوە. بەڵام وەرچەرخانی ڕاستەقینە لە سەدەی هەژدەهەمدا ڕوویدا، کاتێک گۆتهۆڵد ئێفرایم لێسینگ چەمکەکەی خستە ناو چوارچێوەیەکی دەزگایی و ئەکادیمییەوە. لێسینگ نەک هەر شیکردنەوەی دەق، بەڵکو ڕەخنەگرتن لە نمایش و پشکنینی پەیوەندیی نێوان شانۆ و کۆمەڵگەی کردە بەشێکی دراماتورژیک و جەختی لەسەر ئاگاداریی فکریی شانۆکاران کردەوە.
لە شانۆی هاوچەرخدا، ئەرکی دراماتورژ بە شێوەیەکی بەرفراوان پەرەی سەندووە. ئەمڕۆ دراماتورژ تەنها شۆڕبووەوەیەکی ناو ئەرشیف و پەڕتووکخانەکان نییە، بەڵکو هاوکارێکی زانستی و هاوبەشێکی ڕەخنەییی بەردەوامی نووسەر، دەرهێنەر و ئەکتەرە. خوێندنەوەی دراماتورژییانە وەڵامی سەرەتایی بۆ پرسیاری «چی ڕوودەدات؟» دەباتە ئاستێکی بەرزتر و پرسگەلێکی ئاڵۆزتر دەخاتە ڕوو، وەک: «بۆچی ئەم بڕگەیە ڕوودەدات؟»، «پەیامە نهێنییەکانی پشت ئەم گێڕانەوەیە چیین؟» و «ئەم نمایشە لە ڕووی سیاسی، کۆمەڵایەتی و فەلسەفییەوە چ دیالۆگێک لەگەڵ ئاگاداریی بینەری ئەمڕۆدا ساز دەکات؟».
لەم سۆنگەیەوە، دراماتورژی دەبێتە پردێکی بڕواپێکراو لە نێوان تیۆریی وشک و پراکتیکی سەر تەختەی شانۆدا. ئەم پرۆسەیە نمایش لە ئاستی بەرهەمهێنانێکی بینراوی ڕووتەوە بەرز دەکاتەوە بۆ پرۆسەیەکی هۆشیارانەی فکری؛ بە شێوازێک کە شانۆ لە کەرەستەیەکی تەنها چێژبەخشەوە دەگۆڕێت بۆ بزوێنەرێکی ڕۆشنبیری کە توانای هەیە پرسیاری نوێ دروست بکات، ئاستی تێگەیشتنی بینەران فراوانتر بکات و ئاڕاستەی بیرکردنەوەی کۆمەڵایەتی بەرەو قۆناغێکی ڕەخنەییتر ببات.