بەشی دووەم و کۆتایی
د. سیروان ئەنوەر مەجید شێخانی، مامۆستا لە بەشی راگەیاندن، کۆڵێژی تەکنیکی کارگێڕی هەولێر، زانکۆی پۆلیتەکنیکی هەولێر، ماستەر لە زمانی راگەیاندنی سیاسی، دکتۆرای گوتار شیکاریی میدیایی، لە دیمانەکی بۆ رۆژنامەی “هەولێر”ـدا، تیشکی خستەسەر گوتارشیکاری لە دیمانە سیاسییەکان و گرنگترین ئامراز و ڕێبازەکانی گوتارشیکاری لە میدیادا.
ڕۆڵی دەنگ، مۆدێلی پرسیارکردن و زمانی جەستە لە دیمانە سیاسییەکاندا چییە؟
ئەم ئامرازانە بەشێکن لە سیفەتە هاوزمانەوانییەکان) کە کێشی پەیامەکە دیاری دەکەن:
– تۆنی دەنگ: تۆنی هێمن بەڵام جێگیر نیشانەی متمانەیە؛ تۆنی بەرز و هاوارکردن نیشانەی شڵەژانە.
-مۆدێلی پرسیارکردن: پرسیاری کراوە دەرفەتی ڕاکردن دەدات، پرسیاری داخراو (بەڵێ یان نەخێر) سیاسییەکە دەخاتە گۆشەکەوە.
* زمانی جەستە: چاوپڕوژاندن، دەست لەرزین، یان تێکدانی شێوازی دانیشتنی سیاسییەکە لە کاتی پرسیارە سەختەکاندا، زۆرجار پێش زمانەکەی فەرمی ڕاستی و درۆی قسەکانی دەسەلمێنن.
میدیای دیجیتاڵ و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان چۆن گوتاری سیاسییان گۆڕیوە؟
میدیای دیجیتاڵ گوتاری سیاسی لە گوتارێکی “فەرمی، درێژ، مۆنۆلۆگی”یەوە گۆڕیوە بۆ گوتارێکی “کورت، خێرا، پۆپۆلیستی و، سۆشیاڵ میدیایی”. ئێستا سیاسییەکان ڕاستەوخۆ لە تیكتۆک، فەیسبووک و فەیس تو فەیس قسە دەکەن، ئەمەش وایکردووە زمانەکە سادەتر بەڵام توندڕەوتر و ڕووکەشتر بێت.
نموونەی ناوچەکە: لە کاتی کەمپینەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستاندا، مۆدێلی “ڤیدیۆی کورتی بڕاوە (Reels/Shorts)” کە تێیدا تەنها هێرشی توند یان پەیمانی گەورە لە ٣٠ چرکەدا کۆکراوەتەوە، جێگەی بەرنامە و دیبەیتە هێمنە ٣ کاتژمێرییەکانی گرتۆتەوە. ئەمەش هۆشیاری سیاسی جەماوەری بەرەو جەمسەرگیری توند بردووە. گەر سەیر نموونەی جیهانیی مێژوویی و زیندووش بكەین ئەوا یەکەم دیبەیتی تەلەفزیۆنی مێژوویی لە نێوان کەنەدی و نیکسۆن (١٩٦٠) بوو. ئەوانەی لە ڕادیۆوە گوێبیست بوون پێیان وابوو نیکسۆن بردوویەتییەوە (چونکە ناوەڕۆکی قسەکانی بەهێز بوو)، بەڵام ئەوانەی لە تەلەفزیۆنەوە سەیریان کرد، کەنەدییان بە براوە دانا چونکە نیکسۆن دەشڵەژا و ئارەقەی دەکرد، لە کاتێکدا کەنەدی هێمن و سەرنجڕاکێش دەرکەوت. لە ئێستاشدا، لە دیبەیتەکانی ئەمریکادا، شیکەرەوەکانی گوتار پێش قسەکان، سەیری جووڵەی چاو و دەستی کاندیدەکان دەکەن بۆ دۆزینەوەی خاڵە لاوازەکانیان.
گوتارشیکاری چۆن یارمەتی ڕۆژنامەوانان دەدات بۆ شیکردنەوەی وتەکان؟
یارمەتیان دەدات لەوەی کە پەیامەکان “کۆدشکێنی” (Decode) بکەن. کاتێک ڕۆژنامەنووسێک ئامرازی گوتارشیکاری لا بێت، دەزانێت کە بێدەنگبوونی سیاسییەکە لەسەر بابەتێکی دیاریکراو (Silence/Omission) خۆی لە خۆیدا پەیامێکی گەورەیە، یان کاتێک بەرپرسێک زۆربەی ڕستەکانی بە بکەری نادیار (Passive voice) بەکار دێنێت، دەیەوێت لە بەرپرسیارێتی ڕابکات. ئەمەو، کاتێک گوتەبێژی کۆشکی سپی یان پنتاگۆن لە دیمانەکاندا زاراوەی وەک “زیانی لابەلا” (Collateral Damage) بەکار دێنێت، ڕۆژنامەنووسی شارەزا لە گوتارشیکاری دەزانێت ئەمە زاراوەیەکی تەکنیکییە بۆ شاردنەوەی ڕاستی کۆمەڵکوژی یان کوشتنی هاووڵاتیانی سڤیل، بۆیە خێرا کۆدەکە دەشکێنێت و، بە ژمارەی ڕاستەقینەی قوربانییەکان ڕووبەڕووی بەرپرسەکە دەبێتەوە.
گرنگترین هەڵەی ڕۆژنامەوانان لە بەڕێوەبردنی دیمانە سیاسییەکاندا چییە؟
* گرنگترین هەڵەی ڕۆژنامەوانان لە بەڕێوەبردنی دیمانە سیاسییەکاندا خۆی لە مانەی خوارەوە دەبینێتەوە:
– نەبوونی زانیاری پێشوەختە: چوونە ناو دیمانە بەبێ ئامادەکاری و ئامار.
-کەوتنە ژێر کاریگەری هەیبەتی سیاسییەکە: کاتێک ڕۆژنامەنووسەکە دەبێتە پاشکۆ و ناوێرێت پرسیاری ڕەخنەیی بکات.
– شەڕی شەخسی: گۆڕینی دیمانەکە بۆ کێبڕکێی هاوارکردن و ململانێی شەخسی لەبری دەرخستنی ڕاستییەکان بۆ بینەر.
لێرەدا، زۆرجار دەبینین ڕۆژنامەنووسیی لایەندار لە هەرێمی كوردستان لە کاتی دیمانەی بەرپرسێکی باڵادا، پرسیارێکی گشتی دەکات و ڕێگە دەدات بەرپرسەکە ١٠ خولەک بەبێ پچڕان تەنها دەستکەوتەکانی حزبەکەی بژمێرێت، بەبێ ئەوەی ڕۆژنامەنووسەکە یەک ئاماری پێچەوانە یان بەڵگەیەک بخاتە ڕوو بۆ بەڕەنگاربوونەوەی قسەکانی. هاوتەریبی ئەمە لە جیهان، لە کاتی قەیرانی ئابووری جیهانیدا، زۆرجار ڕۆژنامەنووسان دەکەونە داوی بەکارهێنانی ئەو ئامارە فەرمیانەی حکومەتەکان دەیانخەنە ڕوو (بۆ نموونە: دابەزینی ڕێژەی بێکاری)، بەبێ ئەوەی پرسیار لە “جۆری ئەو کارانە” بکەن کە دروست کراون (کاری کاتی و کەمداهات)، ئەمەش وادەکات دیمانەکە ببێتە پڕوپاگەندەیەکی ناڕاستەوخۆ بۆ دەسەڵات.
تا چەند دیمانە سیاسییەکان دەتوانن ڕای گشتی بگۆڕن؟
کاریگەرییەکە ڕێژەیییە و بەپێی “ئاستی متمانەی میدیاکە” و “هۆشیاری کۆمەڵگە” دەگۆڕێت. لە کۆمەڵگەیەکدا کە جەمسەرگیری سیاسی تێیدا بەهێزە (وەک هەرێمی کوردستان)، دیمانەکان کەمتر دڵسۆزانی حزبەکان دەگۆڕن، بەڵام کاریگەری گەورەیان هەیە لەسەر “دەنگدەرانی خۆڵەمێشی یان بێلایەن” و دەتوانن لە کاتی قەیرانەکاندا ئاراستەی توڕەیی یان ئارامی شەقام دیاری بکەن. هاوكات، گەر سەیری جیهانیش بكەین ئەوا بینیمان كەوا دیمانە تەلەفزیۆنییەکانی پێش ڕیفراندۆمی برێگزیت (Brexit) بۆ چوونە دەرەوەی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا. دیمانە چڕەکانی سەرکردەکانی بەرەی چوونە دەرەوە وەک (نایجڵ فەراج)، وای کرد ئەو هاووڵاتیانەی کە پێشتر دەترسان باسی نەتەوەییبوونی خۆیان بکەن، هەست بە هێز بکەن و بێنە دەنگ، ئەمەش هاوسەنگی ڕای گشتی گۆڕی و ئەنجامەکەی لە سندوقەکانی دەنگداندا ڕەنگی دایەوە.
ئێستاکە چ مەترسییەک لە بەکارهێنانی گوتاری هەڵخەڵەتێنەر یان پڕۆپاگەندەدا هەیە؟
لە ئێستادا (ساڵی ٢٠٢٦)، مەترسییەکە گەیشتووەتە لوتکە بەهۆی تێکەڵبوونی پڕۆپاگەندەی نەریتی لەگەڵ ژێریاری دەستکرد (AI) و ساختەکاریی قورس (Deepfake). گوتاری هەڵخەڵەتێنەر تەنها بەکارهێنانی وشەی ناڕاست نییە، بەڵکو دروستکردنی کەشێکی (Post-truth)ـە کە تێیدا هاووڵاتی چیتر ناتوانێت جیاوازیی نێوان ڕاستی و فۆتۆشۆپ، یان دەنگی ڕاستەقینە و دەنگی دروستکراوی سیاسییەکان بکات، ئەمەش مەترسییەکی گەورەیە لەسەر ئاسایشی کۆمەڵایەتی و پرۆسەی دیموکراسی لە ناوچەکەدا. هەڵبەت، ئێستا گەورەترین مەترسی “دیپفەیکی گوتاری”یە. بۆ نموونە دروستکردنی ڤیدیۆ و دەنگی ساختەی سەرکردەیەکی جیهانی لە کاتی قەیرانێکی ئەتۆمی یان سەربازیدا کە دەتوانێت لە چەند چرکەیەکدا بازاڕە داراییەکانی جیهان بڕووخێنێت یان ببێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگ، پێش ئەوەی میدیای فەرمی بتوانێت ڕاستییەکە بسەلمێنێت.