سەدیق سەعید ڕواندزی
وشەی ململانێ لە زمانی كوردیدا، لە ڕووی فەرهەنگییەوە، وشەیەكی لێكدراوە لە دوو ناوی سادەی (مل) كە بە یارمەتی پاشگری (ئانێ) پێك هاتووە. ئەم وشەیە لە ڕووی فەرهەنگییەوە، جۆرێك لە ڕووبەڕووبوونەوە دەگەیەنێت، بەڵام لە ئاستی چەمكیدا، مانایەكی قووڵتری هزری و سیاسی و كۆمەڵایەتیی هەیە. مرۆڤ هەر لە سەرەتای ژیانیەوە، بەردەوام لە ململانێدا بووە، چونكە بەشێكە لە سروشتی فیزیكییانەی ژیان و مانەوە، ئەم وشەیە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، هەمیشە دیوێكی نەرێنی هەیە و ئەرێنی نییە! كاتێ بمانەوێت فۆڕمێكی ئەرێنی بە وشەكە بدەین، ئەوا دەڵێین (ململانێیەكی شەریفانە بكەن) واتا لە بنەڕەتدا، كارەكە دروست نییە، بەڵام بە هاوەڵناوی شەریفانە ڕەوایەتی پێ دەدەین. ئەم دیوە نەرێنییەی وشەكە، ڕەنگە پەیوەندیی بەوەوە هەبێت، كە كورد وەك نەتەوەیەك بەردەوام لە ژێر ستەمی داگیركەراندا بووە و ئیدی وشەی ململانێ لای ئەو، هەمیشە بە مانای ڕووبەڕووبوونەوە، شەڕ و بەریەككەوتن دێت. كتێبی (ململانێ) كە توێژینەوەیەكە لە بارەی ئەم چەمكەوە، لە چەند وتارێكی كورت پێك هاتووە، كتێبەكە لە بنەڕەتدا، تەرخانكراوە بۆ چیڕۆكێكی نووسەر (دڵشاد كاوانی) بە ناوی ئیمپرتۆریای ژن، بەڵام كەمترین باس و بابەت لەو كتێبەدا، بە داخەوە تایبەتە بە چیڕۆكەكە. كتێبەكە لە ڕووی میتۆدییەوە، جۆرێك لە پەرش و بڵاوی و تێكەڵكاریی تێدایە. بێگومان هیچ ململانێیەك بوونی نییە، گەر جەمسەری بەرانبەر لە مەتریاڵ، سروشت، بوونەوەر، مرۆڤ بوونی نەبێت، واتە ململانێ ئەو كاتە سروشتی ململانێ وەردەگرێت، كە جەمسەری بەرانبەر هەبێت، بەڵام نووسەری ئەم كتێبە، ئەم جەمسەرەی بە شێوەیەكی گشتی باس نەكردووە، بەڵكو بڕوای وایە، كە مرۆڤ بەردەوام لە ململانێدا بووە لەگەڵ خۆی كە ئەمەش هەڵەیە، چونكە مرۆڤ ململانێی خۆی ناكات، بەڵكو ئەو دۆخەی ئەو بە ململانێ تێگەیشتووە، جۆرێكە لە بارێكی دەروونی، كە هەموو مرۆڤێك تێی دەكەوێت، بەو مانایەی زۆرجار مرۆڤەكان دەكەونە گومان و دوو دڵی و لێكانەوە و ڕامان و دەستەوەستان دەبن، بەرانبەر بە ڕووداوێك، بیركردنەوەیەك، كارێك، بەڵام ئەمە مانای وایە مرۆڤ ململانێی خۆی دەكات، بە پێچەوانەوە، بەڵكو جۆرێكە لە تێهزرینی كەسی! كاتێ مرۆڤ دەكەوێتە بەرانبەر جەمسەرێكی دیكە، بەو مەرجەی ڕەهەندی نەرێنی هەبێت، ئەو كات ململانێی بەرانبەر دەكات. بۆ نموونە مرۆڤ بۆ ئەوەی لە ڕووبارێك نەخنكێت، ململانێی شەپۆلەكانی دەكات و هەوڵی دەربازبوون دەدات، بەڵام هەمان ئەو مرۆڤە، گەر بیەوێت بۆ ئارەزووی خۆی مەلەوانی لە ڕووبارەكە بكات، ئەوا پێشبڕكێی شەپۆڵەكان دەكات نەك ململانێ. نووسەر ئەم دوو چەمكەی تێكەڵ كردووە، ململانێ ڕەهەندی ئەرێنی نییە، ئەوەی هەیە كێبڕكێ و پێشبڕكێیە كە دەبێ لە یەكتریان جیا بكەینەوە. مرۆڤە سەرەتایەكان، بۆ ئەوەی ژیابان ڕاویان دەكرد، پێستی گیانەوەرانیان بۆ خۆ گەرمكردنەوە بەكار دەهێنا، تا ململانێی كەشی سارد بكەن. لەلایەكی دیكەوە، ململانێ سروشتێكی هەیە، كە دەبێ بەلادا بێت، بەو مانایەی چەندە درێژەش بكێشیت، سەرەنجام لە بەرژەوەندی لایەك یەكلایی دەبێتەوە، چونكە هیچ ململانێیەك تا سەر نییە. هەر لە درێژەی كتێبەكەدا، نووسەر باس لەوە دەكات كە هەردوو ڕەگەزەكە، بە درێژایی مێژوو بەردەوام لە ململانێدا نە لەگەڵ یەكتری، بەڵام پرسیار ئەوەیە، گەر ژن و پیاو، یان هاوسەران بەردەوام لە ململانێدا بن، ئایا ژیانی مرۆڤایەتی بەردەوام دەبوو؟ بێگومان نەخێر، ئەوەی هەیە ململانێ نییە لە نێو ژن و پیاو، چونكە ئەوانە تەواوكەری یەكترین و زامنی بەردەوامی ژیان و وەچەی مرۆڤایەتین، بەڵكو جۆرێكە لە بەركەوتنی سروشتی و جەستەیی و هزری و دەروونی و كۆمەڵایەتی، كە ئەمەش بەركەوتنێكی ئاسایی نێو هەر خێزانێكە، چونكە سروشتی مرۆڤ وایە، كە هەڵگڕی خاسیەت و تایبەتمەندیی كۆمەڵایەتیی جیاوازە، كە ئەم خاسیەتانەش لە ژیانی هاوبەشدا، قووڵتر دەردەكەون و بەركەوتنی زیاتر دەبێت، بەڵام ئەمە مانای وانییە، كە ئەم بەركەوتنەی نێوانیان لە ژیان، بۆ زاڵبوونی یەكێکیان بە سەر ئەویتریان، یان سڕینەوەی یەكێكیان لەلایەن ئەویترەوە بێت، چونكە وەك وتمان گەر بەو تێگەیشتنە بێت، ئێستا شتێك ناما بە ناوی خێزان، بەڵكو بەیەكداهەڵشاخانێكی ئاساییە، ئەمەش گەر گفتوگۆ و ئارامی و لێكتێگەیشتن هەبێت، پشوودریچژیی و ڕێزو خۆشەویستی لەنێوانیان هەبێت، بە زوویی بوونی نامێنێت، گەر ئەو زمانەش نەبێت، بە داخەوە سەر دەكێشێت، بۆ كێشەی زیاتر، تا هەڵوەشانەوەی خێزانیش. هەردوو ڕەگەزەكە، تەواوكەری یەكترین، ئێمە نابێ لە بەرانبەر پیاوسالاریی، ژنسالاریی بكەینە جێگرەوە و گوایا بۆ ئەوەی ماف بۆ ئەو ڕەگەزە بگێڕینەوە، دەبێ زاڵیان بكەین بە سەر پیاوان، بە پێچەوانەوە، دەبێ كولتووری مرۆڤسالاری، لە بەرانبەر پیاوسالاری و ژنسالاری پەرە پێ بدەین، چونكە ئەوەیان زامنی ژیانێكی تەندروست و ئارام و بێئاریشەی كۆمەڵایەتییە. ئەم دوو ڕەگەزە، ململانێی یەكتری ناكەن، چونكە وەك وتمان هەموو ململانێیەك، ڕەهەندێكی نەرێنی هەیە هاوكات هەموو ململانێیەك، دەبێ بە دەرەنجامێك كۆتایی بێت وەك ئەوەی لە شەڕدا، یان لە گفتوگۆ یان بەریەكەوتن و دەبینرێت. ململانێ ماكێكی سروشتییە، تەنانەت لای بوونەوەرانیش دەبینرێت، كاتێ شەڕ دەكەن و ڕووبەڕووی یەكتری دەبنەوە، بەڵام بە گشتی ئەوەی لە نێوان هەردوو ڕەگەزەكە هەیە، ململانێ نییە، چونكە گەر وابێت، ئەوا ژیان تا ئێستا بەردەوامی نە ئەبوو. دواجار هیوادارام، ئەو مامۆستایانەی لە زانكۆدا، قوتابیان ناچار بە نووسینی توێژینەوەی دەرچوونیان دەكەن، هەست بە بەرپرسیاریەتی بكەن و هەنگا و بەهەنگاو لەگەڵ قوتابییەكە و توێژینەوەكەیدا بڕۆن، بۆ ئەوەی نەكەونە هەڵەوە، چونكە قوتابی زانكۆ، مەرج نییە ڕۆشنبیرییەكی فراوانی لە بارەی هەر پرس و بابەتێكەوە هەبێت، بە تایبەتیش لە كولتووری كوردیدا، كە بە نموونە ئێمە ململانێمان هەیە و كێبرشكێشمان هەیە، كە ئاسمان و ڕێسمان ماناكانیان لە ڕووی فەرهەنگی و واتاییەوە دوورن لە یەكتری. بەداخەوە وەك خوێنەرێك، بەردەوام ڕووبەڕووی ئەو هەڵانە دەبمەوە، كە لە توێژینەوەكانی دەرچوون، تەنانەت بە ماستەر و دكتۆراش نووسراون. هەڵەی وا زەقی بابەتی، كە مرۆڤ سەیری پێ دێت، لە توێژینەوەیەكدا بكرێن، كە گوایا بە میتۆدێكی زانستییەوە نووسراون. ئەم كتێبە، تایبەتە بە چیڕۆكێك، بۆیە دەبوو زۆرترین بابەت و ڕاڤەكردن لە بارەی بونیادی هونەری چیڕۆكەكە بووایە، نەك لە پەراوێزدا بە كورتی و خێرایی ئاماژەی پێ بدرێت.
پەراوێز:
ناوی كتێب (ململانێ)، نووسراوی هێڤی عومەر یاسین، بڵاوكراوەی نێوەندی مێخەك _ سۆران، ساڵی چاپ، 2025.