مامۆستا: دلاوەر شێخ محەمەد
کاری تێپەڕ و تێنەپەڕ
ئەو بابەتەی، کە هەندێک جار تێکەڵ دەکرێت لەگەڵ ڕابردوو و ڕانەبردوو، یان ئەرێ و نەرێ!
لێرەوە بۆتان بە شێوەیەکی زانستی بۆتان باس دەکەین و لێکیان جیا دەکەینەوە.
ـ کاری تێپەڕ، بە ڕێژەیەکی زۆر لە کارەکان جێناوە لکاوەکانی کۆمەڵەی یەکەم وەردەگرن، بەڵام تێنەپەڕەکان جگە لە دەنگە سروشتییەکان و چەند کارێکی تر ئەم جێناوانە وەرناگرن:
وەک/
خواردم خواردمان
خواردت خواردتان
خواردی خواردیان
تێبینی:
لە کاتی ڕابردوودا هەندێک کار هەن کۆمەڵەی یەکەم وەردەگرن و نابنە کاری تێپەڕ.
وەک/ ڕامکرد ڕامانکرد
ڕاتکرد ڕاتانکرد
ڕایکرد ڕایانکرد
هەروەها کۆمەڵێک وشەمان هەیە ئەو کۆمەڵەیە وەردەگرن و تێنەپەڕیشن بەزۆری ئەو چاوگانەن، کە لە دەنگە سروشتییەکانەوە وەردگیرێن.
وەک/
قیژاندم قیژاندمان
قیژانت قیژاندتان
قیژاندی قیژاندیان
لێرە م.مان و هتد
کۆمەڵەی یەکەمن و ئەرکی بکەریان بینیوە و چوونەتە سەر کار و بەرکاریش بوونی نییە.
لە کاتێکدا بە شێوەیەگی گشتی هەر کارێک جێناوە لکاوەکانی کۆمەڵەی دووەم وەربگرن تێنەپەڕە.
وەک/
چووم چووین
چوویت چوون
چوو چوون
٢_ هەر کارێک بتوانرێت بکرێت بە بکەر نادیار تێپەڕە و نیشانەی بکەرنادیار وەردەگرێت (رێ ــ بۆ رانەبردوو، را ــ بۆ رابردوو).
وەک/
هێمن وانەکەی نووسی.
لێرە ڕستەکە بکەردیارە
ئەگەر بکرێت بە بکەرنادیار دەبێت بە:
ــ نامەکە نوسرا.
ــ دەنوسرێت.
ـ ئەگەر کارەکە بکەین بە ڕابردووی بەردەوام، نیشانەی (دە) بخەینە سەرکارەکە، ئەگەر جێناوی لکاو دوای نیشانەی (دە) هات، ئەوا تێپەڕە.
وەک/
دەمکڕی دەمانکڕی
دەتکڕی دەتانکڕی
دەیکڕی دەیانکڕی
بە پێچەوانەوە
ئەگەر جێناوەکان لە کۆتاییی کارەوە هاتن تێنەپەڕە.
دەخەوتم دەخەوتین
دەخەوتیت دەخەوتن
دەخەوت دەخەوتن
٤ــ بەشداریکردن و ڕاپەڕاندنی ئەندامانی جەستەی مرۆڤ، واتە هەر کارێک یەکێک لە ئەندامەکانی لەش بەشداری بکات، ئەوا تێپەڕە.
وەک/
بردی، گرتی، نووسی
بەڵام ئەگەر هەموو ئەندامەکانی جەستە بەشدار بوون، کارەکە تێنەپەڕە.
وەک/
هات، چوو، ڕۆیشت، خەوت، پێکەنی نوست
قوتابییەک پێی وتم:
ئەو پێکەنی.
تەنیا ــ دەم ــ یان یەک جەستە بەشدار دەبێت، مامۆستا بۆچی تۆ دەڵێی تێنەپەڕ؟
پێم وت: زانست سەلماندوویەتی لە کاتی پێکەنین، هەموو ئەندامەکان و خڕووکەکان بەتایبەت خڕووکەی بەرگری و دڵ و دەروون و تەواوی جەستەی مرۆڤ هەست بە خۆشی دەکات.
قوتابییەکی تر وتی:
مامۆستا
ئەو وانەکەی خوێند.
ئەها هەموو ئەندامەکان بەشدارن.
وەک مێشک، چاو، زمان
وتم:
خوێندن ــ کارێکە بەرکاری ئاشکرا بوونی هەیە، کە ئەو شتەیە دەخوێندرێ، وەک:
وانە، چیڕۆک
٥ــ کاتێ جێناوی کەسیی سەربەخۆی (ئەو) بخرێتە سەر هەر کارێک واتاکەی دروست بوو، کارێکی تێنەپەڕە.
وەک/
ئەو نووست.
ئەو ڕۆیشت.
دەبینین هەموو ئەم ڕستانە واتایەکی تەواویان هەیە، بۆیە کارەکان تێنەپەڕن.
ئەگەر بێت و جێناوی (ئەو) بخرێتە سەر هەر کارێک واتای تەواو نەبوو، ئەوا کارێکی تێپەڕە.
ئەو خوارد
ئەو خوێند
ئەو کڕی .
دەبینین هەموو ئەم ڕستانە بێ واتان، یان واتاکانیان تەواو نییە، بە کەرستەیەکی زمان واتایان تەواو دەبێت، کە ــ بەرکار.
ــ ئەو نانی خوارد.
ــ ئەو وانەکەی خوێند.
ــ ئەو کراسەکەی کڕی.
٦ــ پرسیار کردن بە ــ چ، چی ــ
لەسەر کارەکە.
خواردم.
چیت خوارد؟
وەڵام: نان
بەڵام بەهیچ شێوەیەک ناتوانین، ڕستەی:
من بۆ بازاڕ دەچم.
پرسیار بە پەیڤی ــ چ، چی ــ لێ بکەین، یان ڕستەیەکی پرسیاریی بە پەیڤی پرس ــ چ،چی ــ لێ دروست بکەین.
ـ ڕستە لە زمانی کوردی دەتوانێت دوو تەواوکەر وەربگرێت، یەکێکیان تەواوکەری بەیاریدە و ئەوەی تریش بەرکار، جا لە کاری تێنەپەڕدا کە تەواوکەری بەیاریدە وەردەگرێت، بۆ دەمی ڕابردوو جێناوی لکاوی بکەر دەچێتە سەر کارەکە نەک تەواوکەری بەیاریدە، بەڵام بە پێچەوانەوە لە کاری تێپەڕ ئەگەر بەرکار باسکرابێت جێناوی لکاوی بکەر لە دەمی ڕابردوودا دەچێتە سەر بەرکارەکە نەک کارەکە.
نموونە/ من بۆ دهۆک چووم.
بە هیچ شێوەیەک جێناوی لکاوی بکەر لە دەمی ڕابردوودا لەم ڕستەیە ناچێتە سەر تەواوکەری بەیاریدە، چونکە کارەکە تێنەپەڕە.
نموونە/ من وانەکەم خوێند.
بە هیچ شێوەیە جێناوی لکاوی بکەر لە دەمی ڕابردوودا لەم ڕستەیە ناچێتە سەر کارەکە تا بەرکار مابێت و باسکرابێت.
️تێبینی:
بۆ قوتابی تەنیا بوون و نەبوونی ــ بەرکار ــ گرنگە.
ئێمەی مامۆستایان دەزانین، کاری تێنەپەڕ لە دوو کەرستەکەی زمان ــ بکەر و بەرکارــ تەنیا یەک کەرستە بوونی هەیە، ئەویش/ بکەرە، بەڵام لەکاری تێپەڕ هەردوو کەرستەکە بوونی هەیە، بکەر و بەرکار.
واتە:
تەنیا بڵێین: گرتم، خواردم…
هەست دەکەین، شتێک گیراوە و شتێک خوراوە، یان دەزانین کەسێک کارێکی ئەنجام داوە و یان دراوەتە پاڵی و کارێکیش بەسەر کەسێکی تر یان شتێکی تر هاتووە، کە ــ گیراوە، خوراوە.
بەڵام کاری ــ چوو.
تەنیا یەک کەرستە بەشدارە و توانیویەتی واتاکەی تەواو بکات، کەسێک یان شتێک کارێکی ئەنجام داوە یان دراوەتەپاڵی، بەڵام هیچ کارێک بەسەر هیچ کەس و شتێکی تر نەهاتووە.
دەربارەی چاوگی ــ کردن ــ
بەسادە تێپەڕە و هیچ گومانی تێدا نییە، بەناسادە ــ دەکرێ تێپەڕ بێ و تێنەپەڕیش بێت.
وەک/ بۆ داڕێژراو:ـ
ڕامان کرد. تێنەپەڕە.
ئاڵاکەمان هەڵکرد. تێپەڕە.
بۆ لێکدراو، تەنیا تێپەڕە.
خانووەکەمان تەواو کرد.
دەربارەی
فێرکردن و فێربوون ــ یش
فێرکردن: تێپەڕە
فێربوون: تێنەپەڕە
ــ ناساندنی هێزی گواستنەوەی کار (Verb)
لە زمانەوانیدا، پلەی گواستنەوەی کار تەنیا دابەشبوونێکی ڕەها نییە، بەڵکوو پەیوەستە بە تواناییی کارەکە لە ڕاکێشانی تەواوکەرەکان، دروستکردنی پەیوەندیی بەستن لەنێوان:
بکەر (Subject)
بەرکار (Object) و هەروەها نیشاندانی شوێن و کاتی ڕوودانی کارەکە لە ڕستەدا.
بەشی یەکەم: شیگەریی زانستیی خاڵەکان بە درێژەیی
دیاردەی ئەڕگاتیڤییەتی بەشەکی و سیستەمی جێناوە لکاوەکانە.
لە زمانی کوردیدا (بەتایبەت دیالێکتی ناوەڕاست/سۆرانی)، سیستەمی جێناوە لکاوەکان لەسەر ئەڕگاتیڤییەتی بەشێکی کار دەکات. ئەمەش واتە ڕەفتاری ڕێزمانی لە دەمی ڕابردوودا جیاوازە لە دەمی ڕانەبردوو:
لە دەمی ڕابردوودا:
کاری تێپەڕ: جێناوی لکاوی کۆمەڵەی یەکەم (م، مان، ت، تان، ی، یان) ئەرکی بکەر دەبینێت. ئەگەر بەرکار لە ڕستەکەدا ئامادە بێت، جێناوی بکەر بەسەر کارەکەدا باز دەدات و دەلکێت بە بەرکارەکەوە.
کاری تێنەپەڕ: جێناوی لکاوی کۆمەڵەی دووەم (م، ین، ی، ن، ــ، ن) بەکاردەھێنرێت و بە تەنیا ئاماژە بە بکەر دەکات.
تێبینییە شیکارییەکە بۆ کاری تێنەپەڕ:
کردارەکانی وەک (قیژاندن، ڕاکردن)، هەر چەندە لە ڕووی ڕووکەشەوە جێناوی کۆمەڵەی یەکەم وەردەگرن (قیژاندم، ڕام کرد)، بەڵام لە زمانی کوردییدا پێیان دەگوترێت: کاری تێنەپەڕ، لەم کارانەدا بکەر جڵەوی کارەکەی لە دەستە و ویستی خۆیی لەسەرە، بەڵام چونکە کارەکە نەگواستراوەتەوە بۆ سەر ئۆبجێکتێکی دەرەکی، بە تێنەپەڕ دەمێننەوە.
تاقیکردنەوەی بکەرنادیارکردن:
دیاریکردنی کاری تێپەڕ بە ڕێگەی بکەرنادیارکردن، بەهێزترین بەڵگەی پێکهاتەیییە لە ڕێزمانی کوردیدا:
یاسای گواستنەوە: کاری تێپەڕ نیشانەی بکەرنادیار (رێ، بۆ ڕانەبردوو، را، بۆ ڕابردوو) وەردەگرێت، چونکە بەرکارەکەی دەبێتە جێگرەوەی بکەر.
نموونە: نووسی -> نووسرا. دەنووسرێت.
کاری تێنەپەڕ: بە هیچ جۆرێک توانای وەرگرتنی نیشانەی بکەرنادیاری نییە، چونکە بەرکاری دەرەکی نییە تا جێگەی بکەر بگرێتەوە؛ ناتوانرێت لە ڕێزماندا بگوترێت (چووراوە)، یان (خەوترا).
شوێن و ڕۆڵی نیشانەی ڕوانگە “دە”
لە بنەمای ڕێزمانی کوردیدا، نیشانەی (دە) وەک پێوەرێک بۆ تاقیکردنەوەی پێکهاتەی کار کار دەکات:
کاری تێپەڕ لە ڕابردووی بەردەوامدا: جێناوی لکاوی بکەر دەکەوێتە نێوان نیشانەی (دە) و قەدی کارەکە (وەک: دە-م-کڕی، دە-ت-کڕی).
کاری تێنەپەڕ لە ڕابردووی بەردەوامدا: جێناوی لکاو ناکەوێتە ناوەڕاست، بەڵکوو دەکەوێتە کۆتاییی ڕەگی کارەکە (وەک: دە-خەوت-م، دە-خەوت-یت).
ڕوانگەی دەروونی و زمانەوانی و واتا (Semantics) لە بەشداریکردنی جەستەدا
پۆلینکردنی کارەکان بەپێی بەشداریکردنی ئەندامەکانی جەستە دەبەسترێتەوە بە چەمکی پلەی کۆنترۆڵ یان ئاراستە.
کاری تێنەپەڕ (واتای سەراپاگیر): کارانێک وەک پێکەنین، نوستن، ڕۆیشتن.
حاڵەتێکی گشتیی جەستەیی و دەروونین.
تەواوی بوونی کەسەکە دەگرێتەوە و کاریگەرییان لەسەر هیچ ئۆبجێکتێکی دەرەکی بەجێ نەهێشتووە.
کاری تێپەڕ (واتای ئاراستەکراو): کارانێک وەک: نووسین، گرتن، خوێندن. دەستپێشخەرییەک یان ئامرازێک دەگرنە بەر بۆ دروستکردنی گۆڕانکاری لەسەر شتێکی دەرەکی (بەرکار).
تاقیکردنەوەی سەربەخۆییی ڕستەیی:
کاری تێنەپەڕ: خاوەنی پێکهاتەی S + V (بکەر + کار)ییە و تەواوکەری ئارەزوومەند (مەفعولی نادیار یان تەنیا ئامراز) وەردەگرێت.
کاری تێپەڕ: پێویستیی بە پێکهاتەی S + O + V (بکەر + بەرکار + کار) هەیە؛ بێ ئامادەییی (O) واتا شێواو و ناتەواو دەبێت.
زانستی پرسیارکردن لە ڕستەدا:
بەکارھێنانی ئامرازی پرسیاریی (چ، چی) جیاکەرەوەیەکی شیکاریی وردە:
ئامرازی پرسیاریی (چی) بەرکارێکی ماددی یان چەمکی دەکاتە ئامانج.
بۆ کاری تێنەپەڕ، ئامرازەکانی پرسیار دەگۆڕێن بۆ (بۆ کوێ، کاتێک، چۆن)، چونکە تەنیا ئاماژە بە بەستێن، شێواز، یان شوێن دەکەن.
شوێنی جێناوی لکاو لە ئامادەبوونی تەواوکەرەکاندا
لە گۆڕینی ئاراستەی جێناوی لکاودا لە دۆخی ڕابردوودا:
کاری تێنەپەڕ: جێناوی لکاو بە تەنیا و ڕاستەوخۆ دەچێتە کۆتاییی کارەکە (من بۆ دهۆک چووم).
کاری تێپەڕ: جێناوی لکاو ڕادەکێشرێتە سەر بەرکارەکە (من وانەکەم خوێند) و ناچێتە سەر کارەکە تا بەرکار ئامادە بێت.
شیکردنەوەی مۆرفۆلۆجیی چاوگەکانی (کردن، بوون، فێرکردن، فێربوون)
سادە: چاوگی (کردن) بەڕەهایی تێپەڕە و چاوگی (بوون) بەڕەهایی تێنەپەڕە.
لێکدراو و داڕێژراو:
پێکهاتەی [ناو/ئاواڵناو + کردن]، دەبێتە تێپەڕ (تەواوکردن).
پێکهاتەی [ئامراز + کردن] هەمەلایەنە:
کاتێک ئامرازەکە ئاراستەی کارەکە بێت بەبێ بەرکار (ڕاکردن) -> تێنەپەڕ.
کاتێک ئامرازەکە کارەکە دەخاتە سەر شتێکی تر (هەڵکردن) -> تێپەڕ.
فێرکردن، فێربوون: (کردن) وەک گواستنەوەی زانیاری کارێکی تێپەڕە، (بوون) وەک وەرگرتنی زانیاری و گۆڕانی حاڵەت کارێکی تێنەپەڕە.
بەشی دووەم: خشتەی بەراوردکاریی گشتگیر
خەسڵەتی ڕێزمانی کاری تێپەڕ و کاری تێنەپەڕ تەنیا هەبوون و نەبوونی: بەرکار (Object).
لە تێپەڕدا: بکەرنادیار بەکار دێت (نووسرا)، لە تێنەپەڕدا بەکار نییە و ناکرێت بە بکەرنادیار.