ئەحمەد ستار
هەندێک کۆچی دوایی تەنها کۆتایی ژیانی مرۆڤێک نییە؛ بەڵکوو کۆتاییی قۆناغێکە. کاتێک نووسەرێکی لەو جۆرە لەدەست دەدەین، تەنها کەسێک لەناو ناچێت، بەڵکوو بەشێک لە یادەوەریی ئەدەبی و ڕۆشنبیریی سەردەمێکیش لەگەڵ خۆیدا دەبات. حوسێن عارف، چیرۆکنووسی دیاری کورد، کۆچی دوایی کرد؛ بەڵام ئەوەی لە دوای خۆی جێی هێشتووە، لەوە زۆر گەورەترە کە بە وشەی «کۆچی دوایی» کۆتایی پێ بێنین. حوسێن عارف لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٣٦ لەدایک بووە و ناوی بە یەکێک لە قۆناغە گرنگەکانی گەشەکردنی چیرۆکی نوێی کوردییەوە گرێ دراوە.
سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە هەوڵی گۆڕینی شێوازە کۆنەکانی نووسین و گەڕان بەدوای شێوازی نوێگەرییدا داوە؛ «چای شیرین»یش، کە لە ساڵی ١٩٥٧ نووسیویەتی، یەکێکە لە نموونە دیارەکانی ئەو گۆڕانکارییە. ئەم بەروارانە تەنها زانیاریی ژیاننامەیی نین؛ لە پشت هەر بەروارێکەوە سەردەمێک هەیە، سەردەمێک کە ئەدەبی کوردی هەوڵی دەدا لە چوارچێوەی شێوازی کۆن دەربچێت و دەنگ و شێوازی نوێی خۆی بدۆزێتەوە. حوسێن عارف لەو گۆڕانکارییەدا تەنها تەماشاکەر نەبوو، بەڵکوو بەشێک بوو لە دروستکردنی. ئەگەر بمانەوێت حوسێن عارف تەنها وەک «نووسەرێک» بناسین، بەشێکی زۆر لە ناسنامەی ئەو لەدەست دەدەین. ئەو ڕۆشنبیرێک بوو کە ئەدەب، ژیان و سیاسەتی لە تێکەڵبوونی کەشێکی ئاڵۆزدا ئەزموون کرد. سەرچاوە ڕۆشنبیرییەکان باس لەوە دەکەن کە حوسێن عارف ماوەیەک لەناو حزبی شیوعیی عێراقیدا کاری سیاسی کردووە و دواتر، لەگەڵ گۆڕانکارییە فکرییەکانی سەردەمەکەدا، زیاتر خۆی بۆ چیرۆکنووسین تەرخان کردووە. ئەم بەشە لە ژیانی ئەو گرنگە؛ چونکە نووسەرێک بێ ئەزموونی ژیان زۆرجار تەنها چیرۆک دەگێڕێتەوە، بەڵام نووسەرێک کە سەردەمەکەی بە چاوەڕوانی و ئەزموونەوە دەبینێت، دەتوانێت لە پشت ڕووداوەکانەوە مرۆڤ و کۆمەڵگە بخوێنێتەوە. لە جیهانی حوسێن عارفدا، چەمکی ئەدەب و ژیان، هەرگیز لە یەکدی جیا نەبوونەوە. «چای شیرین» تەنها ناوی چیرۆکێک نییە، بەڵکوو ناوێکە لەگەڵ سەردەمێکی نوێی چیرۆکی کوردیدا دەردەکەوێت. لە سەرەتای شەستەکاندا، عەبدوڵڵا سەڕاجی نووسەر و ڕۆماننووس، حوسێن عارفی لە ڕێگەی گۆڤاری «شەفەق»ـی کەرکووکەوە ناسیوە و باسی بڵاوکردنەوەی «چای شیرین» لەو گۆڤارەدا دەکات. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە بەرهەمەکانی حوسێن عارف لە کاتێکدا دەردەکەون کە گۆڤار و ڕۆژنامەکان یەکێک بوون لە گرنگترین ناوەندەکانی گەشەپێدانی ئەدەبی کوردی. ئەو چیرۆکە لەسەر کاغەز نەماوە، بەڵکوو بووە بەشێک لە گفتوگۆی ئەدەبی ئەو سەردەمە. بەڵام گرنگترین پرسیار ئەوەیە: حوسێن عارف چی لە چیرۆکی کوردی زیاد کرد؟ وەڵامەکە تەنها لە ژمارەی چیرۆکەکانیدا نییە. ئەو هەوڵیدا چیرۆک لە گێڕانەوەی ڕووداوی ڕووتدا نەهێڵێتەوە. مرۆڤ، دەروون، نامۆبوون، کۆمەڵگە و پەیوەندییە مرۆییەکان بوونە بەشێکی سەرەکی لە جیهانی نووسینی ئاست بەرزی ئەو. بۆیەش لە ساڵانی دواتردا چیرۆکەکانی بوونەتە بابەتی خوێندنەوە و ڕەخنەی ئەدەبی. لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و ناوەندە ئەرشیفییەکان ئاماژە بە توێژینەوەی وەک «نامۆبوون لە چیرۆکەکانی حوسێن عارفدا» دەکەن؛ ئەمەش خۆی نیشانەی ئەوەیە کە بەرهەمەکانی تەنها بۆ خوێندنەوە نەبوون، بەڵکوو بوونەتە هەوێنی لێکدانەوەی ڕەخنەیی و ئەکادیمی. ئەمەیە جیاوازیی نێوان نووسەرێکی بەناوبانگ و نووسەرێکی کاریگەر. نووسەرێکی بەناوبانگ دەکرێت لە یاددا بێت، بەڵام نووسەرێکی کاریگەر دەبێتە بەشێک لە مێژووی ئەدەب کە حوسێن عارف یەکێک بوو لەوان. هەروەها لە دنیای ڕۆژنامە و گۆڤارە ئەدەبییەکاندا بوونی کاریگەری هەبووە. لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان لەسەر جوڵانەوەی ئەدەبی کوردی لە بەغدا، ناوی حوسێن عارف لەگەڵ ژمارەیەک لە چیرۆکنووسە دیارەکانی ئەو سەردەمە دەهێنن و ئاماژە بە بڵاوکردنەوەی چیرۆکەکانی لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا دەدەن. ئەمە گرنگە، چونکە ئەدەبی کوردی تەنها بە کتێب دروست نەبووە؛ بە گۆڤار، ڕۆژنامە، گفتوگۆ، کۆبوونەوەی و ئەو کۆمەڵە نووسەر و ڕۆشنبیرانەش دروست بووە کە بەردەوام لەگەڵ یەکتردا لە گفتوگۆدا بوون. حوسێن عارف یەکێک بوو لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی ئەو جیهانە. لەوانەیە ئەمڕۆ نەوەی نوێ بە تەواوی حوسێن عارف نەناسێت. ئەمەش لە ڕاستیدا پرسیارێکی گەورەتر دێنێتە ئاراوە، بۆچی کۆمەڵگەیەک نووسەرە گەورەکانی خۆی لە کاتی ژیاندا بەقەد پێویست هەڵناسەنگێنێت و زۆرجار دوای کۆچی دوایییان دەست بە ناساندنەوەیان دەکات؟ کۆچی دوایی حوسێن عارف دەبێت ببێتە دەرفەتێک بۆ گەڕانەوە بۆ بەرهەمەکانی، نەک تەنها بۆ دانانی دەستەگوڵێک لەسەر مەزارەکەی.
● دەبێت چیرۆکەکانی دووبارە چاپ بکرێنەوە.
● دەبێت ئەرشیفەکانی کۆ بکرێنەوە.
● دەبێت لێکۆڵینەوەی ئەکادیمی نوێ لەسەر بەرهەمەکانی بکرێت.
● دەبێت نەوەی نوێ بزانێت پێش ئەوەی ئەمڕۆ بزانین چیرۆک چییە، کەسانێک هەبوون کە لە سەردەمێکی سەختدا هەوڵیاندا چیرۆکی کوردی سەرلەنوێ پێناسە بکەنەوە.
لە مێژووی ئەدەبدا هەندێک نووسەر بە ژمارەی بەرهەمەکانیان هەڵدەسەنگێنرێن، هەندێکیش بەوەی چۆن ڕێگایەکی نوێیان بۆ ئەوانەی دوای خۆیان کردووەتەوە. حوسێن عارف لە گرووپی دووەمە. چونکە گرنگیی ئەو تەنها لەوەدا نییە کە چیرۆک و ڕۆمانی نووسیوە؛ گرنگییەکەی لەوەدایە کە لە سەردەمێکی گرنگدا بەشێک بووە لە گۆڕینی شێوازی بیرکردنەوە و نووسینی چیرۆکی کوردی. بۆیە کاتێک لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ کۆچی دوایی کرد، تەنها ژیانی نووسەرێک کۆتایی نەهات، بەڵکوو پەڕەیەکی تر لە مێژووی ئەدەبی کوردی داخرا. بەڵام کتێبەکە هێشتا کراوەیە. چیرۆکەکان هێشتا لەوێن. نووسەرێکیش کە چیرۆکی بۆ گەلێک نووسیبێت، تا کاتێک خوێنەرێک هەبێت دووبارە بەرهەمەکانی بخوێنێتەوە، بە تەواوی نامرێت.
حوسێن عارف کۆچی دوایی کرد؛ بەڵام ئەوەی لە چیرۆکەکانیدا بەجێی هێشتووە، هێشتا لەگەڵماندا دەژیێت.