ڕەخنەگرتن لە ئەدای زاتی

فازڵ میرانی
2-2
هیوادارم پێشوەختە بڕیار لەسەر دەرەنجامەکانی ئەو کارلێک و ململانێیە نەدەم (کە ئێستا گەیشتووەتە بنبەست) لەنێوان دوو بەرەی فکریدا؛ بەرەیەک باس لەوە دەکات پێویستە دەسەڵاتی حوکمڕانی لەناو چوارچێوە و سنوورە دەستوورییەکاندا بێت، لە بەرامبەریشدا بەرەیەکی خاوەن ئەدایەکی شێواو و سەرلێشێواو هەیە، کە تەنها لەسەر بنەمای پەرچەکردار (کاردانەوە) بیر دەکاتەوە و کار دەکات؛ ئەم بەرەیەی دووەم پێی وایە هەندێک هێزی کاریگەر هەن کە لای ئەو لە “شەرعییەت” گرنگترن، تەنانەت ئەگەر بوونی خۆیشی لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای ئەو شەرعییەتە وەستابێت.
وادیارە و سەلمێنراویشە هەندێک دەوڵەت لەژێر کاریگەریی “هەڵەی دامەزراندن”دا حوکم دەکرێن، هەندێکی تریشیان لەژێر سێبەری سەپاندنی میزاج و ئارەزووی کەسیدان، کە دواتر ئەم میزاجانە دەگۆڕێن بۆ “دەستوورێکی زارەکی” و بە هاوتەریبی لەگەڵ دەستوورە بنەڕەتییەکەدا کار دەکەن. ئەمەش هەر درێژەی ناونیشانی وتارەکەیە؛ چونکە ڕەخنەگرتن لای ئێمە بە مانای لۆمەکردن یان دەرخستنی کەموکووڕییەکان نییە بۆ مەبەستی بریندارکردن، بەڵکوو ڕەخنە بریتییە لە بەراوردکردن و پشکنینی ئاستی گونجانی “بەرهەمەکان” لەگەڵ “بنەما فکری و سیاسییەکان”، ئەمەش بە مەبەستی هەڵسەنگاندنی ئەو ئەدایەی کە پێشکەش کراوە.
ئەگەر وەک نموونە “دۆکیۆمێنتکردنی میدیایی” ئەو دەسەڵاتەی پێشوو وەربگرین (بگەڕێنەوە بۆ ئەرشیفی ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی سەردەمی حوکمی شمولی – کە ئەم دیاردەیە تەنها بە نیسانی ٢٠٠٣ کۆتایی نەهات)، لە ناونیشانەکان و وردەکارییەکانیاندا، گوتارێکی یەکلایەنە و پڕوپاگەندەیی دەبینن؛ گوتارێک تێیدا سەپاندنی ڕا و بۆچوون زۆر ڕوونە و بە وشەی گەورە دەربارەی “سەرکردایەتیی ناوازە” و “ئیلهامی غەیبی” داڕژاوە.
لەوێدا حاکم بە جۆرێک نیشان دەدرێت کە گوایە خاوەن هێزێکە لە سەرووی دەستوور و یاساوە، چونکە ئەو شتگەلێک دەبینێت کە نە گەلەکەی و نە حکومەتەکانی تریش نایبینن. ئەمە جێگەی سەرسوڕمان نییە؛ چونکە ئەمانە بەرهەمی هەر سیستمێکن کە باوەڕی بە لێکجیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان نییە. ئامێری پڕوپاگەندە وەک کارەکتەرێکی بێخەوش و “ڕزگارکەر” وێنای دەکات؛ ئەو جوتیارە، ئەو فەرماندەی سەربازییە و ئەو زانا و مامۆستایە.
حاکمێکی لەم چەشنە، هەموو دەسەڵاتەکان (حزبی، یاسادانان و جێبەجێکردن) لە لای خۆی کورت دەکاتەوە و گەلێک زەحمەتە ڕووبەڕووی خۆی و شەرعییەتەکەی ببێتەوە لە ڕێگەی پێداچوونەوەوە. ئێمە وەک لایەنێکی سیاسی، بە شێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ کارمان کردووە تاوەکو تیشک بخەینە سەر ئەو ڕووبەرانەی کە تێیدا پڕوپاگەندەی دەسەڵات بۆ گەل، بە تەواوی پێچەوانەی واقیعی ژیانی خەڵک بووە. کاتێک هاووڵاتییانی عێراقی بە بیانووی ‘سەر بە دەوڵەتێکی بیانی’ ڕادەگوێزرێن و ناسنامەیان لێ دەسەندرێتەوە، ئەمە کارێکە تەواو پێچەوانەی یاسا؛ چونکە مافی هاووڵاتیبوون بە وتە نایەتە دی، بەڵکوو بە بەڵگەنامەی نووسراو دەبێت. کاتێکیش نەیارێکی سیاسی یان کەسێکی سەربەخۆ تەنها لەبەر پەیوەندیی خوێن لەگەڵ داواکراوێک، دەستگیر و لەسێدارە دەدرێت، ئەمە نەک هەر نادادپەروەرییە، بەڵکوو بە درۆخستنەوەی هەموو پڕوپاگەندە فەرمییەکانی دەسەڵاتە.
زیانگەیاندن بە بەرژەوەندییەکانی دەوڵەت، هەڵگیرساندنی جەنگ و نەمانی ئازادییەکان، هەمووی نیشانەی سەختیی مامەڵەکردنن لەگەڵ ئەو نموونە حاکمەدا.
دوو نموونەی زیندوو وەرگرن: وێرانکردنی ٤٥٠٠ گوند لە کوردستان و چاندنی بڕێکی بێشومار لە مین؛ ئەمە تاوانێک بوو دەرهەق بە مرۆڤ و ژینگە و ئابووری. لە بەرامبەر ئەمەدا، ئەرکێکی قورسمان لەسەر شان بوو کە کێوەکان بەرگەیان نەدەگرت؛ لە پێش هەمووشیانەوە، ڕێگریکردن بوو لەوەی عەقڵی حوکمڕان لە بەرپاکردنی “ململانێی نەتەوەیی”دا سەرکەوتوو بێت. هەروەها، ڕێکخستنی بەرژەوەندیی ناوچەکانمان و دابینکردنی خزمەتگوزاری لەژێر فشاردا، و سەلماندنی توانای خۆمان لە ئەنجامدانی هەڵبژاردن و دامەزراندنی پەرلەمان و حکوومەت. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، ئێمە هیچ کاتێک کارەکانی خۆمان لە هەڵە بێبەری نەکردووە.
کاتێک ئەمە دەنووسم، داوا لە هەر خاوەن بەڵگەنامەیەک و هەر قەڵەمێکی بێلایەن دەکەم، کە کات تەرخان بکەن بۆ نووسینی ئەرشیفێک کە لەسەر بنەمای ڕاستی و واقیعەکان بێت؛ بۆ ئەوەی ئەو ڕاستیانەی بەهۆی میزاجی سیاسی یان گۆڕانکارییەکانەوە داپۆشراون، ون نەبن.
بانگەوازکردن بۆ ئەم جۆرە دۆکیۆمێنتکردنە زانستییە، هیچ بوارێک بۆ گومانکەران بە ئەنقەست و ئەوانەی تەنها پڕوپاگەندەی دژە دووبارە دەکەنەوە، ناهێڵێتەوە.