حەسەن حەمەد ئاندێکی
ڕۆژە جیهانییەکەی منداڵان، تەنها وادەیەکی دیاریکراو نییە لە ڕۆژئەژمێرکدا، بەڵکو سیمبولێکی پڕ لە هیوا و یادەوەرییەکە، دەنگێکە بۆ پاراستنی بێتاوانی و داواکارییەکە بۆ داهاتوویەکی گەشتر بۆ هەموو منداڵێک لەسەر زەوی. لە هەرێمی کوردستانیش، کە مێژوویەکی پڕ لە سەختی و قوربانیدانی هەیە، ئەم ڕۆژە گرنگییەکی قووڵتر و تایبەتتری وەرگرتووە، چونکە منداڵانی کوردستان زۆر جار لەناو گێژاوی ململانێ و نادادپەروەریدا گەشەیان کردووە و هێشتاش خەونەکانیان پێویستیان بە پاراستن و پەرەپێدانە. منداڵ، گەوهەری بێکۆتایی و بڕوای ژیانە. لە هەموو کۆمەڵگایەکدا، منداڵان نوێنەری داهاتوو و هیوان. بەڵام لە جیهانێکی پڕ لە کێشە و ئاستەنگدا، منداڵان هەمیشە زیاتر لە هەمووان قوربانین قوربانی هەژاری، شەڕ، نەخۆشی و، نادادی کۆمەڵایەتی. لەم سۆنگەیەوە، هەستکردن بە بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە پاراستن و گەشەسەندنی منداڵان بووە هۆی دامەزراندنی ڕۆژێکی جیهانی تایبەت بۆیان.
مێژووی دەستنیشانکردن
ریشەی بیرۆکەی تەرخانکردنی ڕۆژێک بۆ منداڵان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٥٦، کاتێک قەشە چارڵز لێۆنارد لە ئەمریکا یەکەم هەنگاوی فەرمینی نا و ڕۆژێکی بە ناوی ڕۆژی گوڵ دیاری کرد بۆ جەختکردنەوە لەسەر منداڵان و مافەکانیان. دواتر، لە ساڵی ١٩٢٥ـدا یەکەم کۆنفرانسی جیهانی تایبەت بە خۆشگوزەرانیی منداڵان لە شاری ژنێڤی سویسرا بەڕێوەچوو، کە تێیدا ڕاگەیاندنامەی ژنێڤ سەبارەت بە مافەکانی منداڵ پەسەند کرا. ئەم کۆنفرانسە بووە هۆی ئەوەی وڵاتانی زۆر یەکەمی حوزەیران وەک ڕۆژی نێودەوڵەتی منداڵان دیاری بکەن.
خاڵی وەرچەرخانی گرنگ هاتە دی کاتێک نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٥٤ بە فەرمی ڕۆژە جیهانییەکەی منداڵانی دامەزراند و داوای لە وڵاتان کرد کە ڕۆژێکی نیشتمانی بۆ بەرزڕاگرتنی مافەکانی منداڵ دیاری بکەن. لە ساڵی ١٩٥٩ ڕاگەیاندنامەی مافەکانی منداڵ پەسەند کرا و، لە هەمان ڕێکەوت لە ساڵی ١٩٨٩ ڕێككەوتننامەی مافەکانی منداڵ واژوو کرا، کە یەکێکە لە گرنگترین بەڵگەنامە یاساییەکان و زۆرترین وڵاتانی جیهان لەسەر واژۆیان کردووە .
گرنگیی ئەم ڕۆژە
ڕۆژە جیهانییەکەی منداڵان تەنها بۆنەیەکی ئاهەنگین نییە، بەڵکو دەرفەتێکی گرنگە بۆ چەند مەبەستێکی بنەڕەتی:
یەکەم، هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگا لەبارەی مافەکانی منداڵان مافی خوێندن، تەندروستی، پاراستن لە توندوتیژی و، گەشەسەندنی تەواو.
دووەم، دەرفەتێکە بۆ دامودەزگا و ڕێکخراوەکان کە داواکارییەکان پێشکەش بکەن بۆ باشترکردنی ژیانی منداڵان و چارەسەرکردنی کێشەکانیان.
سێیەم، کاتێکە بۆ هەڵسەنگاندنی ئەو هەنگاوانەی کە نراون و دیاریکردنی ئەو بوارانەی کە پێویستیان بە کارکردنی زیاترە.
چوارەم، دووپاتکردنەوەی پابەندبوونی وڵاتان بە جێبەجێکردنی ڕێككەوتننامەی مافەکانی منداڵ و گەیشتن بە ئامانجەکانی پەیوەست بە منداڵان.
کوردستان و ڕۆژی منداڵان
لە هەرێمی کوردستاندا، ئەم ڕۆژە گرنگییەکی قووڵتر و تایبەتتری وەرگرتووە، چونکە منداڵانی کوردستان لە دەیان ساڵی ڕابردوودا بە دۆخێکی نائاساییدا تێپەڕیون لە کیمیاباران و ئەنفالەوە تا کۆچ و ئاوارەیی و شەڕی دژ بە داعش. ئەم دۆخەی ئاژاوە کاریگەری قووڵی لەسەر گەشەکردن و داهاتووی هەزاران منداڵی کوردستانی کردووە و خەونەکانیان پێویستیان بە پاراستن و پەرەپێدانە.
ئەمێستاکە، دامودەزگا حکومییەکانی هەرێمی کوردستان بە هەماهەنگی لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەوڵەتی و خۆجێییەکان، هەوڵ دەدەن لە چەند بوارێکدا: کردنەوەی قوتابخانە و دابینکردنی پەروەردە بۆ هەموو منداڵێک، بەتایبەت ئەوانەی لە کەمپەکانی ئاوارەییدا دەژین؛ فراوانکردنی خزمەتگوزارییە تەندروستییە سەرەتاییەکان و دابینکردنی ڤاکسین و چاودێری پزیشکی؛ کارکردن بۆ پاراستنی منداڵان لە توندوتیژی، هاوسەرگیری زۆرەملێ و، کارپێکردنیان؛ و دابینکردنی پشتیوانی دەروونی بۆ ئەو منداڵانەی کە کاریگەریی قووڵی شەڕیان لەسەر ماوەتەوە.
داواکارییەکان بۆ داهاتوو
لە کاتێکدا کە جیهان هەنگاو دەنێت بۆ پێشەوە، کێشەکانی بەردەم منداڵان کەم نەبووەتەوە؛ گۆڕانی کەشوهەوا، ناکۆکییە چەکدارییەکان و، نادادیی کۆمەڵایەتی هەمیشە هەڕەشەن بۆ سەر ژیانی منداڵان. بۆیە پێویستە جەخت بکرێتەوە لەسەر چەند خاڵێک: دابینکردنی پەروەردەی گشتگیر و کوالێتی بۆ هەر منداڵێک، چونکە پەروەردە بنەمای گەشەی کۆمەڵگایە. پاراستنی منداڵان لە هەموو شێوەکانی توندوتیژی و دەسەجۆیی (ئیستغلال)، لەوانەش توندوتیژی سێکسی و کاری زۆرەملێ. باشترکردنی خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان، چونکە هەر منداڵێک شایەنی ژیانێکی تەندروستە. چارەسەرکردنی کێشەکانی ژینگەیی، چونکە گۆڕانکاری کەشوهەوا کاریگەرییەکی راستەوخۆی لەسەر تەندروستی و ژیانی منداڵان هەیە. لە کۆتاییدا، هەوڵدان بۆ کۆتاییهێنان بە ناکۆکییەکانی چەکداری کە زیاترین زیان بە منداڵان دەگەیەنن.
ڕۆژە جیهانییەکەی منداڵان یاداوەرییەکە بۆ ئەوەی تێبگەین کە منداڵان بڕوای ژیانمانن و داهاتووی جیهانن. ئەم ڕۆژە لە کوردستان بانگەوازێکە بۆ خێزانەکان، قوتابخانەکان و، دامودەزگا حکومییەکان کە پێکەوە کار بکەن بۆ دابینکردنی ژینگەیەکی سەلامەت و گەشەسەندوو. منداڵانی کوردستان شایەنی ئەوەن کە وەک هاوتەمەنەکانیان لە هەر شوێنێکی دیکەی جیهان، بێ ترس و دڵەڕاوکێ بژین، بخوێنن، یاری بکەن و، خەون ببینن. وەبەرهێنان لە منداڵان، وەبەرهێنانە لە داهاتوویەکی ڕووناک بۆ کۆمەڵگای کوردستان و جیهان بە گشتی.
سەرچاوە:
1. www. un. org/en/observances/world-childrens-day/background
2. www. unicef. org/child-rights-convention