حەسەن حەمەد ئاندێکی
گەرووی هورمز یەکێکە لە گرنگترین و هەستیارترین ڕێڕەوە ئاوییەکانی جیهان، کە کەنداو دەبەسێتەوە بە دەریای عومان و دەریای عەرەبەوە؛ ئەم گەرووە تەنها ڕێڕەوێکی ئاسایی نییە، بەڵکو بە “شادەماری وزەی جیهان” دادەنرێت. لە ڕووی جوگرافییەوە، گەرووەکە لە نێوان ئێران و عوماندا هەڵکەوتووە و پانییەکەی لە تەسکترین خاڵدا تەنها ٣٣ کیلۆمەترە، کە تەنها دوو ڕێڕەوی کەشتیوانیی تێدایە، هەر یەکێکیان پانییەکەی ٣ کیلۆمەترە و بە ناوچەیەکی جیاکەرەوەی ٢ کیلۆمەتری لە یەکتر جیا کراونەتەوە. ئەم پێگە ستراتیژییە وای کردووە کە گەرووی هورمز ببێتە چەق و ناوەندی ململانێیەکی توند لە نێوان کۆماری ئیسلامیی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە هەر لایەنێکیان لە گۆشەنیگای بەرژەوەندییە ئابووری، سەربازی و سیاسییەکانی خۆیەوە سەیری دەکات.
مێژووی ململانێکان لە گەرووی هورمزدا
بۆ تێگەیشتن لە گرنگی ئێستای گەرووەکە، پێویستە ئاوڕێک لە مێژووی پڕ لە گرژی ئەم ناوچەیە بدەینەوە. یەکێک لە دیارترین قۆناغەکان “شەڕی تانکەرەکان” بوو لە کاتی شەڕی نێوان عێراق و ئێراندا لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو. لەو کاتەدا، هەردوو وڵات هێرشیان دەکردە سەر نەوتکێشەکانی یەکتر بۆ پەکخستنی ئابووری لایەنی بەرامبەر. ئەمەش وای کرد ئەمریکا دەستوەردان بکات و ئۆپەراسیۆنی “ئێرنێست ویل (Operation Earnest Will) ئەنجام بدات بۆ پاراستنی تانکەرە کوێتییەکان. لەم ساڵانی دواییشدا، بەتایبەت دوای کشانەوەی ئەمریکا لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی لە ساڵی ٢٠١٨، گرژییەکان دووبارە سەریان هەڵدایەوە. لە ساڵی ٢٠١٩دا چەندین تانکەر لە نزیک گەرووەکە هێرشیان کرایە سەر، و ئێران فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی ئەمریکای خستە خوارەوە. ئەم ڕووداوانە نیشانی دەدەن کە گەرووی هورمز هەمیشە وەک “بەرمیلە بارووتێک” وایە کە ئامادەیە بۆ تەقینەوە لە هەر کاتێکدا کە پەیوەندییەکانی تاران و واشنتن تێکبچن.
گرنگی گەرووی هورمز لە کەرتی وزەدا
بەپێی ئامارەکانی ئاژانسی زانیاری وزەی ئەمریکا (EIA)، گەرووی هورمز گرنگترین “خاڵی خنکێنەر” (Chokepoint)ی نەوتە لە جیهاندا. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ڕۆژانە بە تێکڕا نزیکەی ٢٠ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو و بەرهەمە نەوتییەکان لەم گەرووەوە تێپەڕیون، کە ئەمەش دەکاتە نزیکەی ٢٠٪ بۆ ٢٥٪ی کۆی بەکاربردنی نەوتی جیهان. ئەم نەوتە بە پلەی یەکەم بەرەو بازاڕەکانی ئاسیا دەچێت، وەک چین، هیندستان، ژاپۆن و کۆریای باشوور. جگە لە نەوت، ئەم گەرووە ڕێڕەوی سەرەکییە بۆ گواستنەوەی گازی سروشتی شلکراوە (LNG). وڵاتی قەتەر کە یەکێکە لە گەورەترین هەناردەکەرانی گاز لە جیهاندا، نزیکەی هەموو هەناردەکەی لەم گەرووەوە ئەنجام دەدات. هەر پەککەوتنێک یان داخستنێکی ئەم گەرووە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەیەکی خێرا و بێ وێنەی نرخی نەوت و گاز لە بازاڕە جیهانییەکاندا. شارەزایان پێشبینی دەکەن کە داخستنی گەرووەکە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن دەتوانێت نرخی بەرمیلێک نەوت بۆ سەرووی ١٥٠ یان تەنانەت ٢٠٠ دۆلار بەرز بکاتەوە، کە ئەمەش کارەساتێکی ئابووری جیهانی لێ دەکەوێتەوە.
گرنگیی گەرووەکە بۆ ئێران: چەکێکی جیۆپۆلیتیک و ئابووری
بۆ ئێران، گەرووی هورمز تەنها ڕێڕەوێکی بازرگانی نییە، بەڵکو بەهێزترین کارتی فشارە لە بەرامبەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەتایبەت ئەمریکا. گرنگییەکانی بۆ ئێران بریتین لە:
١. هەناردەی نەوت و ئابووری: سەرەڕای گەمارۆکان، ئێران هێشتا بڕێکی زۆر نەوت هەناردە دەکات، بەتایبەت بۆ چین. زۆربەی ئەم نەوتە لە بەندەرەکانی کەنداوەوە و لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە دەڕوات. بۆیە، ئاسایشی گەرووەکە بۆ ئابووریی ئێران مانونەمانە.
٢. ستراتیژی “بەرگریی چالاک”: ئێران ستراتیژییەکی سەربازی پەیڕەو دەکات کە پێی دەوترێت “بەرگریی چالاک”. ئەمەش واتە ئەگەر ئێران هێرشی بکرێتە سەر یان نەتوانێت نەوتەکەی هەناردە بکات، ئەوا ڕێگری لە وڵاتانی تریش دەکات. ئەمە وەک جۆرێک لە “هاوسەنگیی ترس” کار دەکات.
٣. هەژموونی ناوچەیی: کۆنترۆڵکردنی گەرووەکە پێگەی ئێرانی وەک هێزێکی ناوچەیی بەهێز کردووە. ئێران لە ڕێگەی سوپای پاسداران و هێزی دەریایی خۆیەوە، بەردەوام مانۆڕی سەربازی ئەنجام دەدات و کەشتییە بیانییەکان چاودێری دەکات، ئەمەش پەیامێکە بۆ جیهان کە “کلیلەکانی کەنداو لە دەستی تارانە”.
گرنگیی گەرووەکە بۆ ئەمریکا: ئاسایشی وزەی جیهانی و پاراستنی هاوپەیمانان
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هەرچەندە لە ساڵانی دواییدا بەهۆی بەرهەمهێنانی نەوتی ناوخۆییەوە کەمتر پشت بە نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبەسێت، بەڵام هێشتا گەرووی هورمز بۆی گرنگییەکی ستراتیژیکی باڵای هەیە:
١. سەقامگیری ئابووری جیهانی: ئەمریکا دەزانێت کە ئابووری جیهان یەکپارچەیە. ئەگەر نرخی نەوت لە ئاسیا یان ئەوروپا بەرز بێتەوە، کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر بازاڕەکانی ئەمریکاش دەبێت. بۆیە، پاراستنی “ئازادیی کەشتیوانی” (Freedom of Navigation) یەکێکە لە بنەما نەگۆڕەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا.
٢. پاراستنی هاوپەیمانان و بەرژەوەندییەکان: وڵاتانی وەک سعوودیە، ئیمارات و کوێت هاوپەیمانی نزیکی ئەمریکان. ئەمریکا بەڵێنی داوە کە ئاسایشی ئەم وڵاتانە بپارێزێت. هەر هەڕەشەیەک بۆ سەر گەرووی هورمز، وەک هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا سەیر دەکرێت.
٣. ئامادەیی سەربازی و قافڵەگەمیەی پێنجەم: بنکەی پێنجەم قافڵەگەمیەی ئەمریکا لە بەحرەیندایە؛ (United States Fifth Fleet)؛ کە ئەرکی سەرەکی پاراستنی ئاسایشی ئاوەکانی ناوچەکەیە. ئەمریکا بەردەوام کەشتی و گەمیەی جەنگی و فڕۆکەهەڵگر لە ناوچەکەدا جێگیر دەکات بۆ ئەوەی ڕێگە لە هەر هەوڵێکی ئێران بگرێت بۆ داخستنی گەرووەکە.
ڕێڕەوە جێگرەوەکان و سنوورداربوونیان
بەهۆی مەترسییەکانی گەرووی هورمز، هەندێک لە وڵاتانی ناوچەکە هەوڵیان داوە ڕێڕەوی جێگرەوە بدۆزنەوە. بۆ نموونە:
• سعوودیە: لوولەنەوتی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا”ی هەیە کە نەوت لە نەوتەڵانەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەو وڵاتەوە دەگوازێتەوە بۆ بەندەری یەنبوع لەسەر دەریای سوور واتە رۆژاوای سعوودیە.
• ئیمارات: لوولەنەوتی حەبشان-فوجەیرە”ی دروست کردووە کە نەوت دەگەیەنێتە کەناراوەکانی دەریای عومان و گەرووی هورمز دەبڕێت.
بەڵام ئەم ڕێڕەوانە تەنها دەتوانن بەشێکی کەم لەو نەوتە بگوازنەوە کە ڕۆژانە لە گەرووەکە تێپەڕ دەبێت. زۆربەی نەوتی جیهان هێشتا پێویستی بە گەرووی هورمزە، و هیچ جێگرەوەیەکی تەواو بۆ ئەم ڕێڕەوە ستراتیژییە بوونی نییە.
لایەنی یاسایی و نێودەوڵەتی
لە ڕووی یاساییەوە، گەرووی هورمز لەژێر یاساکانی ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان (UNCLOS) دایە. هەرچەندە ئێران ئەم ڕێککەوتننامەیەی واژۆ نەکردووە، بەڵام بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان، کەشتییەکان مافی “تێپەڕبوونی ترانزێت”یان هەیە. ئێران پێی وایە کە مافی هەیە چاودێری و پشکنینی کەشتییەکان بکات، لە کاتێکدا ئەمریکا جەخت لەسەر ئازادی ڕەهای کەشتیوانی دەکاتەوە. ئەم جیاوازییە لە لێکدانەوەی یاساییدا زۆرجار دەبێتە هۆی پێکدادانی دیپلۆماسی و سەربازی.
ئاسۆی داهاتوو
گەرووی هورمز وەک خاڵی بەیەکگەیشتنی بەرژەوەندییە دژبەیەکەکان دەمێنێتەوە. بۆ ئێران، قەڵغانێکی بەرگری و چەکێکی هێرشبەرییە، و بۆ ئەمریکاش، تاقیکردنەوەیەکی بەردەوامی هێز و پابەندییە بە ئاسایشی جیهانییەوە. لە داهاتوودا، هەرچەندە جیهان بەرەو وزەی نوێبووەوە هەنگاو دەنێت، بەڵام هێشتا بۆ چەندین دەیەی تر نەوت و گاز وەک سەرچاوەی سەرەکی وزە دەمێننەوە، ئەمەش واتە گەرووی هورمز گرنگی خۆی لەدەست نادات. مێژوو نیشانی داوە کە هەر جۆرە هەڵەیەکی بچووک لەم ناوچەیەدا دەتوانێت ببێتە هۆی شەڕێکی گەورە کە کاریگەرییەکانی هەموو جیهان بگرێتەوە. بۆیە، پاراستنی سەقامگیری لەم گەرووەدا نەک تەنها بۆ وڵاتانی ناوچەکە، بەڵکو بۆ هەموو مرۆڤایەتی گرنگییەکی ژیانی هەیە. پێویستە هەردوولا، تاران و واشنتن، بە وریاییەوە مامەڵە بکەن بۆ ئەوەی ئەم شادەماری وزەیە بە کراوەیی بمێنێتەوە و جیهان لە قەیرانێکی ئابووری و سەربازی بپارێزرێت.
https: //www. eia. gov/todayinenergy/detail. php?id=65504