حەسەن حەمەد ئاندێکی
ڕۆژی ١٧ی ئایاری هەموو ساڵێک، لە سەراپای جیهاندا یادی ڕۆژی جیهانیی پەیوەندی و کۆمەڵگەی زانیاری (World Telecommunication and Information Society Day) دەکرێتەوە. ئەم ڕۆژە تەنها بۆنەیەکی ساڵانەی ئاسایی نییە، بەڵکو وێستگەیەکی گرنگە بۆ تێڕامان لەو گۆڕانکارییە گەورانەی کە تەکنەلۆژیای زانیاری و گەیاندن لە ژیانی مرۆڤایەتیدا دروستی کردووە. لە سەردەمی ئێستادا کە بە سەردەمی دیجیتاڵی دەناسرێت، پەیوەندییەکان بوونەتە دەمارە سەرەکییەکانی گەشەپێدانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و زانستی لە چوارچێوەی گۆڕانکارییە جیهانییەکاندا.
مێژووی سەرهەڵدان و پەرەسەندنی….
ڕەگ و ڕیشەی ئەم ڕۆژە دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەم، کاتێک مرۆڤایەتی یەکەم هەنگاوە گەورەکانی بەرەو گەیاندنی خێرا نا. لە ١٧ی ئایاری ١٨٦٥دا، نوێنەرانی ٢٠ وڵاتی ئەوروپی لە پاریس کۆبوونەوە و یەکەمین ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی تەلەگرافیان واژۆ کرد. ئەم کۆبوونەوەیە بووە هۆی دامەزراندنی یەکێتی نێودەوڵەتی تەلەگراف ، کە دواتر لە ساڵی ١٩٣٤دا ناوەکەی گۆڕدرا بۆ یەکێتیی نێودەوڵەتیی گەیاندن (International Telecommunication Union .ITU)؛ ئەم دامەزراوەیە نەک هەر کۆنترین ڕێکخراوی نێودەوڵەتییە، بەڵکو وەک نموونەیەکی سەرکەوتووی هەماهەنگی جیهانی دەبینرێت کە توانیویەتی لە تەلەگرافەوە بۆ تەلەفۆن، ڕادیۆ، تەلەفزیۆن، مانگە دەستکردەکان و دواجار ئینتەرنێت، ڕێبەری جیهان بکات. لە ساڵی ١٩٦٩دا، ئەنجومەنە کارگێڕییەکەی ITU بڕیاری دا ڕۆژی ١٧ی ئایار وەک ڕۆژی جیهانیی پەیوەندی دیاری بکات. بەڵام لەگەڵ هاتنی سەدەی بیست و یەکەم و تەقینەوەی زانیارییەکان، پێویستی بە گۆڕانکاری هەبوو. لە ساڵی ٢٠٠٥دا و لە کاتی بەڕێوەچوونی کۆنفرانسی جیهانی لوتکە بۆ کۆمەڵگەی زانیاری (World Summit on the Information Society .WSIS) لە تونس، پێشنیار کرا کە ڕۆژێک بۆ کۆمەڵگەی زانیاری تەرخان بکرێت بۆ جەختکردنەوە لەسەر گرنگی ئینتەرنێت و تەکنەلۆژیای زانیاری. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا، کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری دا کە هەردوو بۆنەکە یەکبخرێن و ناوی بنرێت ڕۆژی جیهانیی پەیوەندی و کۆمەڵگەی زانیاری بۆ ئەوەی گوزارشت لە هەموو لایەنەکانی گەیاندن و زانیاری بکات.
گرنگی و ڕەهەندە ستراتیژییەکان لە جیهانی هاوچەرخدا
گرنگی ئەم ڕۆژە لەوەدایە کە تیشک دەخاتە سەر ئەو کەلێنە دیجیتاڵییە (Digital Divide)؛ کە لە نێوان وڵاتانی پێشکەوتوو و وڵاتانی دواکەوتوودا هەیە. لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە، گەیشتن بە زانیاری و ئامرازەکانی گەیاندن چیتر وەک کەرەستەیەکی خۆشگوزەرانی نابینرێت، بەڵکو وەک مافێکی بنەڕەتی مرۆڤ و مەرجێکی سەرەکی بۆ گەشەپێدانی بەردەوام (Sustainable Development) سەیر دەکرێت. بەبێ ژێرخانێکی بەهێزی گەیاندن، هیچ وڵاتێک ناتوانێت لە کێبڕکێی ئابووری جیهانیدا بمێنێتەوە.
تەکنەلۆژیای گەیاندن کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر سێکتەرە جیاوازەکان هەیە:
١. ئابووری و بازرگانی: ئابووری دیجیتاڵی ئێستا بەشێکی گەورەی بەرهەمی ناوخۆیی جیهانی پێکدەهێنێت. بازرگانی ئەلیکترۆنی، بانکداری دیجیتاڵی و کارکردن لە ڕێگەی دوورەوە بوونەتە هۆکاری ڕەخساندنی هەزاران هەلی کار و گۆڕینی شێوازی بازاڕکردن.
٢. پەروەردە و توێژینەوە: لە کاتی قەیرانەکاندا، وەک پەتای کۆرۆنا، دەرکەوت کە سیستەمی خوێندنی ئۆنلاین و دەستڕاگەیشتن بە کتێبخانە دیجیتاڵییەکان چەندە گرنگن بۆ بەردەوامی پرۆسەی فێربوون.
٣. تەندروستی: پزیشکی لە دوورەوە (Telemedicine) و بەکارهێنانی داتا گەورەکان (Big Data) بۆ پێشبینیکردنی نەخۆشییەکان، شۆڕشێکی گەورەیان لە کەرتی تەندروستیدا بەرپاکردووە.
٤. کۆمەڵایەتی و سیاسی: ئامرازەکانی گەیاندن سنوورە جوگرافییەکانیان بەزاندووە و جیهانیان کردووە بە گوندێکی بچووک، کە ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ ئاڵوگۆڕی ڕۆشنبیری و لێکتێگەیشتنی نێوان گەلان، هەرچەندە ئاڵێنگاری وەک هەواڵی چەواشەشی دروست کردووە.
ئامانجە سەرەکییەکان و ئاسۆکانی داهاتوو
نەتەوە یەکگرتووەکان و یەکێتی نێودەوڵەتی گەیاندن لە ڕێگەی ئەم ڕۆژەوە چەند ئامانجێکی ستراتیژی دەپێکن کە هەموویان لە خزمەتی مرۆڤایەتیدان:
١. هۆشیارکردنەوەی جیهانی: ئاشناکردنی کۆمەڵگاکان بەو دەرفەتانەی کە ئینتەرنێت و تەکنەلۆژیا دەتوانن بۆ باشترکردنی ژیان بیڕەخسێنن، بەتایبەت لە ناوچە دوورەدەستەکان.
٢. کەمکردنەوەی جیاوازییەکان: کارکردن بۆ ئەوەی هەموو مرۆڤێک لە هەر شوێنێکی جیهان بێت، بتوانێت بە نرخێکی گونجاو و کوالێتییەکی بەرز دەستی بە خزمەتگوزارییەکانی گەیاندن بگات. ئەمە بە مافی دیجیتاڵی دەناسرێت.
٣. داڕشتنی سیاسەتی نێودەوڵەتی: هاندانی حکومەتەکان بۆ دانانی یاسا و ڕێسایەک کە پارێزگاری لە مافە دیجیتاڵییەکان، پاراستنی منداڵان لە ئینتەرنێت و ئاسایشی زانیاری بکات.
٤. هاندانی داهێنان: جەختکردنەوە لەسەر تەکنەلۆژیا نوێیەکانی وەک زیرەکی دەستکرد (AI)، نەوەی پێنجەمی پەیوەندییەکان (5G) و ئینتەرنێتی شتەکان (Internet of Things – IoT) کە بڕبڕەی پشتی کۆمەڵگەی زانیاری داهاتوو ناودەبرێت، چونکە هەموو ئامێرەکان و سیستەمەکان بە یەکەوە دەبەستێت. ڕۆژی جیهانیی پەیوەندی و کۆمەڵگەی زانیاری تەنها یادکردنەوەی مێژوو نییە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ داهاتوو. لە جیهانێکدا کە زانیاری بووەتە بەهادارترین سەرمایە، ئەو کۆمەڵگەیانەی کە نەتوانن خۆیان لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییانەدا بگونجێنن، لە کاروانی پێشکەوتن جێ دەمێنن. پێویستە وڵاتان وەبەرهێنانی زیاتر لە ژێرخانی دیجیتاڵی و پەروەردەی تەکنەلۆژیدا بکەن بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو ئامادە بن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئالنگارییەکانی سەدەی بیست و یەکەم. ئەم ڕۆژە وەبیرهێنانەوەیە بۆ هەموومان کە تەکنەلۆژیا دەبێت لە خزمەتی مرۆڤایەتیدا بێت بۆ دروستکردنی جیهانێکی دادپەروەرانەتر، پێکەوەبەستراوتر و ئاشتیانەتر. کاتێک هەموو مرۆڤایەتی دەستی بە زانیاری دەگات، دەرفەتەکانی گەشەکردن یەکسان دەبن و جیهان بەرەو قۆناغێکی نوێی شارستانییەت هەنگاو دەنێت.
سەرچاوە:
1.https: //www.itu.int
2.https: //www.un.org