د.خاليده خەليل
“پارتی وەک داربەڕوو وایە، نە بە سووتان نە بە بڕین لەناوناچیت.” سەرۆک مەسعود بارزانی
سەرۆک مەسعود بارزانی لە ڕێگەی ئەم وتە کورت و پڕمانایەوە، مێژوویەکی تەواو لە خۆڕاگری و مانا چڕ دەکاتەوە. ئەمە خوێندنەوەیەکی قووڵە بۆ سروشتی قەوارەیەکی سیاسی کە لە نێو جەرگەی ئازاردا لەدایکبووە، لە ژینگەیەکی ئاڵۆزدا گەشەی کردووە و سەرەڕای هەموو هەوڵەکانی سڕینەوە، هەر بەردەوام بووە. کاتێک بە دیدێکی فەرهەنگی دەڕوانینە پارتی دیموکراتی کوردستان، وەک داربەڕوویەکی دێرین دەیبینین کە لە نێو چیاکانی کوردستاندا ڕەگی داکوتاوە؛ بەرگەی زەمەن دەگرێت و لەگەڵ گەردەلوولەکاندا ڕادێت، بەبێ ئەوەی ناسنامە و جەوهەری خۆی لەدەست بدات.
ڕەگەکانی داربەڕوو نابینرێن، بەڵام ئەوان نهێنیی ڕاستەقینەی مانەوەین. بە قووڵی لە ناو ناخی زەویدا ڕۆچوون و ئاوێتەی خاک بوون، هەر وەک ئەوەی بەشێکی ڕەسەن و دانەبڕاوی بن. لە فەرهەنگی کوردیدا، ڕێک وەک شارستانییەتە کۆنەکان، دارەکان هەمیشە هێمای پیرۆزی و ژیان و مۆڵگەی ڕۆحەکان بوون. لەم سۆنگەیەوە، دەتوانین لە ڕەگەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان تێبگەین؛ ئەو حزبەی لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦دا وەک ئەنجامێکی سروشتیی ئەو ئازارە درێژخایەنەی گەلێک لەدایکبوو کە لە مافی ناسنامە و بوون بێبەش کرابوو. پارتی لەنێو جەرگەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کوردەوە سەرەتاکانی گرت، یادەوەریی چیاکان و ئەزموونی ڕاپەڕینەکانی هەڵگرت و پشتی بە میراتێکی خەباتگێڕانەی پڕ لە قوربانی بەست، تا ببێتە درێژکراوەی خەونی ئەو نەوەیانەی بڕوایان وابوو “ناسنامە” مافێکە سازشی لەسەر ناکرێت.
پارتی دیموکراتی کوردستان وەک یەکەمین قوتابخانە بوو کە زۆربەی ئەزموونە کوردییەکانی دوای خۆی لێیەوە دەرچوون. لە نێو جەرگەی ئەزموونی ئەو حزبە و بەهۆی خەباتی کەڵەکەبوویەوە، چەندین پارتی دیکە سەریان هەڵدا؛ هەرچەندە ڕێچکەکان جیاواز بوون، بەڵام ڕەگەکە هەر بە یەکگرتوویی مایەوە. ڕێک وەک چۆن چڵەکان لە قەدی دایکەوە لقیان لێ دەبێتەوە، ئەو پارتانەش لە ناو جەرگەی خودی ئەزموونی پارتییەوە دروست بوون، تا پارتی بە ڕاستی ببێتە “باوکی سیاسی” بزووتنەوەی حزبیی هاوچەرخی کوردی و یەکەمین مەرجەع لە مێژوو، ڕێکخستن و خەباتدا. ناونانی بە “دیموکرات”یش گوزارشت بوو لە دیدگایەکی پێشوەختە کە بڕوای بە فرەیی، کاری بەکۆمەڵ و بەشداریپێکردنی ئیرادەی گەل هەبوو.
وەک چۆن داربەڕوو بە پتەوی و تۆکمەییە دەگمەنەکەی دەناسرێت، پارتییش لە ویژدانی گشتیدا وەک نموونەی خۆڕاگری لە بەرانبەر گەردەلوولە سیاسییەکاندا دەوەستێت. داربەڕوو بە ئاسانی ناشکێت؛ لە درێژەی مێژوودا لە تەختەکەی شتگەلێک دروست کراون کە بەرگەی دەریا و جەنگەکانیان گرتووە. بە هەمان شێوە، پارتی ڕووبەڕووی چەندین دەیەی پڕ لە نەهامەتی بووەوە؛ لە ڕێککەوتننامە ئازاربەخشەکان و ململانێ ناوخۆییەکان، تا دەگاتە ئەو گوشارە بەردەوامە هەرێمی و نێودەوڵەتییانەی کە چەندین جار هەوڵیان دا دەستەمۆی بکەن یان پەراوێزی بخەن. سەرەڕای هەموو ئەمانەش، بە پێوە مایەوە و پارێزگاری لە قەدی سەرەکی و ڕۆڵە میحوەرەییەکەی خۆی کرد، وەک بڵێی هێزی خۆی لە ئارامیی سروشت و لەو بڕوا قووڵەوە وەردەگرێت کە “مانەوە” بەرهەمی پتەوی و ئەزموونێکی درێژخایەنە.
لەبەر ئەوەی داربەڕوو تەنیا بۆ وەرزێک ناژی، بەڵکو تەمەنی سەدەکان دەخایەنێت، دەبێتە شاهیدی سەردەمەکان. پارتییش هاوشانی گۆڕانکارییە گەورەکانی مێژووی کورد بووە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە گواستراوەتەوە، بێ ئەوەی جەوهەری خۆی لەدەست بدات. لە ساڵانی خەباتی نهێنی و چەوسانەوە، تا دەگاتە قۆناغی بونیادنانی دامەزراوەکان و بەڕێوەبردنی هەرێم، پارتی هەمیشە توانای هەبووە خۆی لەگەڵ گۆڕانکارییەکاندا بگونجێنێت و ئامرازەکانی نوێ بکاتەوە؛ ئەمە کاروانێکە ڕێک وەک ئاڵوگۆڕی وەرزەکان بەسەر تاقە دارێکدا: گەڵاکان دەوەرێن و دەڕوێنەوە، بەڵام قەدی دارەکە لە ناو خاکدا بە چەسپاوی دەمێنێتەوە.
لەژێر سێبەری داربەڕوودا، ڕێبواران پەناگەیەک لە گەرمای تاقەتپڕوکێن دەدۆزنەوە. ئەم سێبەرە فراوانە یەکێکە لە جوانترین لایەنەکانی ئەم چواندنە؛ چونکە پارتی لە گوتار و کرداری خۆیدا، هەمیشە هەوڵی داوە ببێتە چەترێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە جێگەی هەموو جیاوازییەکەی تێدا ببێتەوە، پارێزگاری لە مافی پێکهاتەکان بکات و پێکەوەژیان وەک مەرجی سەرەکیی سەقامگیری ببینێت. پارتی هەوڵی داوە ببێتە پاسەوانی ئەو دەستکەوتانەی کە بە خوێنی شەهیدان و بازووی پێشمەرگە قارەمانەکان بەدەست هاتوون. بەم مانایە، پارتی وەک بکەرێکی سیاسیی کاریگەر و پەناگەی هیواکان لە کاتی ترس و دڵەڕاوکێدا مایەوە.
بەم شێوەیە، چواندنی پارتی بە داربەڕوو تەنیا وێنەیەکی ڕەوانبێژی نییە، بەڵکو وەرچەرخاوە بۆ خوێندنەوەیەک لە مێژوو و ویژداندا. لە هەردووکیاندا ڕەگی قووڵ، پتەوی لە بەرانبەر گەردەلوول، و تەمەنێکی درێژ هەیە کە نە نەهامەتییەکان دەیبڕن و نە کارەساتەکان کۆتایی پێ دەهێنن. وەک چۆن داربەڕوو لە نێو چیاکاندا بە سەربەرزانە ڕاوەستاوە و وەک شایەتحاڵێکی زیندوو خۆی نوێ دەکاتەوە؛ پارتییش لە کاروانی خەباتی گەلی کورددا، وەک شایەتحاڵی ئازار و ئومێد پێکەوە وەستاوە. ئەو بەشێکە لە سروشتی ئەم گەلە، لە تاشەبەرد و دارەکانی، ڕێک وەک داربەڕوو: بە پێوە، ڕەسەن، جێگیر و نەمرە.