سەهەند کۆیی
سەرهەڵدانی یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، تەنها ڕووداوێکی ڕۆژنامەوانیی سادە نەبوو، بەڵکو گوزارشتێکی قووڵ بوو لە وەرچەرخانێکی فیکری و سیاسی لەناو جەرگەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا. کاتێک میقداد مەدحەت بەدرخان لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨دا لە قاهیرە یەکەمین ژمارەی ڕۆژنامەی “کوردستان”ی بڵاوکردەوە، لە ڕاستیدا بناغەی دەوڵەتێکی واتایی لەسەر لاپەڕەکان داڕشت کە تێیدا “وشە” بووە جێگرەوەی ئەو خاکەی کە لەژێر جەوری عوسمانییەکاندا زەوت کرابوو. ئەم هەوڵە گرێدانی ڕابردووی پڕ لە شکۆی میرنشینی بۆتان و داهاتوویەکی نادیار بوو کە بەدرخانییەکان دەیانویست لە ڕێگەی ڕۆشنگەرییەوە زەمینەسازیی بۆ بکەن؛ هەر بۆیە خوێندنەوەی یەکەمین ژمارەی ئەم ڕۆژنامەیە، تێگەیشتنە لەو دیدگا ستراتیژییەی کە کوردایەتی لە قۆناغی ناوچەییەوە بەرەو قۆناغی نەتەوەیی و مۆدێرنە دەبرد و زمانی کوردی دەکردە ئامرازی سەرەکیی یەکخستنی شوناسێکی یەکگرتوو.
وەرچەرخانی ستراتیژی لە مێژووی سیاسیی بەدرخانییەکاندا
ئەم ڕچەشکێنییە میدیاییە، لە بنەڕەتدا درێژکراوەی هەوڵە سیاسییەکانی میرنشین بوو بۆ سەلماندنی بوونی نەتەوە؛ لەم سۆنگەیەوە، بۆ تێگەیشتن لە ڕۆژنامەی کوردستان و خەونی دەوڵەت، پێویستە سەرەتا لەو پێگەیە بکۆڵینەوە کە بنەماڵەی بەدرخانییەکان لە مێژووی سیاسیدا هەیانبووە. میر بەدرخان پاشا، میری بۆتان، کە هێمای سەربەخۆییخوازی و یەکخستنی هەڵگری خەونی ئەو قەوارە بەهێزە بوو کە توانیبووی بۆ ماوەیەک نیمچە حوکمڕانییەک بۆ کوردستان بەدەست بهێنێت. ئەم میراتە سیاسییە دواتر لە چوارچێوەی “ڕۆژنامەی کوردستان”دا ڕەنگی دایەوە؛ ئەگەرچی لە تاراوگەدا لەدایک بوو، بەڵام خەونە نەتەوەییەکەی بە زیندوویی پاراست. تەنها شێوازەکەی گۆڕابوو. میقداد مەدحەت بەدرخان تێگەیشتبوو کە شمشێر و قەڵا بە تەنها ناتوانن نەتەوە بپارێزن، هەربۆیە ڕووی لە “قەڵەم” کرد وەک نوێترین چەکی سەردەم بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ستەمی ناوەندیی عوسمانی. لە ژمارەی یەکەمدا، ئاماژەکان بۆ شکۆی میرنشین و پێویستیی هۆشیاریی نەتەوەیی زۆر بە ڕوونی دەردەکەون، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ڕۆژنامەکە تەنها ئامرازێکی هەواڵگری نەبووە، بەڵکو سەکۆیەک بووە بۆ زیندووکردنەوەی خەونی میرنشین لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی سەردەمیانەی نەتەوەییدا.
لە نێوان دوو ساڵنامە و شەش ناونیشاندا؛ چیرۆکی ڕۆژنامەی کوردستان
ڕۆژنامەی کوردستان پێدەچێت تاقە ڕۆژنامەیەک بێت لە هەموو دنیادا شەش جار ناونیشان و مەنزڵگاکەی گۆڕابێت. یەکەمین ژمارەی لە بەهاری ساڵی: (1898)، لە قاهیرە چاپکراوە. لەبارەی ڕۆژی دەرچونی ڕۆژنامەکەوە لە لاپەڕەی یەکەمیدا نوسراوە: (روژا پنجشمی دە 30 ژوالقعدە سنە 1315 پنجشنبە فی 9 نیسان 1314). ساڵنامەی یەکەمیان کۆچییە و دوەمیان ڕۆمی. چونکە لەو دەمەدا هەردوو ساڵنامەکە بەکارهاتون. یەکەمیان بەپێی سوڕانەوەی مانگ ژمێردراوە و دوەمیان بەپێی سوڕانەوەی زەوی بەدەوری ڕۆژدا؛ ئەمەش لە کاتێکدا بوو کە یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، نەک لە شارێکی کوردی، بەڵکو لە قاهیرەی پایتەختی میسر دەرچوو. بەبۆچونی نوسەران و لێکۆڵەران، هۆکارەکەی ئەووە بووە ئەوکات وڵاتی میسر لە دەرەوەی دەسەڵاتی عوسمانییەکان بووە؛ ههر ئەمەش وای کردووە بەدرخانییەکان هەست بە جۆرێک لە ئازادی بکەن و بیکەنە سەنگەرێک بۆ دژایەتی و وەستانەوە دژی دەوڵەتی عوسمانی.
ستراتیژی ڕۆشنبیری وەک ئامرازی ڕزگاری
ڕۆژنامەی کوردستان لە یەکەمین دەرکەوتنیدا پەیامێکی ڕوونی ئاڕاستەی گەلی کورد کرد کە تێیدا جەختی لەسەر فێربوون و زانست دەکردەوە. میر بەدرخانییەکان لەوە گەیشتبوون کە هۆکاری سەرەکیی شکستی ڕاپەڕینەکان و داگیرکارییەکان، نەزانی و دوورکەوتنەوە بووە لە کاروانی شارستانییەت. هەر بۆیە، لە دەقەکانی ژمارەی یەکەمدا، بە زمانێکی زۆر پاراو و کاریگەر داوا لە کوردان دەکات کە چاوەکانیان بکەنەوە و فێری خوێندن و نووسین بن. ئەمە نەک هەر بۆ مەبەستی ڕۆشنبیریی گشتی، بەڵکو وەک ستراتیژییەک بۆ دروستکردنی هاووڵاتییەک کە بتوانێت مافەکانی خۆی بناسێت و لە پێناویدا تێبکۆشێت. خەونی دەوڵەت لەم دیدگایەدا لە کتێبخانە و قوتابخانەکانەوە دەست پێ دەکات، نەک تەنها لە سەنگەرەکانی شەڕدا، ئەمەش گۆڕانکارییەکی گەورە بوو لە عەقڵییەتی سیاسیی ئەو سەردەمەی ناوچەکەدا.
لە قاهیرەوە بۆ پەروەردە؛ ڕێڕەوی بەدرخانییەکان
بزووتنەوەی ڕۆژنامەگەریی کوردی لە سەرەتای دامەزراندنیدا، پشتی بەو پاشخانە فیکری و سیاسییە بەهێزە دەبەست کە لە نێو ماڵباتی بەدرخانییەکاندا گەشەی کردبوو؛ بە جۆرێک یەکەمین سەرنووسەری میقداد مەدحەت بەدرخان بووه: (میقداد – مەدحەت)، ناوێکی ئاوێتەیە، لە شێوەی ناونانی ئەوروپاییەکان کە عوسمانییەکان و کوردەکانی سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە فەرەنساییەکانیان وەرگرتوە بۆ ناونانی ڕۆڵەکانیان. کوڕی میر بەدرخان پاشا بووە. ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی نەزانراوە. تەنها ئەو نەبێت کە لە: (1891)، هاتۆتە میسر، نەخۆشی سیلی هەبووە. جگەلە کوردی، زمانەکانی تورکی و عەرەبی و فەرەنسی زانیوە. لە ژمارە یەک تا ژمارە پێنج سەرنوسەری ڕۆژنامەکە بووە. لە ژمارە شەش تا ژمارە: (31)، عەبدولڕەحمان بەدرخانی برای میقداد مەدحەت بووەتە سەرنوسەری ڕۆژنامەکە. سەردەمی منداڵیی و لاوی عەبدولڕەحمان بەدرخانیش نەزانراوە. لە نیوەی یەکەمی ساڵانی: (1890)دا لە ئەستەمبوڵ جێگری سەرۆکی ئیدارەی وەزارەتی مەعاریف بووە. لە ساڵی: (1894)، ڕویکردۆتە ئەوروپا. جگەلە کوردی، تورکی و عەرەبی و فەرەنسی و ئینگلیزی و ئەڵمانیشی زانیوە. لە: (1908)، دوای ڕاگەیاندنی شۆڕشی مەشروتیەت لە تورکیا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەستەمبوڵ و لەوێ قوتابخانەیەک دەکاتەوە، بە زمانی کوردی وانە بە منداڵانی کورد دەڵێتەوە. هەر خۆیشی مانگانە خەرجیی قوتابخانەکە دەدات و پێویستیەکانی دابین دەکات.
زمانی دایک؛ قەڵای پاراستنی ناسنامە
یەکێک لە هەرە دیارترین خەسڵەتەکانی یەکەمین ژمارەی “کوردستان”، بایەخدان بوو بە زمانی کوردی وەک بناغەی سەرەکیی شوناس. میقداد مەدحەت بەدرخان بەم زمانە پاک و ڕەوانە دەستی بە نووسین کرد؛ ئەمە لە کاتێکدا بوو کە لەو سەردەمەدا زمانەکانی تورکی، عەرەبی و فارسی هەژموونی تەواویان بەسەر ناوچەکەدا هەبوو. ئەم هەڵبژاردنە ئیرادەیەکی سیاسیی گەورەی لە پشت بوو، چونکە نیشاندانی توانای زمانی کوردی بۆ دەربڕینی چەمکە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان، وەڵامێکی توند بوو بۆ ئەو لایەنانەی کە نەتەوەی کوردیان وەک پاشکۆ دەبینی. ههر بۆیه، لە ڕێگەی وشەوە، سنوورەکانی نەتەوە دیاری کران و خوێنەری کورد هەستی کرد کە خاوەنی ماڵ و زمان و مێژوویەکی سەربەخۆیە، ئەمەش یەکەمین هەنگاوی کردەیی بوو بەرەو دامەزراندنی دەوڵەتێک کە لە مێشکی تاکەکاندا چەکەرەی دەکرد، پێش ئەوەی وەک قەوارەیەکی ڕاستەقینە بێتە کایەوە.
گواستنەوەی فیکری لە خەلافەتەوە بەرەو سەربەخۆییخوازی
لە نێوان دێڕەکانی یەکەمین ژمارەی ڕۆژنامەکەدا، گۆڕانکارییەکی هۆشیارانە لە شێوازی تێڕوانین بۆ ئایین و سیاسەت بەدی دەکرێت؛ بە جۆرێک کە سنوورێک لە نێوان پیرۆزییەکانی ئایین و بەکارهێنانی ئایین وەک ئامرازێک بۆ چەوساندنەوەی نەتەوەیی دەکێشرێت. بەدرخانییەکان کە خۆیان لە بنەماڵەیەکی ئایینی و خاوەن ڕێچکە بوون، لە ڕێگەی ئەم سەکۆیەوە دیدگایەکی نوێیان خستە ڕوو؛ ئەویش ڕەتکردنەوەی ئەو چەمکی “خەلافەتە” بوو کە کوردی تەنها بۆ پاراستنی سنوورەکان دەویست و لە مافە بنەڕەتییەکانی بێبەشی دەکرد. ئەمە دەرهاویشتەیەکی فیکریی مەزن بوو، کە تێیدا شوناسی نەتەوەیی خرایە پێش هەر پێوەرێکی تر و جەخت لەوە کرایەوە کە نابێت ئایین بکرێتە پاساوێک بۆ قبووڵکردنی ژێردەستەیی. لەم سۆنگەیەوە، خەونی دەوڵەت لای ئەوان بەرەو جۆرە “سێکولاریزمێکی” سەرەتایی هەنگاوی دەنا؛ تێڕوانینێک کە مافی نەتەوەیی وەک ئەرکێکی مرۆیی و ڕەوا دەبینی، نەک وەک دەرچوون لە بنەماکانی ئایین. بەم کارە، بەدرخانییەکان توانییان هاوسەنگییەک لە نێوان بڕوا و سەربەخۆییخوازیدا دروست بکەن، کە تێیدا ڕزگاریی نەتەوە و گەیشتن بە ئازادی، وەک ئامانجێکی باڵا و ڕەوا سەیر بکرێت.
سی و یەک وێستگەی ڕووناکی لە مێژووی میدیای کوردیدا
ڕۆژنامەی کوردستان دوو هەفتە جارێک بە چوار لاپەڕە و بە زمانجی کرمانجی ژورو دواتر بە تورکی بڵاوکراوەتەوە. تێکڕا سی و یەک ژمارەی لێ دەرچووە. لە ژمارە یەک تا ژمارە شەش لە چاپخانەی هیلال لە قاهیرە چاپکراوە. ژمارە شەش تا ژمارە نۆزدەی لە شاری جنێفی سویسرا چاپکراوە. ژمارەکانی: (20 – 23)، بۆ جارێکی دیکە لە قاهیرە چاپکراوەتەوە. ژمارە: (24)، لە لەندەن چاپکراوە. ژمارە: (25 – 29)، لە فۆلکستۆن چاپکراوە. ژمارە سی و سی و یەک لە جنێف لەلایەن عەبدولڕەحمان پاشای برای میقداد میدحەت بەدرخانەوە چاپکراوە. دوا ژمارەی کوردستان لە چواردەی نیسانی: (1902)، دەرچووە. میقداد بەدرخان کاتێک یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەکەی دەرکرد، وەک ڕێزێک بۆ خاکی باب و باپیرانی زیاد لە دوو هەزار کۆپی لە ڕۆژنامەکە بەخۆڕایی بۆ کوردستان نارد. لە خواروی ڕۆژنامەکە دەنوسرا: (من لەهەر ژمارەیەک دوو هەزار کۆپی دەنێرم بۆ کوردستان بەخۆڕایی، بۆ ئەوەی ڕێگای ئازادی و سەرفرازییان بۆ ڕووناک ببێتەوە). ناوەڕۆکەکەی بریتی بوو لە وتاری کۆمەڵایەتی و مێژوویی و ڕامیاری و هەڵبەست و دەنگوباس. لە ئەنجامی بەربەرەکانێ کردنی کاربەدەستانی دەوڵەتی عوسمانی ڕۆژنامەکە هەمیشە لە شوێنێکەوە گوێزراوەتەوە بۆ شوێنێکی تر.
پاراستنی یادەوەریی نەتەوە لە ڕێگەی مێژووەوە
لەنێو دێڕەکانی یەکەمین ژمارەی “کوردستان”دا، ستراتیژێکی قووڵ بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژووی کورد بەدی دەکرێت، کە ئامانج لێی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو شێواندنە بوو کە دەسەڵاتی عوسمانی دەرهەق بە ناسنامەی نەتەوەکە دەیکرد. میقداد مەدحەت بەدرخان باش درکی بەوە کردبوو کە داگیرکاری پێش ئەوەی خاک داگیر بکات، یادەوەریی نەتەوە دەسڕێتەوە؛ هەربۆیە ڕۆژنامەکەی کردە ئەرشیفێکی زیندوو بۆ کردنەوەی شکۆی میرنشینەکان و تۆمارکردنی ڕاستییەکان بە زمانی دایک. ئەم هەوڵە تەنها گێڕانەوەی ڕابردوو نەبوو، بەڵکو بونیادنانی متمانەیەکی مێژوویی بوو کە نەیدەهێشت تاکی کورد لەناو گێژاوی مێژووی نەیاراندا بتوێتەوە، بەمەش “وشە” بووە ئامرازی پاراستنی ڕەچەڵەک و ڕەوایەتیی مێژوویی بۆ هەر قەوارەیەکی سیاسی کە لە داهاتوودا بێتە کایەوە.
پاراستنی خەونی دەوڵەت لە چوارچێوەی وشەدا
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین ڕۆژنامەی کوردستان تەنها پرۆژەیەکی ڕاگەیاندن نەبوو، بەڵکو مانیفێستۆی نەتەوەیی بەدرخانییەکان بوو بۆ زیندووکردنەوەی خەونی دەوڵەتداری. میر بەدرخان لە ڕێگەی نەوەکانی و بەتایبەت میقداد مەدحەت بەدرخانەوە، توانی وشە بکاتە بەردی بناغەی بینایەک کە تا ئێستاش نەتەوەی کوردی لەسەر ڕاوەستاوە. خوێندنەوەی ژمارەی یەکەم پێمان دەڵێت کە خەونی دەوڵەت لە فیکری بەدرخانییەکاندا تەنها دەسەڵاتێکی سیاسی نەبووە، بەڵکو پرۆژەیەکی شارستانی بووە کە ئامانجی بووە کورد بگەیەنێتە ڕیزی گەلە پێشکەوتووەکان. ئەم ڕۆژنامەیە وەک یەکەمین پەرلەمانی کوردی لە تاراوگە کاری کرد و توانی گیانی یەکگرتوویی و هۆشیاری لەناو جەستەی نەتەوەیەکی پەرتەوازەدا بژێنێتەوە و ڕێگە بۆ هەموو هەوڵە نەتەوەییەکانی دوای خۆی خۆش بکات. مێژووی ڕۆژنامەگەریی کوردی قەرزاری ئەو وەرچەرخانەیە کە لەو ژمارە سەرەتاییەوە دەستی پێ کرد و خەونی دەوڵەتی لە چوارچێوەی “وشە”دا بۆ هەتاهەتایە پاراست.