بەختیار شەریف زراری
لە ناو هەموو ئەو بنەمایانەی کە پهیوهسته به ژیانی ڕۆژانهی مرۆڤەوە، کەم بنەما هەیە کە بتوانێت وەک ویژدان ئەوەندە کاریگەر و بەرچاو بێت. بۆ من، یەکێک لە گرنگترین باوەڕەکان لەم ژیانەدا ئەوەیە کە مرۆڤ دەبێت ئەرکی سەرشانی خۆی بە باشترین شێوە جێبەجێ بکات له ههموو سێكتهرهكانی ژیانی، بە شێوەیەک کە ویژدانی پێی ئاسوودە بێت. ئەم بیرۆکەییە تەنها وتەیەکی سادە نییە، بەڵکو ڕێنماییەکی ههره گرنگی ژیانە کە هەموو هەنگاوێکی مرۆڤ لەناو ژیاندا ئاراستە دەکات له كۆتایی دهبێته ژێرخانێكی پتهوی كهسایهتی مرۆڤ لهنێو كۆمهڵ.
ژیان، مەیدانێکی گەورەی تاقیکردنەوەیە، مەیدانێک کە تیایدا مرۆڤ هەموو ڕۆژێک ڕووبەڕووی بڕیارە گرنگەکان دەبێتەوە. لەم بڕیارانەدا، زۆرجار هەڵبژاردن لەنێوان ئاسان و ڕاستدا دەبێت. ڕێگای ئاسان زۆرجار کورت و بێکێشە دیارە، بەڵام لە ژێرەوەی خۆیدا هەڵگری کەمبوونەوەی بەها و شکانی ویژدانی كهسییه، لە بەرامبەردا ڕێگای ڕاست هەرچەندە قورس و درێژ بێت، بەڵام ئەنجامەکەی ئارامییەکی ویژدانی كهسی و ڕەزامەندییەکی درێژخایەنە.
کار و پیشە، وەک بەشێکی گرنگی ژیان، شوێنێکی سەرەکییە بۆ نیشاندانی ئەم بنەمایە. هەر مرۆڤێک لەشوێنی کارەکەیدا تەنها بەرپرسیار نییە بەرامبەر بە ئەرکەکانی، بەڵکو بەرامبەر بە خۆی و ویژدانی خۆشی بەرپرسیارە. ئەوکەسەی کەکارەکەی بە دڵسۆزی، ڕاستگۆیی و پاکی جێبەجێ دەکات، لە ڕاستیدا بنیاتنانی خۆی دروست دەکات پێش ئەوەی کۆمەڵ بگۆڕێت. چونکە گۆڕانکارییە گەورەکان هەمیشە لە مرۆڤ خۆیەوە دەستپێدەکەن.
لە کۆمەڵگای ئێمەدا، زۆرجار ئەوە دەبینرێت کەسەرکەوتن بەشتێکی ماددی وکاتی سنوورداره، بەڵام ئەگەر ئەم سەرکەوتنە لەسەر بنەمای ویژدان نەبێت، ئەوا ئەو سەرکەوتنە بەتاڵ و بێمانا دەبێت. سەرکەوتنی ڕاستەقینە ئەوەیە کەمرۆڤ بتوانێت شەوان بە ئارامی بخەوێت، بێ ئەوەی هەست بە تاوان یان پەشیمانی بکات. ئەم جۆرە ئارامییە، هیچ پارە و هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت بیکڕێت.
ویژدان، ئەو هێزە ناوەکییەیە کە لە هەموو دۆخێکدا مرۆڤ ڕێنمایی دەکات. هەرچەندە هەندێک جار دەنگی ئەوهێزە لەژێر فشاری دەرەکی وبەرژەوەندییە کاتییەکاندا کەم دەبێتەوە، بەڵام هەرگیز وون نابێت. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە مرۆڤ فێر ببێت گوێ لەو دەنگە بگرێت و نهخشه ڕێگای ژیانی خۆی بەپێی ئەو نهخشهیە دابڕێژێت كه بهرژهوهندیی گشتی تێدا بێت چونکە هەرجارێک کە مرۆڤ لە دژی ویژدانی خۆی بڕیار بدات، بەشێک له ویژدانی خۆی لهدەست دهدات.
لە ژیانی تاکەکەسی و کۆمەڵایهتیدا، بەجێگەیاندنی ئەرک بە ویژدانەوە کاریگەرییەکی فراوانی هەیە. لەسهر ئاستی تاکەکەسی، مرۆڤ دهگەیێنێتە لووتكهی ئارامی و متمانەبەخۆبوون. لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا، ئەم جۆرە ڕەفتارە دەبێتە بنەمای دروستبوونی متمانەی نێوان تاکەکان. کۆمەڵگایەک کە تاکەکانی بە ویژدانەوە کار دەکەن، کۆمەڵگایەکی بەهێز و سەقامگیر دەبێت، چونکە متمانە، گرنگترین ستوونی هەر کۆمەڵگایەکە.
هەروەها، ویژدان ڕۆڵێكی گرنگ له ئهرك و كار و چالاكییهكانی ڕابردوو و داهاتووی مرۆڤدا دەبینێت. کاتێک مرۆڤ بە ویژدانەوە کار دەکات، تەنها بۆ ئێستا کار ناکات، بەڵکو بنەمایەک دادەنێت بۆ داهاتوویەکی باشتر. ئەم بنەمایە، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، کار دەکاتە سەر نەوەکانی داهاتوو دەبێت، چونکە نموونەی باش هەمیشە دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی فێربوون.
بەڵام، پاراستنی ویژدان کارێکی ئاسان نییە. ژیان پڕە لە تاقیکردنەوە و هەڵچوونی سەر سنوورە ئەخلاقییەکان. هەندێکجار مرۆڤ ڕووبەڕووی هەلومەرجێک دەبێتەوە کە دەبێت لەنێوان بەرژەوەندیی کاتی و ڕاستیدا هەڵبژێرێت. لەم کاتانەدا، تەنها ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بە ویژدانە، دەتوانن ڕێگای ڕاست هەڵبژێرن، هەرچەندە ئەو هەڵبژاردنە قورسی و تێچووی زۆر هەبێت.
لە کۆتاییدا، دەکرێت بڵێین کە ویژدان، تەنها وشەیەکی ئەخلاقی نییە، بەڵکو سیستەمێکی تەواوی ژیانە. ئەو سیستەمەی کە مرۆڤ فێر دەکات چۆن بژیێت، چۆن کار بکات و چۆن بەرامبەر بە خۆی و کۆمەڵگا بەرپرسیارانە بجووڵێتەوە؛ ئەو کەسەی کە ئەم سیستەمە بەکار دەهێنێت، نەک تەنها سەرکەوتوو دەبێت، بەڵکو بەهای مرۆڤایەتی لە هەموو ماناکانیدا بەرجەستە دەکات. بۆیە دەتوانین بە دڵنیاییەوە بڵێین کە بەجێگەیاندنی ئەرکی سەرشان بە شێوەیەک کە ویژدان ئاسوودە بێت، باشترین ڕێگایە بۆ گەیشتن بە سەرکەوتنی ڕاستەقینە و ژیانێکی پڕمانا.