چین خۆی وەک تاکە دەسەڵاتی بەرپرسیار جێگیر دەکات

شۆڕش عەزیز سورمێ
کۆماری گەلی چین لە بەرامبەر ئەو نادڵنیایی و ئاژاوەگێڕییەی کە ئێستا لە لایەن دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا ڕۆژانە دەرگا دەکرێت، خۆی وەک هێزێک بۆ سەقامگیری لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی جێگیر دەکات. ئەمە تەنها هەڵوێستێک نییە کە پەکین گرتوویەتیە بەر، بەڵکو دەرئەنجامی ئەو کۆبوونەوە و نێوەندگیرییە کە بە درێژای ساڵان (و ململانێکانی ئەم دواییە) ڕۆڵی خۆی وەک بەدیلێکی متمانەپێکراو بۆ ئیحراجی پێشبینینەکراوی ئیدارەی ئەمریکا چەسپاندووە.
بەڵگەی ئەم ڕێکخستنەوەی دامەزراوەیی لە سەردانەکانی ئەم دواییەی سەرۆک شی جیپینگ و چەند سەرکردەیەکی نێودەوڵەتیدا بەشدارن: لە پێشبینی سەردانەکەی ترەمپ بۆ پەکین کە بڕیارە کۆتایی مانگی ئازار ئەنجام بدرێت و دواتر بۆ مانگی ئایار دواخرا، هۆڵی گەورەی گەل لەم دواییانەدا پێشوازی لە سەرۆکی ئۆپۆزسیۆنی تایوان چێنگ لی ون، سەرۆکوەزیرانی ئیسپانیا پێدرۆ سانچێز، شازادەی جێداری ئەبوزەبی خالد محەمەد بن زاید، سەرۆکی ڤێتنام تۆ لام و، وەزیری دەرەوەی ڕووسیا سێرگی لاڤرۆڤ. بەشە هاوبەشەکەی بنەمای ئەم کۆبوونەوانە گەڕان بوو بۆ هاوسەنگییەک کە لەسەر بنەمای ئاسایش و ئاشتی و سەقامگیری بێت، بەپێی بێبەشنەبوونی یاسا نێودەوڵەتییەکان. گەیشتن بە ئامانجە هاوبەشەکان لە ڕێگەی گفتوگۆ و پەیوەندییەکان بەشێکە لە پرۆسەیەک کە ئامانجی بەرگریکردنە لە بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و پەرەپێدانی پلانی هاوکاریی دوور مەودا.
بەگوێرەی هەواڵگەی شینخوای چین، لە میانی دیدارەکەی لەگەڵ شازادەی دابا، چین پلانێکی ئاشتبوونەوەی چوار خاڵەی پێشنیار کردووە بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیری لە ڕۆژئاوای ئاسیا: پێکەوەژیانی ئاشتیانەی وڵاتانی کەنداو؛ ڕێزگرتن لە سەروەریی نەتەوەیی؛ ڕێزگرتن لە یاسای نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای نەتەوە یەکگرتووەکان “بۆ ئەوەی جیهان نەکەوێتەوە ناو یاسای جەنگەڵەوە”؛ هەماهەنگی بۆ گەشەپێدان و ئاسایش. ئەم پێشنیازە کە بە سادەییەکی نزیک لە چەک داماڵین بەراورد بەو لێدوانانەی هاوتا ئەمریکاییەکەی دەناسرێتەوە، لەلایەن ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبییەوە چەپڵەی لێ درا، کە پشتگیری لە هەوڵەکانی چین کرد بۆ نێوەندگیری و بەرەوپێشبردنی ئاگربەست لە نێوان لایەنە پەیوەندیدارەکاندا.
هەڵوێستێکی هاوتەریبی گرتە بەر، سەرۆکی پارتی کوومینتانگی تایوان (KMT) بوو، ئەو پارتە لە ئێستادا دژایەتی حکومەتی دوورگەکە دەکات، کە بانگهێشتنامەکەی شی جینپینگی قبووڵ کرد بۆ گەشتکردن بۆ پەکین بۆ ئەوەی خۆی بە “گەشتێکی ئاشتی” وەسفی کرد. لە بەرامبەر ئەو ڕێککەوتنە چەکدارانەی ئەمریکا کە لەلایەن حکومەتی پارتی پێشکەوتنخوازی دیموکراتی تایوانەوە بەرەوپێش دەچێت، چێنگ سەرنجی لەسەر گەڕاندنەوەی گفتوگۆ لەگەڵ کۆماری گەل بووە، ئامانجی پاراستنی دۆخی ئێستای سەرانسەری گەرووەکە و هەوڵدان بۆ هێورکردنەوەی ئەو گرژییانەی کە لە ساڵانی ڕابردوودا هەردوولایان گرتووەتەوە. لە شتێکدا کە چین وەک پرسێکی ناوخۆیی سەیری دەکات، پەکین هەوڵدەدات وێنەی خۆی وەک هاوپەیمانێکی بەرپرسیار چەسپێنێت، تەنانەت لە بەرامبەر جیوەگەرایی ئەمریکا سەبارەت بە بەرگرییەکی ئەگەری لە دوورگەکە.
لە کاتێکدا ئەم دیدارانە بە گەڕان بەدوای هاوسەنگی نێودەوڵەتی و پێویستی دەستەبەرکردنی سەقامگیری لەسەر بنەمای دیالۆگ تایبەتمەند بوون، لووتکەکانی لەگەڵ سێرگی لاڤرۆڤ وەزیری دەرەوەی ڕووسیا و تۆ لام سەرۆکی ڤێتنامیش بە دیدگای هاوکاری ستراتیژی لە بواری ئابووری و بازرگانیدا لە قاڵب دراون. لاڤرۆڤ کە هاوکات لەگەڵ وانگ یی وەزیری دەرەوەی چین کۆبووەوە، لەگەڵ سەرۆک شی جەختی لەسەر پێویستی کارکردن بۆ بەهێزکردنی هاوکاری و متمانەی یەکتر و هاوبەشی لەناو بریکس و ڕێکخراوی هاوکاری شەنگەهای کردەوە. شی لەگەڵ سەرۆکی ڤێتنام، جەختی لە گرنگی نوێکردنەوەی پلانی نوێی هاوکاری نێوان هەردوو پارتە کۆمۆنیستەکە کردەوە، کە لەسەر بنەمای دیپلۆماسی و بەرگری و ئاسایشی گشتی دامەزراوە. بۆ ئەمەش بەڵێنێک بۆ هاوکاریکردن لە پەیوەندی ژێرخانی نێوان هەردوو وڵات و بەشداریکردنی هاوبەش لە داهێنانی تەکنەلۆژیدا زیادکرا. ڤێتنام کە شانازی بە گەشەسەندنی ئابووری بێ وێنەی نێوان وڵاتانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دەکات، ساڵانێکە ستراتیژیەتی گۆڕینی پەیوەندییەکانی لەگەڵ چین و ئەمریکا پەیڕەو کردووە، بەمەش بووەتە ناوەندێکی جیۆپۆلەتیکی نێوان ئەو دوو زلهێزە.
سەردانەکەی پێدرۆ سانچێزی سەرۆکی ئیسپانیا کە چوارەم سەردانە لە ماوەی چوار ساڵدا، ڕۆڵی سەرەکی لە پەیوەندییەکانی نێوان کۆماری گەل و یەکێتیی ئەورووپادا دەگێڕێت. ئەم فرێکوێنسییە نائاساییە، نزیکبوونەوەی پێشکەوتووانەی مەدرید لەگەڵ چین نیشان دەدات و دووپاتکردنەوەی درز و ناکۆکییەکانی نێوان سانچێز و سەرۆکی ئەمریکا دووپاتدەکاتەوە. دوای دیدارەکەی لەگەڵ شی، سەرۆکی سۆسیالیست نەک هەر جەختی لەسەر گرنگی پەکین لە دیپلۆماسی نێودەوڵەتیدا کردەوە بەڵکو داوای بەشداریکردنی زیاتری حکومەتی چینی کرد لە نێوەندگیریکردنی ململانێکانی بەردەوامدا. لە کۆنفرانسەکەدا،لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە ١٤ی نیسان، سەرۆکوەزیرانی تورکیا دووپاتیکردەوە کە “لە لای ڕاستی مێژوودایە”، هەستێک کە سەرۆک کۆماری چین دەنگی دایەوە. لە بەرامبەر کاردانەوەی ئەگەری ترەمپ، سانچێز بە دەنگدانەوەی قسەکانی شی ڕایگەیاند کە ناتوانێت ڕێگە بە “یاسای جەنگەڵ” بدات پێشڕەوی بکات و بە هەندێک ڕاشکاوی دووپاتیکردەوە کە چین دەتوانێت تاکە وتاردەر بێت کە دەسەڵاتی چارەسەرکردنی چەقبەستووی گەرووی هورمز هەبێت.
سەقامگیری خەریکە دەبێتە چەقۆی سەرەکی موزایەدە کە حکومەتی چین بەکاریدەهێنێت بۆ ڕاکێشانی ژمارەیەکی زۆر لە وڵاتان (و بەو هۆیەوە هاوپەیمان و هاوبەشە بازرگانییە ئەگەرییەکان). لە کاتێکدا مانگێک ماوە بۆ کۆبوونەوەی ڕاگەیەندراوی نێوان ترەمپ و شی و وەک یاری شەترەنج، پەکین زەمینەسازی بۆ ئەو شتە ئامادە دەکات کە دەتوانێت بیسەلمێنێت کە تەڵەیەکی فێڵبازانەی دانوستانە.