سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
بۆ سەدان ساڵ، شانۆی ڕۆژئاوایی لە ژێر هەژموونی لۆگۆسەنتەریزم (Logocentrism)دا بوو، واتە “دەق-سەنتەری”. شانۆنامە ئەدەبییەکە (هی شکسپیر، مۆلیێر، یان ئیبسن) بەرهەمی هونەریی سەرەکی بوو و، نمایش تەنها “ڕاڤەکردن” یان “وەرگێڕان”ێکی ئەو دەقە بوو بۆ سەر تەختەی شانۆ. دەرهێنەر و ئەکتەرەکان وەک وەستایەکی کارامە بوون کە دەبوو بەوپەڕی وەفادارییەوە نەخشەی ئەندازیارەکە (شانۆنووس) جێبەجێ بکەن. بەڵام لە سەدەی بیستەمدا، ئەم هاوکێشەیە بە تەواوی هەڵوەشایەوە. تێڕوانینی یەکەم: نمایش وەک یاخیبوون لە دەق (ڕوانگەی ئارتۆ و گرۆتۆڤسکی)، ئانتۆنین ئارتۆ بە شێوەیەکی ڕاشکاوانە جەنگی دژی دیکتاتۆریەتی دەق ڕاگەیاند. ئەو دەیوت: “کۆتایی بە شاکارەکان بهێنن!” مەبەستی ئەوە نەبوو کە شکسپیر بسووتێنرێت، بەڵکو مەبەستی ئەوە بوو کە شانۆ نابێت چیتر کۆیلەی ڕێزگرتن لە دەقە کۆنەکان بێت.
لە ڕوانگەی ئارتۆدا:
* دەق سنووردارە: وشەکان ناتوانن قووڵایی ئەزموونی مرۆڤ و ئەو هێزە گەردوونییە ترسناکانە دەرببڕن. تەنها جەستە، دەنگ و، قیژە دەتوانن ئەو کارە بکەن.
* شانۆ زمانی تایبەت بە خۆی هەیە: زمانی شانۆ بریتییە لە فەزا، جووڵە، ڕووناکی و، دەنگ. ئەم زمانە سەربەخۆیە و پێویستی بەوە نییە ببێتە وەرگێڕی زمانی ئەدەبی. یێژی گرۆتۆڤسکی هەنگاوێکی پراکتیکیی تری نا. ئەو زۆرجار دەقە کلاسیکەکانی بەکار دەهێنا (وەک “شازادەی نەگۆڕ”ی کاڵدیرۆن)، بەڵام وەک (نەشتەر)ی نەشتەرگەری بەکاری دەهێنا بۆ هەڵکۆڵینی ناخی ئەکتەر.
لای گرۆتۆڤسکی:
* دەق تەنها ئامرازێکە، دەقەکە گرنگ نییە، بەڵکو ئەو کارلێکەی گرنگە کە لەنێوان ئەکتەر و دەقەکەدا ڕوودەدات. دەقەکە دەبێتە هاندەرێک بۆ ئەوەی ئەکتەر ڕووبەڕووی خۆی ببێتەوە و بگاتە ساتێکی “خۆئاشکراکردن”.
* دەتوانرێت دەق “مۆنتاژ” بکرێت.
گرۆتۆڤسکی بە ئازادی دەقەکانی دەستکاری دەکرد، دێڕەکانی تێکەڵ دەکرد و، تەنها ئەو بەشانەی هەڵدەبژارد کە خزمەتی دیدگاکەی دەکرد. تێڕوانینی دووەم: نمایش وەک دیالۆگ لەگەڵ دەق (ڕوانگەی برێخت و پۆستمۆدێرنەکان)بێرتۆڵت برێخت دەقی بە تەواوی فڕێ نەدا، بەڵکو پەیوەندییەکی نوێی لەگەڵیدا دروست کرد. ئەو دەقی وەک “ماددەیەکی مێژوویی” دەبینی کە دەبێت شیکار بکرێت و ڕەخنەی لێ بگیرێت.
* دەق وەک بەڵگەنامە: کاتێک برێخت شانۆنامەیەکی شکسپیری نمایش دەکرد، وەک ئەوە وابوو کە بەڵگەنامەیەکی کۆن بخاتە ژێر مایکرۆسکۆبەوە و بە بینەر بڵێت: “وەرن سەیری ئەم تێڕوانینە فیوداڵییە بکەن و بزانن چۆن پەیوەندیی بە جیهانی ئەمڕۆمانەوە هەیە.”
* شکاندنی پیرۆزیی دەق: برێخت بە بەکارهێنانی گۆرانی، لافیتە و، قسەکردن لەگەڵ بینەر، بەردەوام پیرۆزی و وەهمی دەقەکەی تێکدەشکاند. نمایشەکە دەبووە دیالۆگێکی ڕەخنەگرانە لەگەڵ دەقەکەدا. شانۆی پۆستمۆدێرن ئەم بیرۆکەیەی بردە ئەوپەڕی خۆی. لای پۆستمۆدێرنەکان، هیچ دەقێک “ڕەسەن” نییە. هەموو دەقێک تەنها دووبارەکردنەوە و تێکەڵکردنی دەقەکانی پێش خۆیەتی.
* دەق وەک یەکێک لە توخمەکان: لە شانۆی پۆستدراماتیکدا، دەق هیچ گرنگییەکی زیاتری نییە لە ڕووناکی، دەنگ، یان ڤیدیۆ. هەموویان پێکەوە وەک تۆڕێک لە نیشانە کار دەکەن.
* یاری و پارۆدی: دەرهێنەرە پۆستمۆدێرنەکان یاری بە دەقە کلاسیکەکان دەکەن، شێوازەکان تێکەڵ دەکەن (بۆ نموونە، دیالۆگێکی تراجیدی بە شێوازی ڕیکلامێکی تەلەفزیۆنی پێشکەش دەکەن) و، بەم شێوەیە مانای چاوەڕوانکراوی دەقەکە هەڵدەوەشێننەوە.
تێڕوانینی سێیەم: نمایش وەک لەدایکبوونەوەی دەق (ڕوانگەی فینۆمینۆلۆژی)؛ ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە لەجیاتی ئەوەی دەق و نمایش وەک دوو دوژمن یان دوو ڕکابەر ببینێت، وەک دوو لایەنی یەک ئەزموون سەیریان دەکات.
* دەق وەک پۆتانشێڵ (Potential)؛ دەقی نووسراو وەک کۆمەڵێک ئەگەری نووستوو وایە. ئەو وشانەی لەسەر کاغەزن، مردوون تا ئەو کاتەی ئەکتەرێک بە هەناسە و جەستەی خۆی ژیانیان پێ دەبەخشێت.
* نمایش وەک جەستەپێدان: نمایش ئەو پرۆسەیەیە کە تێیدا وشە ئەبستراکتەکان دەبنە ئەزموونێکی هەستەکی و زیندوو. دەقەکە لەناو جەستەی ئەکتەر و لەناو فەزای شانۆدا “لەدایک دەبێتەوە”.
* پەیوەندییەکی دوولایەنە: نمایش بەبێ دەق (یان هەر جۆرە پێکهاتەیەکی بیرلێکراوە) ناتوانێت بوونی هەبێت و، دەقیش بەبێ نمایش تەنها ئەدەبیاتێکی بێدەنگە. هەر نمایشێک ڕاڤەیەکی نوێ و جار هەزار ڕاڤەنەکراوی دەقەکەیە و لە هەمان کاتدا دەقەکەش ئەو چوارچێوەیە دابین دەکات کە نمایشەکە تێیدا مانای خۆی بدۆزێتەوە. ئەم سێ تێڕوانینە نیشانی دەدەن کە پەیوەندیی نێوان دەق و نمایش یەک پەیوەندیی جێگیر نییە، بەڵکو بە درێژایی مێژووی شانۆ بەردەوام لە گۆڕان و دانوستاندا بووە. لە کۆتاییدا، لەوانەیە گرنگترین پرسیار ئەوە نەبێت “کامیان گرنگترە؟”، بەڵکو ئەوە بێت “چۆن دەتوانن پێکەوە ئەزموونێکی هونەریی نوێ و واتادار بخوڵقێنن؟” ئەم شیکارییە قووڵە لەسەر یەکێک لە کێشە بنەڕەتییەکانی شانۆ، دیدگایەکی نوێمان پێ دەبەخشێت.