کاریگەریی ڕیتواڵ و ئــــایین لەسەر شانۆ

سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا

شانۆ وەک یەکێک لە هونەرە سەرەکییەکانی مرۆڤایەتی، لە مێژووی خۆیدا پەیوەندییەکی قووڵی بە ڕیتواڵە ئایینییەکان و باوەڕە ئایینییەکانەوە هەبووە. لە سەرەتاکانی شانۆ لە یۆنانی کۆنەوە تا شانۆی سەردەمی نوێ، ئایین وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی و سەرنجڕاکێش و بەرهەمهێنانی هونەری کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر شێواز، ناوەرۆک و، ئامانجەکانی شانۆ هەبووە. ئەم بابەتە هەوڵ دەدات کاریگەرییەکانی ڕیتواڵ و ئایین لەسەر شانۆ شی بکاتەوە، لە چوارچێوەیەکی ئەکادیمی، بە پشتبەستن بە چەندین سەرچاوەی گرنگ.
1. سەرچاوەکانی مێژوویی پەیوەندی نێوان شانۆ و ئایین
شانۆ لە سەرەتاکانی خۆیدا لە یۆنانی کۆنە لە چوارچێوەی ڕیتواڵە ئایینییەکاندا سەری هەڵدا. بەپێی کتێبی نیچه لە *The Birth of Tragedy*، شانۆی تراژیدی یۆنانی لە
کۆرسەکانی دیۆنیسۆسی، کە جەژنێکی ئایینی بوو بۆ ستایشکردنی خودای دیۆنیسۆس، پەرەی سەند. ئەم جەژنە پڕ بوو لە گۆرانییەکانی کۆرس و سەماکردن کە دواتر بوونە بناغەی شانۆی تراژیدی و کۆمیدی. هەروەها، شانۆنامەکانی سوفوکلێس و ئەسخیلیۆس، وەک *Antigone* و *Oedipus Rex*، پڕ بوون لە تێماکانی خودایەتی، قەدەر و، ئەخلاق کە لە باوەڕە ئایینییەکانی یۆنانییەکانەوە وەرگیرابوون.
لە سەردەی ناوەڕاستدا لە ئەوروپا، شانۆ بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوارچێوەی کەنیسەدا پەرەی سەند. شانۆنامەکانی *Mystery Plays* و *Miracle Plays*، کە لە سەدەکانی ١٠ تا ١٦دا بڵاو بوونەتەوە، چیرۆکەکانی کتێبی پیرۆز و ژیانی پیرۆزانەکانی مەسیحییەت بە شێوەیەکی دراماتیک پیشان دەدان (Brockett & Hildy، 2003). ئەم نمایشانە، کە لە کەنیسەکان و شوێنە گشتییەکاندا ئەنجام دەدران، ئامانجیان فێرکردنی خەڵکی نەخوێندەوار بوو سەبارەت بە ئەخلاقی مەسیحی و باوەڕە ئایینییەکان.
2. کاریگەرییەکانی ڕیتواڵ لەسەر فۆرم و شێوازی شانۆ
ڕیتواڵە ئایینییەکان، کە زۆرجار لەگەڵ سەما، گۆرانی و، جووڵەی سمبۆلی سەرەتاییەکان دەبوون، کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر فۆرمەکانی شانۆ هەبووە. بە بۆچوونی ئانتونین ئارتۆ (Artaud، 1958) لە کتێبی (The Theatre and Its Double)، شانۆ دەتوانێت وەک جۆرێک لە ڕیتواڵی نوێ سەیر بکرێت کە تێیدا تماشاکەران و ئەکتەران بەشدارییەکی چالاک دەکەن بۆ گەیشتن بە کاتارسیس (پاکبوونەوەی ڕۆح). ئەم تێگەیشتنە لە شانۆ وەک “ڕیتواڵی هونەری” لە سەرچاوە ئایینییەکانەوە وەرگیراوە، کە تێیدا مرۆڤەکان لە ڕێگەی نمایشەوە پەیوەندی لەگەڵ خودایەتی یان هێزە سەروو سروشتییەکان دەکەن.
لە کولتوورە جیاوازەکاندا، وەک شانۆی “نۆ” لە ژاپۆن یان شانۆی “کاتاکالی” لە هیندستان، کاریگەرییەکانی ڕیتواڵە ئایینییەکان بە شێوەیەکی ڕوون دیارە. لە شانۆی نۆ، کە لە سەدەی ١٤وە سەری هەڵدا، سەماکانی بودیزم و شینتۆ بە شێوەیەکی سمبۆلی پیشان دەدرێن و، نمایشەکان زۆرجار وەک کردارێکی ئایینی سەیر دەکرێن . هەروەها، لە کاتاکالیدا، کە لە ئایینی هیندووەکانەوە سەرچاوەی گرتووە، داستانەکانی *رامایانا* و *مەهاباراتا* بە شێوەیەکی دراماتیک و پڕ لە سمبۆل پیشان دەدرێن.
3. تێماکانی ئایینی لە شانۆنامەکانی سەردەمی نوێ
لە سەردەمی نوێدا، ئەگەرچی شانۆ زیاتر سکۆلار بووە، بەڵام کاریگەرییەکانی ئایین هێشتا بە شێوەیەکی زۆر دیار بووە. شانۆنامەنووسانی وەک ویلیام شکسپیر لە نمایشەکانی وەک *Hamlet* و *Macbeth* تێماکانی گوناه، تۆبە و، قەدەر، کە لە ئایینی مەسیحییەتەوە سەرچاوەیان گرتووە، بە شێوەیەکی قووڵ بەکار هێناوە. هەروەها، لە سەدەی بیستەمدا، شانۆنامەنووسانی وەک ت. س. ئیلیۆت لە *Murder in the Cathedral* تێماکانی قوربانی و ئەخلاقی مەسیحییەتی بە شێوەیەکی دراماتیک بەرجەستە کردووە.
لە شانۆی هاوچەرخدا، ئایین وەک سەرچاوەیەکی پرسیارە ئەگزیستانسیالیستییەکان دەردەکەوێت. بۆ نموونە، شانۆنامەی *Waiting for Godot* لە سەموئیل بێکیت، کە بە شێوەیەکی سەرەکی وەک شانۆیەکی ئەبسورد سەیر دەکرێت، پرسیارەکانی بوون و مانای ژیان بە شێوەیەک دەخاتە ڕوو کە پەیوەندی بە تێماکانی ئایینی وەک چاوەڕوانی خودا یان هێزێکی سروشتەودەر (سەرووسروشتی)ـی هەیە (Esslin، 1961).
4. لێکۆڵینەوەی کولتووری و کۆمەڵایەتی
ئایین و ڕیتواڵەکان نەک تەنها لەسەر ناوەرۆک و فۆرمی شانۆ کاریگەرییان هەبووە، بەڵکو لەسەر پەیوەندی نێوان شانۆ و کۆمەڵگەش کاریگەرییەکی گەورەیان هەبووە. شانۆ، وەک ئەینەیەکی کۆمەڵایەتی، توانیویەتی باوەڕە ئایینییەکان وەک ئامرازێک بۆ لێکۆڵینەوەی پرسیارەکانی ناسنامە، ئەخلاق و، دادپەروەری بەکار بێنێت. بۆ نموونە، لە کولتووری کوردی، کە ئایینەکان (ئیسلام، یارسان، ئێزدایەتی) کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر کۆمەڵگە هەبووە، شانۆ توانیویەتی لە ڕێگەی نمایشەکانی وەک داستانەکانی کوردی یان بەکارهێنانی سمبۆلە ئایینییەکانەوە ناسنامەی کولتووری کورد پیشان بدات.
لێردەدا کایگەریی ڕیتواڵ و ئایین لەسەر شانۆ لە مێژووی هونەری و مرۆڤایەتیدا ناکرێت پشتگوێ بخرێت. لە سەرەتاکانی شانۆ وەک کردارێکی ئایینی تا سەردەمی نوێ کە تێیدا ئایین وەک سەرچاوەیەکی هێمایی (سیمبۆلیک) بەکار هاتووە، پەیوەندی نێوان ئەم دوو بوارە قووڵ و فرەڕەهەند بووە. لە کولتوورە جیاوازەکاندا، وەک یۆنانی کۆن، ئەوروپای سەردەمی ناوەڕاست، ژاپۆن، یان هیندستان، ئایین وەک هێزێکی بەرهەمهێنەر بووە کە شێواز و ناوەرۆکی شانۆی دیاری کردووە. لە سەردەمی هاوچەرخدا، ئەگەرچی شانۆ زیاتر سکۆلار بووە، بەڵام تێماکانی ئایینی هێشتا وەک سەرچاوەیەکی گرنگی پرسیارە ئەگزیستانسیالیستییەکان و لێکۆڵینەوەی کۆمەڵایەتی ماونەتەوە.