سهههند كۆیی
ئەدەب تەنها ڕێکخستنێکی ڕواڵەتی نییە، بەڵکو گەشتێکی قووڵی ڕۆحییە بۆ دۆزینەوەی مانا لەناو جەنجاڵییەکانی ژیاندا، لە سەردەمی باڵادەستیی ڕووکەشگەراییدا، نووسین دەبێتە دوایین سەنگەر بۆ پاراستنی شکۆی “بوون”؛ لای قەڵەمە ڕاستەقینەکان، تێکست تەنها وێناکردنی واقیع نییە، بەڵکو خوڵقاندنی جیهانێکی جیاوازە کە تێیدا زمان دەبێتە وزەیەکی داهێنەر. لەم دیدارەدا، میوانداری دەنگێکی سەردەمیانە و جدی دەکەین: (ساڕێژ ئەڤینی)، ئەو ئەدیبەی لە باوەشی شارە دڵگیرەکەی دڵدار و مەلای گەورە و حاجی قادری کۆیەدا گۆش بووە و ساڵانێکی درێژە هاوڕێی نزیکی وشەیە؛ هەمیشە لە کۆڕ و فێستیڤاڵەکاندا ئامادەییەکی کارای هەبووە و ئێستاش سێ بەرهەمی نوێی لە بەردەم تیشکی چاپدان تا ببنە میوانی کتێبخانەی کوردی. لێرەدا، پێکەوە ڕۆدەچینە ناو قووڵایی شیعر و ئەو جیهانبینییەی دەیەوێت حەقیقەتە پەنهانەکانی پشت وشە باوەکان بدۆزێتەوە؛ هەروەها باس لە ناسنامەی ئەدیبی ئەمڕۆ و ململانێی نێوان “جوانیی هونەری” و “پەیامی مرۆیی” دەکەین.
سهرهتا با له چەمکی “کارەکتەری مەعریفی”یەوە دەست پێ بکەین؛ ئێوە پێناسەتان بۆ ڕۆشنبیر چییە؟ ئایا تەنها لە چوارچێوەی نووسیندا دەمێنێتەوە یان بەرپرسیارێتییەکی گەورەتری لەسەر شانە؟
* ڕۆشنبیر لای من تەنها کەسێک نییە کە خاوەنی زانیارییەکی زۆر بێت، بەڵکو ئەو کەسەیە کە دەتوانێت زانیارییەکانی بگۆڕێت بۆ هۆشیاری و وەک چەکێک بۆ ڕووناککردنەوەی ئەقڵ بەکاریان بهێنێت. جیاوازیی نێوان ڕۆشنبیر و نووسەرێکی ئاسایی لە بڕی نووسینەکانیاندا نییە، بەڵکو لەو بەرپرسیارێتییەدایە کە بەرامبەر کۆمەڵگە هەستی پێ دەکات؛ ئەو تەنها بۆ ناو دیوارە داخراوەکان نانووسێت، بەڵکو دەچێتە ناو جەرگەی ڕووداوەکان بۆ ئەوەی ڕاستییە شاردراوەکان و ململانێی هێز و ئایدۆلۆژیاکان بۆ خەڵک ئاشکرا بکات، ئەرکی سەرەکی ئەو تێکشکاندنی ئەو بێدەنگی و ڕاهاتنەیە کە کۆمەڵگەی گرتووەتەوە؛ ئەو هەمیشە پرسیار دەخاتە سەر ئەو باوەڕە باوانەی کە زۆرینە بە ڕاستی ڕەهایان دەزانن، لێرەوە ڕۆشنبیر دەبێتە بزوێنەرێکی مێژوویی کە کارەکەی تەنها ڕیزکردنی وشە نییە، بەڵکو ڕزگارکردنی مرۆڤە لەژێر سێبەری نەریتە کۆنەکان، تا بتوانێت تاکێکی هۆشیار و خاوەن ناسنامەیەکی زیندوو بنیاد بنێتەوە.
لە کایەی شیعردا، شیعر چۆن دەتوانێت لە هەمان ئەو وشە باوانەی خەڵک بەکاری دەهێنن، جیهانێکی جیاواز و ئیستاتیکی بخولقێنێت؟
* جیاوازییەکە لەوەدایە کە زمانی ئاسایی ئامرازێکە بۆ لێکتێگەیشتن و گوزارشتکردن لە ڕاستییەکان، بەڵام لە شیعردا وشە لەو ئەرکە سادەیە ڕزگار دەبێت و دەبێتە هونەر. ئەگەر زمانی ڕۆژانە تەنها “پردێک” بێت بۆ گەیاندنی مەبەست، ئەوا شیعر خۆی دەبێتە “تابلۆیەکی ڕەنگین”. شاعیر هاوشێوەی وێنەکێشێکە؛ ئەو هەمان ئەو ڕەنگ و وشە باوانە بەکار دێنێت کە خەڵکی ئاسایی بەکاری دەهێنن، بەڵام بە شێوەیەک دایان دەڕێژێتەوە کە مانایەکی نوێ و هەستێکی قووڵ ببەخشن. بۆ نموونە، لە ژیانی ئاساییدا دەڵێین “خۆر ئاوا بوو”، کە تەنها گوزارشتە لە کات، بەڵام شاعیر دەڵێت “ئاسمان لە دووریی خۆر خوێنی لێ دەچۆڕێت”؛ لێرەدا زمان لە لۆژیک دەردەچێت و دەچێتە ناو خەیاڵ. کەواتە شیعر جادووکردنە بە وشەکان بۆ ئەوەی لەبری بیرکردنەوە، ڕاستەوخۆ کار بکەنە سەر دڵ و هەستی مرۆڤ و جیهانێکی ئیستاتیکی جیاواز بخولقێنن.
لە جیهانی ئەدەبیدا، “نامۆبوونی شاعیر” چەمکێکی باوە. ئایا پێویستە شاعیر نامۆ بێت یان لە ناو جەرگەی خەڵکدا بێت؟ ئەم دوو فەزایە چۆن لە دەقەکانتاندا یەک دەگرنەوە؟
* نامۆبوون بۆ شاعیر هەڵبژاردن نییە، بەڵکو چارەنووسە. شاعیر چونکە بە چاوێکی جیاواز لە جیهان دەڕوانێت، ناتوانێت بەو شێوەیە بژیت کە زۆرینە دەژین. ئەم نامۆبوونە بە واتای دابڕان نییە لە خەڵک، بەڵکو بە واتای “دوورکەوتنەوە بۆ باشتر بینین”ە. تۆ ئەگەر لە ناو دڵی کێشەکەدا بیت، ناتوانی وەسفی بکەیت، دەبێت کەمێک بچیتە دواوە تا وێنە گەورەکە ببینیت. شاعیر لە ناو خەڵکدایە لە ڕووی هەستکردن بە ئازارەکانیان، بەڵام نامۆیە لە ڕووی شێوازی تێگەیشتن لەو ئازارانە، من لە دەقەکانمدا هەوڵ دەدەم ئەم دوو جەمسەرە ئاشت بکەمەوە؛ واتە ئەو بابەتانەی کە هەمووان پێیەوە دەناڵێنن وەک: غەریبی و مەرگ و ئەشق بە زمانێکی ئەوەندە تایبەت دەرببڕم کە خوێنەر هەست بکات ئەمە تەنها هی ئەو نییە، بەڵکو هی هەموو مرۆڤایەتییە، نامۆبوونی شاعیر پارێزگاری لە “ڕەسەنایەتی” دەقەکەی دەکات و ناهێڵێت بکەوێتە ژێر کاریگەریی بازاڕ.
لە پرۆسەی خوڵقاندنی دەقدا، ئێوە وشەکان ئاراستە دەکەن، یان وشە خۆی وەک وزەیەکی یاخی، شاعیر ناچار دەکات بە ئاقارێکی نەبینراودا بڕوات؟
* وشە لای من تەنها کەرەستەیەکی بێدەنگ نییە، بەڵکو گەوهەرێکی درەوشاوەیە کە لە چرکەساتی داهێناندا دەپشکۆێت. من ڕێگە دەدەم وشەکان بە ئازادی لە ناو فەزای دەقەکەدا گەشە بکەن و وێنەی نوێ بخوڵقێنن، بەبێ ئەوەی پێشوەختە مەودای خەیاڵیان بۆ دیاری بکەم. شیعر ئەو کایەیەیە کە تێیدا زمان لە فەرهەنگ جیا دەبێتەوە و بەرەو ئاسۆی ڕەها باڵ دەگرێت؛ لێرەدا ئامانج گەیاندنی زانیاری نییە، بەڵکو پشکنینی ئەو لەرینەوە وردانەیە کە زمانی ئاسایی پێی ناشکێتەوە. کاتێک بەرهەمێک دەنووسم، ڕێگە دەدەم وشەکان وەک ئاوازێکی ئارام پێکەوە بئاڵێن، تا ئەو کاتەی دەبنە تابلۆیەکی یەکگرتوو. جوانیی ڕاستەقینە لەوەدایە کە شاعیر بتوانێت لە ڕێگەی دەربڕینی شیعرییەوە، جیهانێکی نوێ بدۆزێتەوە کە تێیدا سادەترین دەستەواژەکان، کاریگەرییەکی قووڵ لە ناخدا دروست بکەن.
با باس لە پەیوەندی نێوان “دەق و خوێنەر” بکەین. ئایا دەق تەنها موڵکی نووسەرەکەیەتی، یان خوێنەر مافی هەیە مانای نوێ بۆ دەقەکە دابڕێژێتەوە؟
* لە دنیای ئەدەبدا، دەق تەنها مڵکی نووسەرەکەی نییە؛ کاتێک بەرهەمێک بڵاو دەکرێتەوە، وەک باڵندەیەکە کە ئاسمانی ئازادیی بۆ کراوەتەوە و ئیتر ژیانی سەربەخۆی خۆی دەست پێ دەکات. لێرەدا دەگەینە تیۆری “مەرگی نووسەر”؛ نووسەر تەنها ئەو کەنارەیە کە دەقەکەی لێوە دەردەچێت، بەڵام خوێنەر ئەو دەریایەیە کە مانا بە دەقەکە دەبەخشێت. هەر خوێنەرێک بەپێی پاشخانە فیکری و ئەزموونە تایبەتییەکانی خۆی، مانایەکی نوێ بۆ دەقەکە دادەڕێژێتەوە. جوانترین و باڵاترین هەڵوێستی نووسەریش ئەوەیە کە ڕێز لەو خوێندنەوانە بگرێت کە تەنانەت مەبەستی ئەویش نەبوون لە کاتی نووسیندا؛ چونکە ئەمە نیشانەی زیندوویی دەقەکەیە، دەقێک کە تەنها یەک خوێندنەوە هەڵبگرێت، ناتوانێت لە مێژوودا بمێنێتەوە، بەڵام دەقی مەزن هەمیشە توانای نوێبوونەوەی هەیە.
زۆرجار ڕەخنە دەگیرێت کە ئەدەبی کوردی زۆرتر “سۆزداری”یە. ئایا ئێوە چۆن فەلسەفە دەخەنە ناو شیعرەوە بێ ئەوەی شیعرەکە ببێتە پەرتووکێکی خاڵی لە ڕۆح؟
* شیعر نابێت ببێتە “وتارێکی فەلسەفی”، بەڵام دەبێت “بنیادێکی فەلسەفی” هەبێت، جیاوازییەکە لێرەدایە: فەلسەفە بەدوای وەڵامدا دەگەڕێت، بەڵام شیعر پرسیارەکان دەورووژێنێت، کاتێک من باس لە “کات” دەکەم، نایەم تیۆرییەکانی کات ڕیز بکەم، بەڵکو هەوڵ دەدەم “هەستی تێپەڕینی کات” لە ناو وێنەیەکدا نیشان بدەم؛ بۆ نموونە بە وێنەی تۆزی سەر کاتژمێرێکی شکاو، شیعر دەبێت فەلسەفە بتوێنێتەوە و بەرگی جوانیی تێ بئاڵێنێت، ئەدەبی ئێمە مێژوویەکی درێژی لە گریان هەبووە، بەڵام ئێستا کاتی ئەوەیە بەرەو “شیعری بیرکردنەوە” بڕۆین، شیعری بیرکردنەوە ئەو شیعرەیە کە دوای تەواوبوونی، خوێنەر ناچار دەکات بۆ ساتێک چاو دابخات و لە بوونی خۆی ڕابمێنێت، فەلسەفە لە شیعردا وەک هەناسەیەکی نادیار وایە؛ نابینرێت، بەڵام ژیان بە هەموو دەقەکە دەبەخشێت.
لە سەردەمی ژیریی دەستکرددا، ئایا ئەدەب چۆن دەتوانێت بەرگری لە “ڕۆحی مرۆڤ” بکات؟
* تەکنەلۆژیا جەستەی مرۆڤی ئاسودە کردووە بەڵام ڕۆحی بریندار کردووە. ژیریی دەستکرد دەتوانێت کێش و سەروایەکی بێخەوش بنووسێت، بەڵام ناتوانێت “ئازاری لەدەستدان” بنووسێت، چونکە ژیریی دەستکرد “مەرگ” ناناسێت، ئەرکی ئەدەب لێرەدا قورستر بووە و پێویستە جەخت لەسەر ئەو شتانە بکاتەوە کە تەنها و تەنها مرۆیین. شکانی دڵ، گومانی بوونگەرایی، چێژی بینینی ئاوابوونی خۆر بە چاوی ماندوو، ئەمانە ئەو کایانەن کە داگیرناکرێن. ئەدەب دەبێت ببێتە “کۆتا سەنگەری پاراستنی هەستەکان”. من پێم وایە لە داهاتوودا، مرۆڤایەتی زیاتر تینووی ئەدەب دەبێت چونکە لە ناو جیهانێکی دیجیتاڵیدا مرۆڤ پێویستی بەوەیە کەسێک پێی بڵێت: “منیش وەک تۆ هەست بە ئازار دەکەم”. ئەدەب ئەو کۆتا پەناگەیەیە کە جەوهەری ئێمە لە بێڕۆحبوون دەپارێزێت و شکۆی مرۆڤبوونمان بۆ دەگەڕێنێتەوە.
ئێوە وەک شاعیرێک، چۆن مامەڵە لەگەڵ “بێدەنگی”دا دەکەن؟ ئایا بێدەنگی بەشێکە لە شیعرەکەت؟
* بێدەنگی، نیشتمانی یەکەمی شیعر و پەناگەی کۆتایی وشەیە، من بێدەنگی بە دایکی هەموو دەقە شکۆدارەکان دەزانم؛ چونکە شیعر لە کەناری بێدەنگییەوە هەڵدەقوڵێت، هەمیشە دەڵێم: “ئەو وشانەی کە ڕێگەی نووسینیان پێنادەم، زۆر مەزنترن لەوانەی دەیاننووسم.” بێدەنگی ئەو بۆشاییە پڕ لە مانایەیە کە لە نێوان دێرەکاندا دەدرەوشێتەوە و دەبێتە هەناسەیەک بۆ خوێنەر تا لە قووڵایی مەبەست تێبگات، شاعیرێک کە هەمیشە لە جەنجاڵی نووسیندایە، وشەکانی دەبنە تەمێکی چڕ کە ڕێگە نادەن مانای ڕاستەقینە ببینرێت، مانگەکانی بێدەنگیی من، وەک “خەلوەتی زەوی” وایە بۆ ئەوەی دووبارە ڕەگ لە ناخدا داکوتێتەوە، شیعرێکی باڵا ئەوەیە کە کاتێک تەواو دەبێت، جیهانی خوێنەر بێدەنگ بکات و بیخاتە ناو تێڕامانێکی قووڵەوە.
ئایا کەی هەست دەکەن گەشتە ئەدەبییەکەتان گەیشتووەتە جێ؟ ئایا هەمیشە شتێک هەیە کە بە نەوتراوی دەمێنێتەوە؟
* گەیشتن بە خاڵی کۆتایی، بۆ من جۆرێکە لە ئاوێتەبوون لەگەڵ بێدەنگییەکی قووڵدا، کارەکە ئەو کاتە لای من بە ئەنجام دەگات، کە هەست دەکەم چیتر دەربڕینەکان توانای کێشانی ئەو خەمە قووڵەی دەروونمی نەماوە؛ لەوێدا دەوەستم و ڕێگە دەدەم ڕەهەندە نادیارەکان خۆیان بدوێن، ڕاستییەکەی، ئەزموونی جوانکاری هەرگیز بە تەواوی کۆتایی نایەت، بەڵکو تەنها لە ساتێکی دیاریکراودا جێی دەهێڵین، هەمیشە لە پشت هەر دێڕێکەوە، سێبەرێکی پەنهان و ناوچەیەکی سپی دەمێنێتەوە کە ئاخاوتن دەستی پێناگات، من هەوڵ دەدەم ئەو سپیاییە بپارێزم، چونکە شکۆی ڕاستەقینەی داهێنان لەوەدایە، کە هەموو شتێک ئاشکرا نەکات و ڕێگە بدات ئەو “ڕازە شاراوەیە” لە نێوان وشەکاندا هەناسە بدات.
وەک دوا پرسیار، پەیامی ئێوە بۆ نەوەی نوێی ئەدیبان چییە؟
* هەوڵ مەدەن ببنە سێبەری گۆران یان شێرکۆ بێکەس؛ چونکە ئەوان تاقانە بوون، ئێوە دەبێت ڕاستگۆیانە گوزارشت لە ئەزموونی ژیانی خۆتان بکەن. هەرگیز ڕێگە مەدەن ئەدەب بخرێتە خزمەت بەرژەوەندییە کاتییەکانەوە. هەروەها، زۆر بخوێننەوە بەڵام تەنها لە سنووری ئەدەبدا مەمێننەوە؛ مێژوو، زانست، فەلسەفە و دەروونناسی بکەنە سەرچاوەی تێڕوانینتان، نووسەر دەبێت هەمەزان بێت تا بتوانێت دەقێکی فرە ڕەهەند بخولقێنێت، لە کۆتاییدا، هەرگیز لە شکست مەترسن؛ نوسینێکی ناڕێک کە ڕەنگدانەوەی ڕەسەنی خۆت بێت، بەهادارترە لە کارێکی بریقەدار کە تەنها لاساییکردنەوە بێت، ئەدەب ڕێگایەکی سەختە، بەڵام تاقە تێپەڕگەیە کە ناوت بە نەمری دەهێڵێتەوە.