“چۆن دەتوانم بە تۆ بڵێم من چیم، خۆم گومانم هەیە لەوەی هەم یان نیم”

سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا

لە گەشتێکی فەلسەفی و ئەدەبیدا بە ناو مێژووی بیرکردنەوەی مرۆڤایەتیدا، سێ دەنگ بە شێوەیەکی جیاواز پرسیاری بوون (Existence) و ناسنامە (Identity) دەورووژێنن. ئەم سێ دەنگە، کە یەکێکیان فەیلەسوفێکی ڕەها، ئەوی تریان شانۆنامەنووسێکی گەورە و، سێیەمیان شاعیرێکی نیشتمانییە، پێکەوە تابلۆیەکی گشتگیر لەسەر دۆخی مرۆڤ (Human Condition) دەکێشن.
ئەم بابەتەم هەوڵ دەدات ڕەنگدانەوەی ئەم سێ ڕستەیە بکات؛ دڵنیایی ڕێنێ دیکارت، دوودڵیی ویلیام شێکسپیر و، گومانی هێمن موکریانی.
یەکەم: دڵنیایی دیکارت؛ بیرکردنەوە وەک بەڵگەی بوون
ڕێنێ دیکارت، فەیلەسوفی سەدەی حەڤدەهەم، لەناو گێژاوی گومانە گەردوونییەکەیدا، هەوڵی دا خاڵێکی جێگیر بدۆزێتەوە کە نەتوانرێت گومانی لێ بکرێت. ئەو گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە هەرچەندە گومان لە هەموو شتێک بکات، ناتوانێت گومان لەوە بکات کە “بوونەوەرێک هەیە کە گومان دەکات”. لێرەوە، وتە نەمرەکەی کە دەیگوت “Cogito، ergo sum”واتە (من بیر دەکەمەوە، کەواتە من هەم)، وەک بناغەی فەلسەفەی مۆدێرن دامەزرا.
لەم ڕوانگەیەوە، بوونی مرۆڤ بەندە بە کردەی بیرکردنەوە. دیکارت بوون دەکاتە هاوواتای هۆش و ئەقڵ. ئەمە ڕێگەیەکی ڕوون و لۆژیکییە کە مرۆڤ لە گێژاوی گومان دەرباز دەکات و ناسنامەیەکی پتەوی پێ دەبەخشێت: من هەم، چونکە من بیر دەکەمەوە. بوون لێرەدا، دڵنیاییەکی ئەقڵانییە کە بە هیچ شێوەیەک ناتوانرێت ڕەت بکرێتەوە.
دووەم: دوودڵیی شێکسپیر؛ هەڵبژاردنی بوون لە بەرامبەر دڵنیایی دیکارتدا، ویلیام شێکسپیر لە شانۆیی “هاملێت”دا، پرسیارەکە دەگوازێتەوە بۆ ئاستی هەڵبژاردن و ململانێی بوونگەرایی. هاملێت لە سۆلیۆکوییە بەناوبانگەکەیدا دەڵێت: “To be or not to be، that is the question” (هەم یان نیم، پرسیارەکە ئەوەیە) . لێرەدا، پرسیاری بوون ئیتر پرسیارێکی ئەقڵانی نییە، بەڵکوو ململانێیەکی ئەخلاقی و دەروونییە. هاملێت گومان لە بوونی خۆی ناکات، بەڵکوو گومان لە بەهای بوون دەکات. ئایا باشترە مرۆڤ لەناو ئازار و نادادپەروەرییەکانی ژیاندا بژی، یان کۆتایی بە ژیانی خۆی بهێنێت؟ بوون لێرەدا، بارگرانییەکە کە مرۆڤ ناچارە هەڵبژێرێت. شێکسپیر بوون دەکاتە کردارێکی ویستی و ئیرادەیی، نەک تەنها دەرئەنجامێکی لۆژیکیی بیرکردنەوە. هاملێت لەنێوان دوو جۆر بووندا دوودڵە: بوونی چالاکانە و بوونی نائومێدانە.
سێیەم: گومانی هێمن؛ ونبوون لەنێوان ناسنامە و بووندالە کۆتاییدا، دەنگی شاعیری کورد، هێمن موکریانی، دێتە ناو ئەم دیالۆگە جیهانییەوە و پرسیارەکە دەباتە ئاستێکی قووڵتری گومانی بوونگەرایی و ناسنامەیی. هێمن دەڵێت:”چۆن دەتوانم بەتۆ بڵێم من چیم، خۆم گومانم هەیە لەوە هەم یان نیم” .
ئەم ڕستەیە، هەردوو ڕەهەندەکەی دیکارت و شێکسپیر تێکەڵ دەکات و لە هەمان کاتدا تێیان دەپەڕێنێت. لێرەدا، گومانەکە تەنها لەسەر بناغەی بوون نییە (وەک دیکارت)، یان لەسەر بەهای بوون نییە (وەک شێکسپیر)، بەڵکوو لەسەر خودی ناسنامە و توانای پێناسەکردنی “من”ە. هێمن ناتوانێت خۆی بۆ کەسێکی تر پێناسە بکات، چونکە خۆی لەسەر بوونی خۆی دڵنیا نییە. ئەمە ڕەنگدانەوەی دۆخی مرۆڤێکە کە لەناو گێژاوی سیاسی، کۆمەڵایەتی و، فەرهەنگیی قورسدا دەژی، کە تێیدا ناسنامە بەردەوام لەژێر هەڕەشە و گۆڕاندایە. گومانی هێمن، گومانێکی فەلسەفیی دابڕاو نییە، بەڵکوو گومانێکی بوونگەراییە کە لە واقیعێکی تاڵەوە سەرچاوە دەگرێت. کاتێک مرۆڤ لەنێوان دوو جیهاندا دەژی، کاتێک زمان و کولتوورەکەی لەژێر مەترسیدایە، ئیدی بوونی “من” وەک یەکەیەکی پتەو دەتوێتەوە. لێرەدا، بیرکردنەوە (کۆگیتۆ) ناتوانێت بەس بێت بۆ دڵنیایی لە بوون، چونکە خودی بیرکردنەوەکە پڕە لە گومان و نادڵنیایی.
لێرەدا گەشتێک لە دڵنیاییەوە بۆ گومان ئەم سێ ڕستەیە، سێ قۆناغی جیاوازی تێگەیشتنی مرۆڤ لە بوون نیشان دەدەن:فەیلەسوف/شاعیر ڕستە کڕۆکی پرسیارەکە ئەنجامگیری لەسەر بوون دیکارت بیر دەکەمەوە، کەواتە من هەم پرسیاری بناغەی زانین بوون دڵنیاییەکی ئەقڵانییە شێکسپیر (هاملێت)هەم یان نیم، پرسیارەکە ئەوەیە، پرسیاری بەهای ژیان بوون هەڵبژاردنێکی ئەخلاقییەهێمن خۆم گومانم هەیە لەوە هەم یان نیم پرسیاری ناسنامە و بوونبوون گومانێکی بوونگەراییەلە کۆتاییدا، لە دڵنیایی دیکارتەوە تا گومانی هێمن، گەشتەکە نیشان دەدات کە پرسیاری بوون لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی ژیانی مرۆڤدا قووڵتر بووەتەوە. ئەگەر دیکارت بناغەی بۆ “من”ێکی ئەقڵانی دانا، ئەوا هێمن پرسیاری لەسەر ئەو “من”ـە کردەوە کە لەناو گێژاوی مێژوو و ناسنامەدا ون بووە. بوون، ئیتر تەنها دڵنیاییەکی لۆژیکی نییە، بەڵکوو گومانێکی هەمیشەییە کە بەردەوام مرۆڤ ناچار دەکات بەدوای مانای خۆیدا بگەڕێت.