سەردارئەکرەم/ بەریتانیا
بینای درامی (Dramatic Structure) وەک نەخشەیەک وایە کە ڕۆحی چیرۆکەکە لەناو جەستەی نمایشەکەدا ڕێکدەخات. ئەم چەمکە تەنها ڕیزبەندیی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو ئەو چوارچێوە فەلسەفی و هونەرییەیە کە گرژی و سەرنجڕاکێشی و کاریگەریی قووڵی تراژیدیای مرۆڤایەتی دەخاتە ڕوو. لێکۆڵینەوە لە بینای درامی، بە واتای گەڕانە بە دوای ئەو یاسا شاراوە و نەگۆڕانەی کە لە کۆنەوە تا ئێستا، هەست و سۆزی بینەران دەجووڵێنن و واتایەکی قووڵ بە ژیان دەبەخشن. لە سەرچاوە ئەکادیمییەکاندا، بە تایبەت لە کتێبی “پۆئتیکا”ی ئەرستۆدا، بینای درامی بە “گیانی تراژیدیا” وەسف دەکرێت، کە گرنگترین توخمە لە شەش توخمەکەی تری شانۆدا. ئەرستۆ پێی وایە کە بینای درامیی سەرکەوتوو، دەبێت بە شێوەیەکی یەکگرتوو و لۆژیکی ڕێکخرابێت، بە جۆرێک کە گۆڕانکارییەکی گەورە لە چارەنووسی پاڵەوانەکەدا دروست بکات و لە کۆتاییدا ببێتە هۆی پاکبوونەوەی هەست و سۆزی بینەر (کاسیس).
ئەریستۆ لە شیکردنەوەکەیدا بۆ تراژیدیا، تیشک دەخاتە سەر دوو چەمکی سەرەکی کە بزوێنەری بینای درامین: هەڵگەڕانەوەی چارەنووس (Peripeteia) و دۆزینەوەی ڕاستی (Anagnorisis)، هەڵگەڕانەوەی چارەنووس ئەو ساتەیە کە کردارێک ئەنجامێکی پێچەوانەی چاوەڕوانکراوی دەبێت، و دۆزینەوەی ڕاستیش ئەو ساتەیە کە پاڵەوانەکە لە نەزانییەوە دەگوازرێتەوە بۆ زانین. ئەم دوو خاڵە بەیەکەوە، خاڵی وەرچەرخانی ناوەندیی شانۆنامە کلاسیکییەکان پێکدەهێنن. بۆ نموونە، لە شانۆنامەی “ئۆدیپی پاشا”ی سۆفۆکلیسدا، کە بە نموونەیەکی باڵای بینای درامیی ئەریستۆ دادەنرێت، هەڵگەڕانەوەی چارەنووس لەو ساتەدا ڕوودەدات کە ئۆدیپ بە گەیشتنی پەیامبەرێک لە کۆرنتەوە دڵخۆش دەبێت، چونکە پێی وایە ڕزگاری بووە لە پێشبینییەکە. بەڵام هەمان پەیامبەر، بە ئاشکراکردنی ڕاستییەکە، دەبێتە هۆی دۆزینەوەی ڕاستییەکی ترسناک کە ئۆدیپ بکوژی باوکی و مێردی دایکیەتی. ئەم دۆزینەوەیە، بینای درامیی شانۆنامەکە بە تەواوی دەهەژێنێت و دەگەیەنێتە لووتکەی تراژیدیا.
بەڵام لە سەدەی نۆزدەهەمدا، ڕەخنەگری ئەڵمانی گوستاڤ فرایتاگ، بە شیکردنەوەی شانۆنامەکانی شکسپیر و شانۆنامە کلاسیکییەکان، مۆدێلێکی پێنج-بەشیی بۆ بینای درامی دانا کە بە “هەرەمی فرایتاگ” ناسرا. ئەم مۆدێلە، کە زۆرترین کاریگەریی لەسەر نووسینی شانۆنامە و سیناریۆ هەیە، پێک هاتووە لە:
1. پێشەکی (Exposition) ناساندنی کەسایەتییەکان، شوێن و کاتی ڕووداوەکان، و دۆخی سەرەتایی.
2. کرداری بەرزبوونەوە (Rising Action) زنجیرەیەک ڕووداو کە گرژییەکە زیاد دەکەن و ململانێی سەرەکی دەست پێ دەکەن.
3. لووتکە (Climax) خاڵی وەرچەرخانی سەرەکی، کە ململانێ دەگاتە بەرزترین ئاست و چارەنووسی پاڵەوانەکە یەکلایی دەبێتەوە.
4. کرداری دابەزین (Falling Action) ئەو ڕووداوانەی کە دوای لووتکە دێن و گرژییەکە کەم دەکەنەوە، بەڵام هێشتا کاریگەرییەکانی لووتکەکە دەخەنە ڕوو.
5. کۆتاییهاتن (Denouement/Resolution) چارەسەرکردنی کۆتایی ململانێکان و گەڕانەوە بۆ دۆخێکی نوێ و جێگیر.
لە شانۆنامەی “هاملێت”ـی شکسپیردا، هەرەمی فرایتاگ بە ڕوونی دەردەکەوێت. بینای درامیی شانۆنامەکە بە دەرکەوتنی ڕۆحی باوکی هاملێت و داواکردنی تۆڵەوە دەست پێ دەکات (پێشەکی و دەستپێکی کردار). کردارە بەرزبوونەوەکە بریتییە لە گومانەکانی هاملێت و پیلانەکەی بۆ دڵنیابوونەوە لە تاوانەکەی مامی. لووتکەکەش بریتییە لە شانۆنامە ناو شانۆنامەکە (The Mousetrap) کە تێیدا هاملێت تاوانەکەی پاشا ئاشکرا دەکات. دواتر، کرداری دابەزین و کۆتایی هاتنەکە بە زنجیرەیەک مردن و لەناوچوونی هەموو کەسایەتییە سەرەکییەکان کۆتایی دێت، کە بە شێوەیەکی تراژیدیانە بینای درامییەکە تەواو دەکات. بینای درامی لە سەردەمی نوێدا: تێکشکاندنی نەریتەکان یلەگەڵ گەشەسەندنی شانۆی مۆدێرن و پاش-مۆدێرندا، بینای درامیی نەریتی ڕووبەڕووی گۆڕانکاریی گەورە بووەوە. شانۆنامەنووسانی وەک بێرتۆڵت برێشت و ساموێل بێکێت، ئەو چوارچێوە لۆژیکی و هێڵی کاتییەیان تێکشکاند کە ئەریستۆ و فرایتاگ دایاننابوو. یەکێک لە گرنگترین چەمکە نوێیەکان، “شانۆی پاش-درامی (Postdramatic Theatre)ـە کە لەلایەن (هانز-تیس لێمان)ـەوە خرایە ڕوو. لێمان پێی وایە کە شانۆی سەردەم، چیتر تەنها پشت بە دەق و چیرۆک نابەستێت، بەڵکو گرنگییەکی زۆر بە لایەنە بینراو و هەستپێکراوەکانی نمایشەکە دەدات. لەم جۆرە شانۆیەدا، بینای درامی دەکرێت پارچەپارچە (fragmented) بێت، نا-هێڵی کاتی (non-linear) بێت، یان تەنانەت نەبێت، بە جۆرێک کە ململانێی ناوەکی و دەرەکیی کەسایەتییەکان لە ڕێگەی ڕووداوی ڕاستەوخۆوە نەخرێتە ڕوو، بەڵکو لە ڕێگەی کەش و فەزای نمایشەکەوە بگوازرێتەوە. ئەم شێوازە نوێیە، ڕێگە بە شانۆنامەنووس دەدات کە لە جیاتی تەرکیزکردن لەسەر یەک پاڵەوانی سەرەکی، تیشک بخاتە سەر کۆمەڵێک کەسایەتی (Ensemble-driven)، وەک ئەوەی لە شانۆنامەی “ڕۆژێک لە ڕۆژان (A Raisin in the Sun)”ـەکەی لۆرین هانسبێریدا دەبینرێت، کە تێیدا ململانێی خێزانێک بە شێوەیەکی هاوبەش و فرە-دەنگی دەخرێتە ڕوو، نەک تەنها لە دەوری یەک کەسایەتی. لێرەدادەتوانین بڵێین، بینای درامی لە شانۆدا چەمکێکی زیندوو و گۆڕاوە. لە کاتێکدا مۆدێلە کلاسیکییەکان وەک هەرەمی فرایتاگ هێشتا وەک چوارچێوەیەکی سەرەکی لە نووسیندا بەکاردێن، شانۆی سەردەم بەردەوامە لە تاقیکردنەوەی شێوازە نوێیەکان بۆ گەیاندنی واتای قووڵتر و ڕەنگدانەوەی ئاڵۆزییەکانی ژیانی هاوچەرخ. تێگەیشتن لەم بینا جیاوازانە، کلیلی خوێندنەوەی هەر دەقێکی شانۆییە و یارمەتیدەرە بۆ دۆزینەوەی ئەو زانیارییە نەبیستراوانەی کە لە پشتی پەردەی شانۆوە حەشار دراون.