محمد لادێ – ههولێر
پێشەکی
دەریای سوور، ڕێڕەوە ئاوییەکی ئاسایی نییە، بەڵکو یەکێکە لە گرنگترین شادەمارەکانی ئابووریی جیهان. نزیکەی ١٢٪ بۆ ١٥٪ی بازرگانی جیهانی و ٣٠٪ی هاتوچۆی کۆنتێنەرەکان بەم ڕێڕەوەدا تێپەڕ دەبێت. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٣وە و بە درێژایی ساڵی ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥، ئەم ناوچەیە بووەتە گۆڕەپانی ململانێیەکی سەربازیی توند کە هاوسەنگییەکانی هێز و بازاڕی شێواندووە.
١. ڕەهەندە سیاسی و جیۆپۆلەتیکەکان
ئاڵۆزییەکان لە دەریای سووردا تەنها پەیوەست نین بە چەند هێرشێکی مووشەکییەوە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ململانێیەکی قووڵترن:
• پەیوەندی بە شەڕی غەززەوە: گرووپی حوسییەکان لە یەمەن هێرشەکانیان وەک فشارێک بۆ سەر ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانی دەستپێکرد، ئەمەش ململانێ ناوخۆییەکەی (یەمەن)ـی کردە پرسێکی نێودەوڵەتی.
• شەڕی بەوەکالەت: ئەم ناوچەیە بووەتە شوێنی نیشاندانی هێزی نێوان ئێران و ڕۆژئاوا (بەتایبەت ئەمریکا و بەریتانیا).
• هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان: پێکهێنانی هاوپەیمانی “پارێزەری خۆشگوزەرانی” (Operation Prosperity Guardian) لەلایەن ئەمریکاوە نیشانەی ئەوەیە کە ئاسایشی دەریایی بووەتە یەکەمایەتی (ئەولەویەت)ـێکی ستراتیژی بۆ واشنتۆن.
٢. کاریگەرییە ئابوورییە ڕاستەوخۆکان
ئاڵۆزییەکانی ئەم ناوچەیە بوونەتە هۆی دروستبوونی “شۆک” لە بازاڕەکاندا:
أ. گۆڕینی ڕێڕەوی کەشتییەکان
زۆربەی کۆمپانیا گەورەکانی گواستنەوە (وەک Maersk و Hapag-Lloyd) ناچار بوون ڕێڕەوی کەشتییەکانیان لە کەناڵی سوێسەوە بگۆڕن بۆ “کەپ ئۆف گود هۆپ” (سەری هیوای باشوور) لە دەوری ئەفریقا. ئەمەش دەبێتە هۆی:
• زیادبوونی مەودای گەشتەکان بە بڕی ٣٥٠٠ بۆ ٦٠٠٠ کیلۆمەتر.
• دواکەوتنی گەیشتنی کاڵاکان بە بڕی ١٠ بۆ ١٤ ڕۆژ.
ب. بەرزبوونەوەی تێچووی گواستنەوە و دڵنیایی (Insurance)
• تێچووی سووتەمەنی: بەهۆی درێژبوونی ڕێگاکان، تێچووی سووتەمەنی کەشتییەکان بە ڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کردووە.
• دڵنیایی دەریایی: بەهای بیمەی ئەو کەشتیانەی بە دەریای سووردا تێپەڕ دەبن، بەهۆی مەترسییەکانی نوقمبوون یان دەستبەسەرداگرتن، چەند هێندە بووە.
ج. هەڵئاوسانی نرخەکان لە جیهاندا
کاتێک تێچووی گواستنەوە زیاد دەکات، بەکاربەر لە کۆتاییدا باجەکەی دەدات. ئەمەش کاریگەری هەبووە لەسەر:
• نرخی وزە (نەوت و گاز).
• کاڵا خۆراکییەکان و پێداویستییە ئەلیکترۆنییەکان کە لە ئاسیاوە بۆ ئەوروپا دەچن.
٣. زیانمەندە سەرەکییە ناوچەییەکان
• میسر: کەناڵی سوێس سەرچاوەی سەرەکی دراوی قورسە بۆ میسر. کەمبوونەوەی هاتوچۆی کەشتییەکان بووەتە هۆی لەدەستدانی ملیارەها دۆلار لە داهاتی ساڵانەی ئەم وڵاتە.
• ئیسرائیل: بەندەری ئیلات (Eilat) بەهۆی هێرشەکانەوە سست بووە و کاریگەری لەسەر هاوردەی وڵاتەکە دروست کردووە.
• وڵاتانی کەنداو: هەرچەندە هەناردەی نەوت بەردەوامە، بەڵام مەترسییە ئەمنییەکان تێچووی هەناردەکردنیان بۆ زیاد کردوون.
٤. سیناریۆکانی داهاتوو
بۆ کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ و سەرەتای ٢٠٢٦، سێ ئەگەر لە ئارادان:
1. بەردەوامیی دۆخی “نە شەڕ و نە ئاشتی”: کە تێیدا ئاڵۆزییەکان بە نزمی دەمێننەوە بەڵام بازرگانی جیهانی هەر بە نائارامی دەمێنێتەوە.
2. سەرهەڵدانی جەنگێکی ناوچەیی فراوانتر: کە دەبێتە هۆی داخستنی تەواوەتی دەریای سوور و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بۆ سەرووی ١٠٠ دۆلار.
3. ڕێککەوتنی سیاسی: ئەگەر فشارە نێودەوڵەتییەکان و ڕێککەوتنە هەرێمییەکان (وەک نێوەندگیرییەکانی عومان و سعودیە) بگەنە ئەنجام، ئەوا ئاسایش بۆ ناوچەکە دەگەڕێتەوە.
دەرەنجام
ئاڵۆزییەکانی دەریای سوور سەلماندیان کە جیهانی ئەمڕۆ تا چەند بە یەکەوە بەستراوەتەوە. کێشەیەکی ئەمنی لە گەروویەکی بچووکدا دەتوانێت نرخی نان لە ئەوروپا و نرخی غاز لە ئاسیا بەرز بکاتەوە. ئەم قەیرانە وای لە وڵاتانی جیهان کردووە بیر لە “ڕێڕەوە جێگرەوەکان” بکەنەوە، بەڵام تا ئێستا هیچ ڕێگەیەک نییە کە بتوانێت جێگەی بایەخی ستراتیژیی دەریای سوور بگرێتەوە.