پ.ی.د. ئەمیر محەمەد
بەڕانەتی ناوچەیەكی دەشتایی فرەوانە، دەكەوێتە باكووری شاری هەولێر، كە بە دەشتی بەڕانەتی ناسراوە، ژمارەیەك گوند لەخۆ دەگرێت و زۆربەی هەرەزۆری دانیشتووانەكەی لە هۆزی گەردین. بەم شێوەیە دەشتی بەڕانەتی ((دەشتێکی پان و فراوانە دەکەوێتە باکووری هەولێر بۆ ڕۆژاوا، شارۆچکەی عەنکاوە و بەحرکه و ڕزگاری و کەورگۆسک و خەبات لەخۆ دەگرێت، لە ڕۆژهەڵات بەرزاییەکانی خانزادە و لە باکوور چۆمی بەستۆڕە و ناوچەی (زرارەتی)یە و لە ڕۆژاوا زێی گەورە و لە باشوور جادەی موسڵ- هەولێرە. (kurdipedia.org)
دەمێكە لێرەولەوێ پرسیار دەكرێت، كە ئاخۆ وشەی (بەڕانەتی) لە چییەوە هاتووە؟ ئێمەش لێرەدا بە پێویستی دەزانین، لە ڕووی مۆرفۆلۆجییەوە لێكدانەوەیەك بۆ ڕۆنانی وشەی (بەڕانەتی) بكەین. بەم پێیە (مۆرفۆلۆجی لقێكە لە لقەكانی زمانەوانی، كە توێژینەوە لە داڕشتنی یەكە زمانییەكان و چۆنیەتیی ڕۆنانیان و جۆرە جیاوازەكانیان دەكات) (شحدە فارع وێخرون، 2023: 107). واتە؛ مۆرفۆلۆجی زانستێكی زمانەوانییە، كار لە سەر ڕۆنانی وشەكاندا دەكات و شێوەی پێكهاتەی وشەكان لە ڕووی ڕۆنانەوە شی دەكاتەوە؛ جا دەکرێ لەم ڕێگەیەوە ڕۆنانی وشەی (بەڕانەتی) ڕوون بكرێتەوە، لێرەدا سێ بۆچوون دەخەینەڕوو:
– بۆچوونی یەكەم: وشەی (بەڕانەتی) بەم شێوەیە لێك دراوەتەوە:
1. بەڕ: پێشان كۆنە پەڕۆی ڕەنگاوڕەنگیان دەڕست، دواتر لە ڕێگەی جۆرە و خاونپیشەكان دەچنران، لە شێوەی لاكێشەیەكدا، كە پێوانەكەی لە نێوان پانی (80_100سم) و درێژییەكە (2،50_ 3م) دەبوو، لە ژووری دانیشتن بۆ دانیشتن لە سەری ڕایاندەخست، لە فەرهەنگی عەرەبیشدا هەرچەندە واتاكەی سەدا سەد بەرانبەری ناوەستێت، بە واتای (الخرقە، بساگ) دێت.
2. بەڕا: لە فەرهەنگی هەنبانەبۆرینەی هەژارموكریانی بە واتای (زانا و بەتەگبیر، بەڕاستی، بەرخ، وەرە) (هەژار، 1365: 70) دێت.
3. بەڕان: پێك هاتووە لە (مۆرفێمی سەربەخۆی (بەڕ) + مۆرفێمی كۆی (ان))، واتە؛ (دوو بەڕ)، هەروەكوو (سێو+ ان= سێوان، واتە؛ دوو سێو)، یان (پیاو+ ان= پیاوان؛ واتە؛ دوو پیاو) و هتد.
4. بەڕان: پێك هاتووە لە (مۆرفێمی سەربەخۆی (بەڕ) + مۆرفێمی وشەداڕێژی (ان))، بووتە بەڕان، وەكوو ناوێكی تایبەتی بۆ ناوچەكە بەكار هاتووە و هەر بە واتای دوو بەڕ دێت، وشەی لەم جۆرەش هەیە، هەروەكوو (چۆمان (چۆم+ ان= چۆمان))، واتە؛ دوو چۆم، بە هەمان شێوەش وشەكانی (بەرانان، دووگۆمان و، هتد).
5. بەڕانەتی: پێك هاتووە لە (مۆرفێمی سەربەخۆی (بەڕ) + مۆرفێمی وشەداڕیژی (ان) + مۆرفێمی وشەداڕێژی (ەتی) = بەڕانەتی)، هەروەكوو (باخ، باخچە، باخچەوان) لە ڕووی ڕۆنانەوە، وەكوو ئەو دێت، یاخود وشەی هاوشێوەی بەڕانەتی، وشەكانی خۆشناوەتی، پیاوەتی و هتد، كە لە زمانەوانیدا ناوی واتایین، بۆ شتێك، یان شوێنێك.
– بۆچوونی دووەم: زۆر جار وشەی (بەڕانیان) لە بڕی (بەڕانەتی) بەكار دەهێنرێت:
1. بەڕانیان: پێك هاتووە لە (مۆرفێمی سەربەخۆی (بەڕ) + مۆرفێمی وشەداڕیژی (ان) + مۆرفێمی ناوبەند (ی)+ مۆرفێمی ڕێزمانی (ان)) بووتە (بەڕانیان)، هەروەكوو (هەولێریان)، بۆ نموونە: (ئەم هەواڵە بە هەولێریان بڵێ). یان (ئەم هەواڵە بە بەڕانیان بڵێ). واتە؛ هەولێرییەكان، بەڕانییەكان و، هتد.
2. بەڕانی: لە فەرهەنگی هەنبانەبۆرینەی هەژار موكریانی بە واتای (بیانی، بێگانە، لاوەكی) (هەژار، 1365: 70) هاتووە، دواتر مۆرفێمی كۆی (ان) چووتە سەر بووەتە (بەڕانیان)، واتە؛ بێگانەكان، بیانییەكان.
– بۆچوونی سێیەم: ئەگەر لەسەر بنەمای ناونانی قەزای بەحەركە، كە بە هۆی ئەوەی كانییەكی لێ بووە، کە ئێستاکە وشكی کرووە، لە كۆندا وتوویانە: بەحر و بەحرۆكە و، هتد بە تێپەڕینی كات بووەتە (بەحركە)، كە لە بنچینەدا لە وشەی عەرەبی (بحر) هاتووە و وشەی (بەڕانەتی)یش بەهەمان شێوە لێك بدەینەوە، بەم شێوەیەیە:
1. بر: وشەیەكی عەرەبییە، بە واتای (گەنم، وشكانی، زەوی، ڕاستی، ڕێكی، پاكی) دێت.
2. بران: (بر + ان (المپنی) = بران)، هەروەكوو (جبل + ان = جبلان) و، هتد، پاشان (مۆرفێمی وشەداڕێژی ـەتی) وەرگرتووە و بووتە (برانەتی).
لە کۆتاییدا گەیشتینە ئەو ئەنجامەی، كە بە ڕای ئێمە، بۆچوونی یەكەم، بە بۆچوونێكی زانستی و پەسەندی دەزانین، كە (بەڕانەتی) بە واتای تەختایی و دەشتایی دێت و دەكەوێتە باشووری ڕۆژئاوای زنجیرەچیای سەربەن و گردخەلیل و خۆی لە شێوەی دوو بەڕ پیشان دەدات و ڕووباری بەستۆڕە ئەم دوو بەڕەی لە یەكتر جیا كردووتەوە، واتە؛ ئەوبەر بەڕێكە و بەرەكەی تریشی بەڕێكی ترە، كە هەردوو بەڕەكە بە دەشتی بەڕانەتی ناسراوە.
سەرچاوە:
– هەژار (شرفكندی، عبدالرحمان) (1365) هەنبانەبۆرینە، فەرهەنگی كوردی – فارسی، چاپی یەكەم، تاران.
– شحدة فارع، موسى عمايرة، جهاد حمدان و محمد العناني (2023) مقدمة في اللغويات المعاصرة، الطبعة الثانية، دار وائل للنشر والتوزيع، عمان، الاردن.
– https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q، 18/12/2025، دەشتی بەڕانەتی.