محمد لادێ – ههولێر
لە کاتێکدا جیهان بە پەرۆشەوە پێشوازی لە پێشکەوتنە تەکنەلۆجییەکان و پەیوەندییە خێراکان دەکات، مەترسییەکی گەورە و بێدەنگ لەسەر ناسنامەی مرۆڤایەتی سەری هەڵداوە: قڕبوونی زمانەوانی. توێژینەوە نوێیەکان کە لەلایەن زمانەوانان و ڕێکخراوە کولتوورییە نێودەوڵەتییەکانەوە بڵاو کراونەتەوە، دڵەڕاوکێ دەنێنەوە، چونکە ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی سەدا ٤٠ــی کۆی ٧هەزار زمانی جیهان لە مەترسیی لەناوچوونی خێرادان. ئەم دیاردەیە نەک تەنها لەناوچوونی کۆمەڵێک وشە و ڕێزمانە، بەڵکو لەدەستدانی میراتێکی قووڵ و تێگەیشتنێکی جیاوازی مرۆڤایەتییە لە جیهان.
ئەم خێراییەی لەناوچوون، کە هەندێک لە زانایان پێی دەڵێن “قڕبوونی گەورەی کولتووری”، وای کردووە کە هەر دوو هەفتە، زمانێک لەسەر زەوی خامۆش ببێت.
هۆکارە ئاڵۆزەکانی پشت ئەم قەیرانە:
شارەزایان جەخت لەوە دەکەنەوە کە قڕبوونی زمانەوانی دیاردەیەکی تاکڕەهەندی نییە و چەندین هۆکاری ئاڵۆز پێکەوە کاریگەری دەکەنە سەر ئەو زمانانەی کە کەمترین ژمارەی قسەکەرانیان هەیە:
1. باڵادەستیی ئابووری و سیاسی: کاتێک زمانێک (وەک ئینگلیزی یان زمانی فەرمیی ناوچەیەک) دەبێتە زمانی فەرمیی پەروەردە، بازرگانی و دەسەڵات، فشاری ئابووری دەخرێتە سەر دایک و باوکان بۆ ئەوەی منداڵەکانیان بەو زمانە گەورەیە گەورە بکەن بۆ ئەوەی دەرفەتی کاری باشتر وەربگرن. ئەمەش دەبێتە هۆی پچڕانی زنجیرەی گواستنەوەی زمانی دایکانی.
2. گلۆبالیزەیشن و کۆچی ناوخۆیی: هاتنی خەڵک بۆ شارە گەورەکان و ناوەندە کۆمەڵایەتییەکان، زمانە بچووکەکان دەخاتە ناو ژینگەیەکی فرە-زمانەوە کە تێیدا تەنها زمانە زۆر باوەکان دەتوانن خۆیان ڕابگرن، ئەمەش دەبێتە هۆی توانەوەی کولتووری.
3. فشاری میدیای دیجیتاڵی: زۆربەی ناوەڕۆکەکانی ئینتەرنێت، پلاتفۆرمەکانی سۆشیال میدیا و یارییە ئەلکترۆنییەکان بە زمانە جیهانییە باڵادەستەکانن. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی نەوەی نوێ بە شێوەیەکی سروشتی کەمتر زمانە دایکییەکەیان بەکار بهێنن و زیاتر پەیوەست ببن بە زمانی ناوەندەوە.
لەدەستدانی ناسنامە و زانستی مرۆڤایەتی
کاریگەرییەکانی لەناوچوونی زمان زۆر لەوە قووڵترن کە تەنها کاریگەریی لەسەر قسەکردن هەبێت. زمان گەنجینەیەکە کە پەیوەستە بە ژینگەی ناوخۆیی و ناسنامەی کەسییەوە:
* کۆگا کولتوورییەکان (Cultural Repositories): هەر زمانێک گەنجینەیەکە لە چیرۆکی نەوەبەدوای-نەوە، شیعر، حەکایەت، و ڕێوڕەسمی کۆن. کاتێک زمانێک نامێنێت، ئەم مێژووە زارەکییە نامێنێت و پەیوەندی نەوەی نوێ بە ڕابردووی کولتووریانەوە دەپچڕێت.
* زانیارییە ژینگەییەکان (Ecological Knowledge): زۆرێک لە زمانە ڕەسەنەکان کە لەگەڵ سروشتدا دەژین، ووشەی زۆر ورد و تایبەتیان هەیە بۆ ناونانی جۆرەها ڕووەک، گیانلەبەر و دیاردەی ژینگەیی کە زانستی مۆدێرن پێی نەزانیوە. لەدەستدانی زمانێک دەبێتە هۆی لەدەستدانی ئەو زانستە ژینگەییە ناوخۆییە بە نرخە.
* تێڕوانینی جیهانی (Unique Worldviews): هەندێک زمان لەوانەیە لە ڕێزمانی خۆیاندا شێوازی تایبەت بۆ تێگەیشتن لە کات یان بۆ پێکهێنانی ڕستەکان بەکاربهێنن کە تەواو جیاوازە لە زمانەکانی تر. لەناوچوونی ئەم زمانانە بە واتای لەدەستدانی شێوازی ناوازەی مرۆڤایەتییە بۆ بیرکردنەوە و تێهزرین.
داواکاری پاراستن و ژیاندنەوە
لە وەڵامی ئەم قەیرانەدا، هەوڵەکان بۆ پاراستن و ژیاندنەوەی زمانەکان لە زیادبووندان، هەرچەندە زۆر کات لە ڕووی دارایی و مرۆییەوە لاوازن:
1. دۆکۆمێنتکردن و ئەرشیفکردن: زمانەوانان خێرا کار دەکەن بۆ تۆمارکردن و ئەرشیفکردنی زمانە مەترسیدارەکان لە ڕێگەی دەنگ و نووسینەوە، پێش ئەوەی کۆتا قسەکەران بمرن. ئەمە وەک “بانکێکی ناوەندی زمانی” کار دەکات.
2. پڕۆژەی “هێلانەی زمان” (Language Nests): ئەم پڕۆژانە سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە، بە تایبەت لەنێو خەڵکی ماوری (Maori) لە نیوزیلاند، کە تێیدا منداڵە بچووکەکان لە ناوەندەکانی ڕۆژانەدا تەنها بە زمانی مەترسیدار قسە دەکەن، ئەمەش دڵنیا دەبێتەوە لە گواستنەوەی نەوە بە نەوەی زمانەکە.
3. تەکنەلۆجیا و ژیانی دیجیتاڵی: بەکارهێنانی تەکنەلۆجیا بۆ دروستکردنی فەرهەنگ، ئەپ و ناوەڕۆکی پەروەردەیی بەو زمانانە بۆ ئەوەی بگەنە دەستی نەوەی نوێ و لە ژینگەی نوێدا بە زیندوویی بمێننەوە.
لە کۆتاییدا، ئەم ڕەوشە جەخت لەوە دەکاتەوە کە پاراستنی فرەچەشنی زمانەوانی بەرپرسیارێتییەکی جیهانییە وەک پاراستنی فرەچەشنی زیندەیی. گەنجینە نادیارەکانی ئەم سەدا٤٠ــە زمانانە شایەنی پاراستنن، نەک تەنها بۆ قسەکەرانیان، بەڵکو بۆ دەوڵەمەندکردنی تێگەیشتن و زانستی هەموو مرۆڤایەتی.