ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
پ.ی.د. شاڵاو عەبدولخالق محەمەد پسپۆڕی ئاسایش و دیپلۆماسیەتی وزە لە تازەترین توێژینەوەی خۆیدا، كە بۆ هەولێری ناردووە، تیشكی خستۆتە سەر هەندێكی بابەتی گرنگ كە پەیوەندییان بە كەرتی وزەی هەرێمی كوردستان هەیە؛ ناونیشانی توێژینەوەکە برتییە لەو ناونیشانە:
“چۆن لەسەر بنەمایەكی ئاسایشی و ئەكادیمی بەرگری لە كەرتی وزەی هەرێمی كوردستان بكەین؟ كام سیستەمی بەرگری لە توانادایە جێبەجێ بكرێت؟”
لە سەرەتای توێژینەوەكەدا پ.ی.د. شاڵاو عەبدولخالق محەمەد نووسیویەتی: دوای هێرشە تیرۆریستیەكەی سەر گازەڵانەکەی كۆرمۆر، لە شەوی ٢٧/١١ ئێمە لەلای خۆمانەوە، بە زمانێكی سادە و تێهەڵکێشکردنی بە كۆمەڵێك چەمكی ڕۆژنامەوانی لە ڕێگەی چەند دیمانەیەكەوە ڕای خۆمان لەسەر ئەو هێرشە دەبڕیوە؛ لەم لاوە ئەو كێڵگانە بۆ هاووڵاتیانی هەرێم و حكومەتی هەرێمی کوردستان و كۆمپانیا نێودەوڵەتیەكان و ئەمریكا گرنگە، لەو لاوە هەندێ حیزب و گروپی چەكداری لە عێراق و لە ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتیدا دژی كەرتی پێشكەوتنی كەرتی وزەی كوردستانن؛ هەروەها باسمان لە توانای دانانی سیستەمێكی بەرگری بۆ كێڵگە نەوت و گازییەكان كرد، وەك دەرەنجامێكیش گوتمان دەبێت هەتا زووە حكومەتی هەرێم هەوڵ بدات بە هاوكاری دۆستەكانی فشاری جدی دروست بكات كە لایەنی پشت ئەو هێرشە تیرۆریستیە ئاشكرا بكرێت كە زۆربەی كات لەژێر دەسەڵاتی حكومەتی عێراقەوە ئەو هێرشانە دەکەن، ئەگەرنا لە ڕووی ئاسایشییەوە، سەرچاوەی هەڕەشەكان ون دەكرێت لەنێوان كارتە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەكان و، دەبێت بە هەڕەشەیەكی نەزانراوی نادیار كە لە ڕووی ئاسایشەوە زۆرزۆر مەترسیدارە، كە بەداخەوە خەریكە زۆر زوو پێشبینییەكەمان یەتە دی كە رۆژی ٢٩/١١ خۆپیشاندانێك هەیە لەسەر ڕێگەی هەولێر – گوێڕ نزیك پاڵاوگەی لاناز تەقە كراوە و دەڵێن چەندین قوربانی هەیە، بەڕاستی ئەم ڕووداوانە ناكرێت لە خۆیانەوە بەدوای یەكتردا ڕوو بدەن؛ هەربۆیە شیكردنەوەی جیاواز هەڵدەگرن لە ڕووی ئاسایشی وزەوە كە نامەوێت ئێستا باسیان لێوە بكەم.
سەرەڕای هاوكاریی و فشارە ڕاستەوخۆكانی هاوپەیمانان و ئەمریكا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەخۆی گروپە میلیشا لە یاسادەرچووەكان كە زۆر پێویستە و واش پێشبینی دەكەم كە ڕوو بدات، بەڵام ئاخۆ دەتوانین سیستەمێكی بەهێزی بەرگری بنیاد بنێن (بێگومان بە هاوكاریی هاوپەیمانان و ئەمریكا) بۆ پاراستنی كەرتی وزەی كوردستان، ئەگەر ستراتیجێكی ئاسایشی بەرگری هاوببەش هەبێت لەسەر ئاستی هەموو هەرێمی كوردستان؟ وەڵامی من (بەڵی) دەتوانین لە پاڵ بنیادنانی ستراتیژێكی هاوبەشی ئابووری و سیاسی و كارگێڕی بۆ بەڕێوەبردنێكی باشی كەرتی نەوت و گاز، سیستەمێكی بەرگرییش بنیاد بنێن: هەربۆیە لێرەوە پێشنیاری (سیستەمێکی فرەچین و هەمەلایەنی بەرگری بۆ پاراستنی ژێرخانی وزەی كوردستان) دەكەم؛ چۆن؟
پ.ی.د. شاڵاو عەبدولخالق محەمەد دەشڵێت: پاراستنی كەرتە گرنگەكانی وزە بۆ سەرجەم وڵاتان بابەتێكی قووڵی ئاسایشییە لە جیهاندا؛ هەربۆیە جگە لە دامەزراندنی سیستەمێكی دادپەروەرانە و پێشكەوتووی ئابووری و كارگێڕی كەوا هەموو هاووڵاتیان خۆیان بەخاوەنی بزانن، بەتایبەتی پاراستنی دامەزراوەی نەوت و گاز و بۆری و كۆمپانیاكان، بەڵام لە ڕووی بەرگرییەوە پشت بە بنیادنانی ڕێبازێكی تەلارسازیی فرەچینی ئاسایشی دەبەستێت. كە ئەمەش سیستەمی بەرگری جۆراوجۆری ئاسایشی لە سەرانسەری پێكهاتە جیاوازەكانی كەرتی وزە دەگرێتەوە. بە گشتی ئەم سیستەمە بەرگریانە دەتوانرێت لە چوار بواردا دابەش بكرێن:
١-ئاسایشی فیزیكی؛ وەك دانانی هێزی تایبەت و هۆشیار و ڕاهێنراوی ئاسایش و سەربازی لە پاڵ دروستكردنی شوورای قایم و فراوان؛
٢-ئاسایشی ئەلیكترۆنی/ تەكنەلۆژیای ئۆپەراسیۆن (OT) ئاسایش؛
٣-هەواڵگری و چاودێری.
٤- سیستەمی (C-UAS systems، or Counter-Unmanned Aerial Systems)؛ بۆ بەرەنگاربوونەوەی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان.
ئاسایشی فیزیكی بریتییە لە پەرژینکردن (سیاجكردن)ـی دەوروبەر، سیسیتیڤی، كامێرای خوار سوور، كۆنترۆڵی چوونەژوورەوە و پاسەوانی چەكدار (OT Security).
گرنگی بە پاراستنی سیستەمی كۆنترۆڵكردنی پیشەسازی (ICS) و سیستەمی كۆنترۆڵكردنی چاودێری و وەرگرتنی زانیاری (SCADA) لە هەڕەشە ئەلیكترۆنییەكان دەدات. هەستەوەریی هەواڵگری و چاودێری، ڕادار، فڕۆكەی بێسەرنشین (UAV)و، شیكاری پێشكەوتوو بۆ دۆزینەوەی هەڕەشەی پێشوەختە بەكار دەهێنن.
ئەو پسپۆڕە کوردەی ئاسایش نووسیویەتی من لێرەدا باسی سیستەمە بەرگریە كلاسیكەكە ناكەم كە زۆرجار لە خاڵی یەكەم و دووەم خۆی دەبینێتەوە بەڵكو باس لەو سیستەمە دەكەم كە سەرۆكی حكومەت بەڕێز كاك مەسروربارزانی داوای دەكات، كە ڕێک داواكارییەكی ڕەوای زۆر لە جێگەی خۆیەتی؛ بەڵام لەبەر ئەوەی كەرتی وزەی ھەرێمی كوردستان ئامانجێكی ستراتیجی و بەبەھایە نەك تەنها لەسەر ئاستی ناوخۆی كوردستان و عێراق بەڵكو لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی، هەربۆیە بەردەوام ڕووبەڕووی ھەڕەشەی ئاڵۆزی جیۆپۆلەتیكی و ناھاوسەنگ دەبێتەوە، بەتایبەتی فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی نزم و مووشەكی مەودا كورت، وەك ئەوەی لە ھێرشە دووبارەبووەكان بۆ سەر كێڵگە نەوتی و غازییەكانی نزیكی شێخان و كێڵگەی گازی كۆرمۆر بینرا.
بەڵام چ جۆرە سیستەمێك مومكین و گونجاوە؟ بە پێچەوانەی كۆمپانیای ئارامكۆی سعودیە، كە سیستەمە بەرگرییە پێشكەوتووەكانی وەك پاتریۆت، (Integrated Air and Missile Defense (IAMD)) لە بەرگرییەكەیدا جێگیر كردووە، بۆ هەرێمی كوردستان دانانی ئەو سیستەمە؛ بەدەستهێنانی ناڵێم نەکردەیە بەڵام زۆر قورسە، چونكە ئالنگاری و بەربەستەكانی ھەرێمی كوردستان پەیوەستە بە كێشەی سەربەخۆیی سیاسی، كەمبودجەیی، سەربەخۆیی جیۆپۆلیتیكی هەیە. هەربۆیە بڵاوكراوە ئەمنییەكان ئاراستەمان دەكەن بۆ ژینگەیەكی لەم شێوەیەی كوردستان كە هێزێكی یەكگرتووی نییە و عێراقیش خاوەنی حكومەتێكی خاوەن سەروەرییەکی تەواو نییە و ئەقڵیەتێكی سێنتراڵیزم هەیە و، ڕۆڵ و هەژماوونی هەندێك وڵاتان و هێزە میلیشیاكان زۆرە، كەواتە دەبێت سەرنجەكە لە بەرگریی سەربازی ستراتیجی و بەرزەوە بگۆڕدرێت بۆ سیستەمێكی بەرگری خاڵی (point-defense) نزم، كە سەرچاوەكەی لەسەر ئاشكراكردنی خێرای ھەڕەشە و ڕێگریكردنی ناجەنگی بێت. ئەم ستراتیجیەتە، بە بەرگری بە ڕەتكردنەوە (Defense-by-Denial) ناو دەبرێت، ئامانجی پووچەڵكردنەوەی چەكە ئاسمانییە ھەرزان و كاریگەرەكانی دژم نە پێش ئەوەی بگەنە ئامانجەكان یان كێڵگە نەوتی و گازییەكان.
ئەم سیستەمانە چۆن كار دەكەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی درۆن و مووشەك:
دەبێت حكومەتی هەرێم كار بۆ دانانی سیستەمێكی بەرگری بكات كە بە شێوەیەكی چینچین ڕێك بخرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ھەڕەشەی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و مووشەكیش؛ بەم شێوەیەی خوارەوە:
یەكەم/ ئاشكراكردن و شوێنكەوتن: (Detection and Tracking) ئەم چینە پشت بە ڕاداری نزمەفڕدۆزی سێڕەھەندی (3D Radar) دەبەستێت كە بە شێوەیەكی تایبەت بۆ ئاشكراكردنی ئامانجی بچووك (low/slow/small) ڕێك خراوە، كە بریتین لە فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی بازرگانی، تەقەمەنی گەڕۆكی كاتی (loitering munitions) و، مووشەكی كروز. ڕادارە بەرگرییە ئاسمانییە باوەکە زۆر جار ئەم ئامانجانە ناپێکێت، بۆیە ڕاداری تایبەت بۆ ئامانجی بچووك زۆر پێویستە بۆ دابینكردنی ھۆشیاریی گرنگی پێشوەختە بۆ جێبەجێكردنی پرۆتۆكۆلی بەرگری.
دووەم/ ڕێگری و پەکخستن و دانیشاندنەوە؛ (Soft-Kill Interdiction) ئەمە گرنگترین پێكھاتەیە بۆ بەرگری فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و بریتییە لە بەكارھێنانی (RF Jammers) سیستەمی وەستاندنی شەپۆلی ڕادیۆیی و سیستەمی گومڕاكردن و شوێنلێبزرکردن (GNSS/GPS Spoofers). ئەم سیستەمانە بە شێوەیەكی ناجەنگی ھەڕەشەكە پووچەڵ دەكەنەوە بە ناچاركردنی فڕۆكەكە بۆ جێبەجێكردنی پرۆتۆكۆلی پەیوەندی ونبوو (نیشتنەوە، وەستان لە شوێن، یان گەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێك). ئەم شێوازە بۆ ھەرێمی كوردستان زۆر پەسەندە چونكە مەترسی زیانی لاوەكی بۆ سەر كەلوپەلی ھەستیار كەم دەكاتەوە، لە كاتێكدا بە شێوەیەكی كاریگەر ڕووبەڕووی ھەڕەشەی بەرفراوانی فڕۆكە بێفڕۆكەوانە بازرگانی و نیمچەسەربازییەكان دەبێتەوە.
سێیەم/ چینی كوژەک و داڕزێن (Hard-Kill Point Defense)؛ ئەم چینە وەك كۆتا ھێڵی بەرگری دەمێنێتەوە دژی ھەڕەشە خێرا و پتەوەكان كە لە چینی (Soft-Kill) تێدەپەڕن، بەتایبەتی مووشەكەكان، تەقەمەنییە گەڕۆكە پێشكەوتووەكان و، مووشەكی كروزی بچووك. سیستەمە پەسەندەكان بریتین لە (Close-in Kinetic Systems)؛ وەك: (Counter rocket، artillery، and mortar)، کورتکراوەکەی دەبێتە: (C-RAM or counter-RAM)، یان ڕەنگە چەكی وزەی ئاراستەكراوی كارەبایی (HPM). ئەم سیستەمانە بۆ ڕێگریكردنی خێرا و مەوداكورت دروست كراون، لەو مەترسیانەی كە ڕاستەوخۆ ھەڕەشە لە دامەزراوەكە دەكەن.
چوارەم: ئاسایشی سایبەری (OT/Cyber Security)؛ ئەم بەرگرییە بۆ ڕێگریكردن لە هێرشی دیجیتاڵی زۆر گرنگە. سەرنج دەخاتە سەر دابینكردنی سەلامەتی لە ڕێگەی بەكارھێنانی تەكنیكی وەك دابەشكردنی تۆڕ و ئاشكراكردنی دزە؛ (Supervisory Control and Data Acquisition (SCADA)) و (Industrial control systems (ICS) )؛ ئەمە ڕێگە لە ھێرشكەران دەگرێت و، لێ ناگەڕێت لاوازییەكانی تۆڕی كۆنترۆڵی پیشەسازی بقۆزنەوە بۆ وەستاندنی دیجیتاڵی یان زیانگەیاندنی فیزیكی بە سیستەمە تەكنەلۆژیاییە كارپێكەرەكانی دامەزراوەی وزە.
كەواتە چی گونجاوە بۆ هەرێمی كوردستان؟
سیاسەتی جیۆپۆلەتیكی ھەرێمی كوردستان وا دەخوازێت كە سیستەمی بەرگرییەکەی كەمتر وروژووێنەر بێت. دامەزراوەكانی وەك پەیمانگای خزمەتگوزارییە یەكگرتووەكانی شاھانە (RUSI) و چەندین ناوەندی لێكۆڵینەوەی ئەمنیی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار ئاماژە بەوە دەكەن كە ھێنانی سیستەمی مووشەكی پێشكەوتووی مەودادرێژی زەوی-بۆ-ئاسمان، وەك پاتریۆت یان تاد (THAAD) لە ڕووی سیاسییەوە جێبەجێ ناكرێت بەبێ ڕەزامەندیی ڕوونی حكومەتی فیدراڵی لە بەغدا و ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی هەڵگیرسانی گرژی لەگەڵ دراوسێكاندا. سەرەڕای ئەوەش، ڕێژەی خەرجی بەرامبەر كاریگەرییەکەی، ناھاوسەنگە؛ مووشەكێكی ملیۆن دۆلاری، دژی فڕۆكە بێفڕۆكەوانێکی چەند ھەزار دۆلاری، زۆری تێدەچێت. لە ئەنجامدا، ڕێگای ڕاستەقینە بریتییە لە بەدەستهێنانی سیستەمی (Soft-Kill Counter-Unmanned Aerial Systems (C-UAS)) بۆ بەرەنگاربوونەوەی فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی ناجەنگی، بازرگانی و، ناوخۆیی کە وەك پاراستنی دامەزراوەی مەدەنی پۆلێن دەكرێن نەك بەرگری سەربازی ئاسمانی، بەمەش گرژی سیاسیی پەیوەست بە جێبەجێكردنیان كەم دەكەنەوە.
لە كۆتاییدا، لە ڕووی واقعی ئاسایشی هەرێمی كوردستانەوە واباشترە سیستەمە بەرگرییەكی هەمەجۆری كردەیی و چینچین پەسەند بكات كە لەسەر بنەمای تەكنەلۆژیای (Soft-Kill Counter-Unmanned Aerial Systems (C-UAS)) و بەرگری خاڵی C-RAM بنیات نرابێت. ئەم ستراتیژیەتە بەرەنگاری ھەردوو ھەڕەشە سەرەكییەكە دەبێتەوە؛ هەم گونجاوە، هەم خێرا جێبەجێ دەكرێ و، لە ڕووی سیاسییشەوە پەسەندە لەو دەخە ئاڵۆزە ئاسایشییەی عێراقدا.
سەركەوتن تەنھا پشت بە تەكنەلۆژیا نابەستێت، بەڵكو بەپێی جەختكردنەوەی ستراتیژییەتەكانی خۆڕاگری كۆمیسیۆنی ئەوروپی (ECRS) پشتیش دەبەستێت بە (ئاڵوگۆڕكردنی تۆکمەی زانیاریی ھەواڵگری و پرۆتۆكۆلی ھاوكاری لەنێوان حكومەتی ھەرێمی كوردستان و، بەڕێوەبەرانی دامەزراوە پەیوەندیدارەكان و، ھاوبەشە ئەمنی و ئابوورییە نێودەوڵەتییەكاندا، بەتایبەتی ئەمریكا و، دانانی سیستەمێكی هاوبەش و دادپەروەرانە و پێشكەوتووی ئابووری و ئاسایشی و سیاسی لەسەر ئاستی هەرێم، مەرجە بۆ بەرزكردنەوەی كاریگەری كارپێكردنی چینە بەرگرییەكان دژی ھەڕەشەی جۆراوجۆر؛ لە بەرامبەریشدا ئەوەمان بیر نەچێت کەوا كەرتی وزەی هەرێمی كوردستان بەرژەوەندیی چەند كۆمپانیا و دەوڵەتێکی لە پشتەوەیە، كە حكومەتی ناوەندی ناتوانێت بیانوەستێنێت، كە وا چاوەڕوان دەكرێت لە ئایندەیەكی نزیكدا، توانا و هێزی ئەو كۆمپانیا و دەوڵەتانە بەتایبەتی ئەمریكا جگە لە هاوكاری بۆ دانانی سیستەمێك، كاردانەوەی توندیان هەبێت بەرامبەر سەرچاوەی ئەو هێرشانە بەتایبەتی گروپە چەكدارە یاسابەزێنەکان، تاكو بگاتە ئاستی لیستی ڕەش و سزای جۆراوجۆر و لێدانی سەربازییش.