ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
دووهەم جەنگی جیهانی كە لە ڕووسیا و وڵاتانی سۆڤیەتی پێشوو بە (جەنگی مەزنی نیشتمان) ناسراوە، كاریگەرترین قەیرانی ئابووری و سەربازی و كۆمەڵایەتیی مرۆڤایەتی دێتە ئەژمار لە سەدەی بیستەمدا. لەناوبردنی ئەفسانەی نازییەكان ئەوەندە گەورە و كاریگەرە لە مێژووی مرۆڤایەتی و ناو گۆڕەپانی سیاسەتی نێودەوڵەتی، زۆربەی وڵاتانی جیهانی سەرقاڵی نووسینەوەی مێژوو و ئەرشیفكردنی ئەم ڕووداوانەن لە بەرژەوەندی خۆیان و، ناكۆكییەکی قووڵیش هەیە لە نێوان دەوڵەتانی بەشدار و هاوپەیمانانی ڕووخێنەری نازییەكان لە ڕووی هێزی سەرەكی و یەكلاكەرەوەی تێكشاندن و لەناوبردنی ئەڵمانیای نازی و نووسینەوەی سەركەوتن و ڕووداوەكانی دووهەم جەنگی جیهانی بۆ بەرژەوەندی خۆیان. گەلی كورد كە یەكێكە لە گەلە دێرینەكانی جیهان، مێژوو و سەروەرییەكانی ڕابردووی گەلی كورد بە پلان و بەرنامەی درێژخایەن ڕووبەڕووی وێرانكاری و شێواندن دەكرێنەوە. لە هەمان كاتیشدا لە لایەن سەركردایەتیی سیاسیی كورد و حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك تاكە دامەزراوەی كوردی و كوردستانی لە دنیادا هەوڵی جۆراوجۆر هەیە بۆ رێگاگرتن لەم سیاسەت و وێرانكارییە مێژوویی و ئەرشیفییە كە دژ بە گەلی كورد بەڕێوە دەچێت، بە ئامانجی جۆراوجۆر، لەوانە بۆ ئەوەی لە داهاتوودا ڕێگا بگیرێت و ڕووداوی لەم شێوەیە دووبارە نەبنەوە، لە هەمان كاتدا لەم رێگایەوە هەوڵی زیاتر بۆ پاراستنی مێژوو و ئەرشیف و یادەوەرییەكان و، ئاشناكردنی ئەم مێژوو و سەروەریانە بە نەوەكانی داهاتوو بدرێت، هەروەها گەیاندنی ئەم ڕاستیانە بە جیهانی سیاسەست و ناوەندە زانستییەكان.
د. دانەر ئەبوبەكر مستەفا و هاوكاری ئارینا ئەسیلگوشینە لە پەرتووكی (كتێبی یادەوەرییەكان)ـدا نووسیویەتی: بێگومان، تا ئەم ساڵانەی دواییش زانیاری كەم سەبارەت بە بەشداریی كارایانە و كاریگەری كوردان لە دووهەم جەنگی جیهانی كە پێشكەشیان كردووە كاریان لەسەر كراوە و خراونەتە ڕوو. ئەمە لە كاتێكدایە كوردانی سۆڤیەت بە گشتی (كوردە موسڵمان ئێزدییەكان) لەپاڵ سوپای سوور كە هاوپەیمانی سەرەكیی ئەمریكا و بەریتانیا بوون لە دژی نازییەكان و، بەشدارێكی كارایان کرد و قوربانیی گەورەیان لە پێناو مرۆڤایەتی و سەركەوتن بەسەر فاشیزمدا داوە و، دەیان خەڵاتی جۆراوجۆری سەربازی و بوێرییان پێ بەخشراوە.
ئەم جەنگە گەورەترین قارەمانیەتیی فرەنەتەوەیی یەكێتیی سۆڤیەتە، لە پێناو ژیانێكی ئاشتیانە و خۆشگوزەرانی نەوەكانی داهاتووی نەك تەنیا هاووڵاتی سۆڤیەتی، بەڵكوو هەموو جیهان. ڕۆژ لە دوای ڕۆژ نزیكەی بۆ ماوەی چوار ساڵ خەباتیان كرد دژ بە فاشیزم و ئەم پەتایە، تەندروستی و گیانی خۆیان كردە قوربانی. ئێمەی نەوەی ئەم مرۆڤە مەزنانە، پێویستە قارەمانیەتی و سەركەوتنانەمان هەمیشە لەیاد بمێن و سوپاسگوزاریان بین بۆ ئەم دیاریی ئازادی و ژیانە بەبێ فاشیزمە. لە پیلانی هێرشكردنە سەر یەكێتیی سۆڤیەتدا، هیتلەر پێی وا بوو یەكێتیی سۆڤیەت لە ژێر لێدانی سوپاكەیدا لەیەك هەڵدەوەشێتەوە و دەكەوێت، بەڵام ئەوە ڕووی نەدا؛ بە پێچەوانەوە، گەلی فرەنەتەوەی سۆڤیەت لە ساتێكی مەترسی و كوشندەیدا لە دەور یەك كۆ بوونەوە.
لە پەرتووكی كتێبی یادەوەرییەكاندا نووسراوە جەنگاوەرانی ١٩٣ نەتەوەی جیاوازی یەكێتیی سۆڤیەت، بەشدارییان لە دووهەم جەنگی جیهانی (جەنگی مەزنی نیشتمان)دا كرد كە لە نێو ئەو گەلانەدا، نوێنەرانی گەلی كورد بوون. بەهۆی ئەو ڕاگواستن و ڕێپرێسی و ئەسیمیلەشنانەی لە ساڵانی ١٩37 و ١٩٤٤ لەلایەن دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت بەسەر گەلی كورددا هاتن، هەموو سەرباز و جەنگاوەرە كوردەكان وەك پێویست نەیانتوانیوە ئاماژە بە نەتەوەیی (كوردبوونی) خۆیان لە تۆمار و بەڵگە نووسراوەكاندا بكەن كە ئەمڕۆ لە بەردەستدان، بۆیە زۆر جار لە لیست و ناوە خەڵاتكراوە جەنگاوەرە كوردەكاندا، بە ناوی نەتەوەیەكی تر دەردەكەون و تۆمار كراون. تەنانەت سەركوت و ڕاگواستنه زۆرەملێیەكانی كوردان لە ناو خاكی سۆڤیەتیی كۆندا لە نێوان كۆمارەكان بۆ ناوچەكانی ئاسیای ناوین بە تایبەتی (كازاخستان) ڕێگری نەكرد له گەلی كورد بۆ بەرگری له زێدی خۆی و ئەنجامدانی خزمەتی ڕاستەقینەی قارەمانانە. سیابەند سەمەند عەلی (سیاباندۆڤ سەمەند ئەلیێڤیچ) كە قارەمانێكی كورد بوو ناسناوی پاڵەوانی یەكێتیی سۆڤیەتی پێ بەخشرا. جگە لەوەش، دوو پاڵەوانی تری یەكێتیی سۆڤیەت: ڤێردیڤ عەباز هاشیم و مستەفا بەكر دورسون (ڤێردیێڤ ئاڤاز گەشیم ئۆغڵو و مستەفایەڤ بێكر دورسونۆڤیچ)، وەك هاووڵاتیی ئازەربایجان، ناسناوی پاڵەوانی یەكێتیی سۆڤیەتیان پێ بەخشرا، بەڵام بە گوتەی كەسوكاریان كورد بوون. لە ئەرشیڤەكانی تایبەت بە دووهەم جەنگی جیهانی، سەدان بەڵگەنامە بوونیان هەیە كە باس لە قارەمانیەتی و جەنگاوەرە كوردەكان دەكات كە بەرگرییان لە نیشتمانی باوباپیرانیان كردووە. ئەوان جەنگاوەری ئازا و پشكنەری زیرەك و پارتیزانی بە توانا بوون. لە شەڕەكانی بەرەی باكووری قەفقاز، بەرگری لە لینینگراد، ستالینگراد و سێڤەستۆپۆل، ئازادكردنی خاكە دەستبەسەرداگیراوەكانی سۆڤیەت و، وڵاتانی ئەورووپا و گرتنی بەرلین – لە هەموو شوێنەكاندا سەربازانی كورد بەشداریی كارای خۆیان سەلماند.