مۆدێلێکی جیاواز لە گەشەپێدان و پاراستنی مافەکانی ئافرەتان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

لیا سەیفەدین
پرسی پێگەی ئافرەتان و مافەکانیان یەکێکە لە گرنگترین پێوەرەکانی پێشکەوتن و دیموکراسی لە هەر کۆمەڵگەیەکدا. ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی، بەهۆی چەندین فاکتەری مێژوویی، کولتووری، ئایینی و سیاسی، تا ئێستاش ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی گەورەیە لەو بوارەدا. بەڵام لەم نێوەندە ئاڵۆزەدا، هەرێمی کوردستان، وەک قەوارەیەکی نیمچە سەربەخۆ لە چوارچێوەی عێراقدا، توانیویەتی پێشکەوتنێکی بەرچاو لە پەرەپێدانی مافەکانی ئافرەتان و پاراستنیان تۆمار بکات، کە لە زۆر ڕووەوە لە ناوچەکانی دیکەی عێراق و تەنانەت لە ژمارەیەک وڵاتی دراوسێش پێشکەوتووترە.
1. چوارچێوە یاسایی و دامەزراوەیی بناغەی پاراستن یەکێک لە بناغەکانی پێشکەوتن لە بواری مافەکانی ئافرەتان لە هەرێمی کوردستان، بوونی چوارچێوەیەکی یاسایی گونجاو و دامەزراوەی تایبەتمەندە.
یاسای ژمارە (٨)ی ساڵی ٢٠١١ی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی خێزانی: ئەم یاسایە خاڵی وەرچەرخان بوو لە پاراستنی ئافرەتان. بە پێچەوانەی زۆرێک لە یاساکانی دیکەی عێراق و وڵاتانی دراوسێ کە لەوانەیە توندوتیژیی خێزانی وەک “پرسی ناو ماڵ” سەیر بکەن، ئەم یاسایە توندوتیژیی خێزانی بە تاوان ناساند و سزای بۆ دانا ئەمەش دەسەڵاتێکی یاسایی بە قوربانییان بەخشی و زەمینەیەکی یاسایی بەهێزی بۆ هەنگاوەکانی داهاتوو ڕەخساند.
دامەزراوە حکوومییەکان، بوونی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و چەندین پەناگەی سەلامەت بۆ ئافرەتانی قوربانیی توندوتیژی، نیشانەی پابەندبوونی حکوومەتی هەرێمە بە پاراستنی ئافرەتان. ئەم دامەزراوانە خزمەتگوزاریی یاسایی، دەروونی و کۆمەڵایەتی پێشکەش بە ئافرەتان دەکەن، کە لە زۆرێک لە ناوچەکانی دیکەی عێراق و وڵاتانی ناوچەکەدا بوونی نییە یان لاوازە.
2. بەشداریی سیاسی و کۆمەڵایەتی هێز و کاریگەری بەشداریی ئافرەتان لە پرۆسەی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا، پێوەرێکی دیکەی پێشکەوتنی هەرێمی کوردستانە.
کۆتا (Quota) لە پەرلەمان و ئەنجوومەنەکاندا، دابینکردنی ڕێژەیەکی دیاریکراوی کورسی بۆ ئافرەتان لە پەرلەمانی کوردستان (٣٠%) و ئەنجوومەنە خۆجێیەکان، وای کردووە دەنگی ئافرەتان بە شێوەیەکی کارا بگاتە ناوەندەکانی بڕیاردان. ئەم سیستەمە لە زۆرێک لە وڵاتانی دراوسێدا نەیتوانیوە بەو شێوەیە جێبەجێ بکرێت یان ڕێژەکەی کەمترە.
پۆستە باڵاکان، ئافرەتان لە هەرێمی کوردستان توانیویانە لە چەندین پۆستی باڵا لە حکوومەتدا خزمەت بکەن، وەک وەزیر، ڕاوێژکار، و بەڕێوەبەری گشتی….هتد ئەمەش نیشانەی ئەو متمانەیەیە کە بە تواناکانی ئافرەتان هەیە.
ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، ژمارەیەکی زۆر لە ڕێکخراوەکانی ئافرەتان و کۆمەڵگەی مەدەنی لە هەرێمدا چالاکن و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە هۆشیارکردنەوە، پاراستنی مافەکان و گوشارخستنە سەر حکومەت بۆ چاکسازیی زیاتر.
دەتوانین بڵێین بەراورد لەگەڵ عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە بەراورد لەگەڵ ناوچەکانی دیکەی عێراق، کە توندوتیژیی خێزانی هێشتا بەربڵاوە و چوارچێوەی یاسایی و دامەزراوەیی بۆ پاراستنی ئافرەتان لاوازترە، هەرێمی کوردستان هەنگاوێکی گەورەی ناوە لە ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا، هەرچەندە هەندێک وڵات لە بوارێکدا پێشکەوتوون، بەڵام بە گشتی مۆدێلی هەرێم لە تێکەڵکردنی یاسا، دامەزراوە و بەشداریی سیاسی، دەکرێت وەک نموونەیەکی باش سەیر بکرێت. جیاوازیی گەورە لەوەدایە کە لە هەرێمدا خواستی سیاسیی ڕاستەقینە بۆ چاکسازی لەم بوارەدا هەیە، کە لە زۆر شوێنی دیکەدا کەمە.
هەر بۆیە پێگەی ئافرەت لە هەرێمی کوردستان پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، کە دەتوانرێت وەک مۆدێلێک بۆ ناوچەکانی دیکەی عێراق و تەنانەت وڵاتانی دراوسێش سەیر بکرێت. بەڵام ئەم پێشکەوتنانە بە مانای کۆتایی هاتنی ئاڵنگارییەکان نایەت. پێویستە حکوومەت، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و تاکەکانی کۆمەڵگە بەردەوام بن لە:
_بەهێزکردنی جێبەجێکردنی یاساکان و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری یاسایی.
_پەرەپێدانی پڕۆگرامەکانی پەروەردەیی بۆ گۆڕینی عەقڵییەتی پیاوسالاری.
_دابینکردنی دەرفەتی ئابووریی زیاتر بۆ ئافرەتان بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئابووری.
_درێژەدان بە هەوڵەکانی هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە دژی توندوتیژی و بۆ بەرز نرخاندنی پێگەی ئافرەت.
بەردەوامبوون لەم هەنگاوانەدا، داهاتوویەکی گەشاوەتر و یەکسانتر بۆ ئافرەتانی کوردستان مسۆگەر دەکات و کاریگەرییەکی پۆزەتیڤ لەسەر گەشەسەندنی گشتیی کۆمەڵگە دەبێت.