خوسرەو جاف
ئێمەی كورد جاروبار ناچارین وشەیەكی بیانی هەر وەك خۆی دانەین، چونكە ئەو ئامێرە یا ئاژەڵ و جانەوەرانە لە وڵاتی ئێمەدا نەبینراوە و نەبیسراوە، بۆ نموونە كەری “زێبرا” من ناوم ناوە “كەرەشەمامە” یان سەدان و هەزاران ئامێری تازەبابەت بوونەتە باو و بووە بە بەشێك لە ژیانمان تا سەردەمێك لەمەوبەر ناویمان نەبیستبوو.
بۆ نموونە وشەی “موعەڕەق” هەرچی كۆشام بیكوردێنم، سەر نەكەوتم، ئەم وشەیە ناوی كاردەستی و هونەرێكە لە دەوربەری ئێمەی كورددا، میللەتانی فارس و عارەب و تووركیش هونەرنمایییان تیا كردووە.
ئێمەی كورد لەو كارە هونەری و كاردەستی و پیشەسازییەوە بەدوور بووینە و پابەندی بیروڕایەكی دەمارگرژانەی خێڵەكی بووینە و پیشەسازیمان تا ڕادەیەك بەلاوە ڕێزدار نەبووە، تا بگاتە كاروباری هونەری.
ئەم باسە بۆ خۆی باسێكی دوورودرێژە ڕەنگە لە باسی هونەری “موعەڕەق”دا نەتوانم هەقی خۆمی بدەمێ جا لێی دەگەڕێم بۆ خەڵكانێكی تر.
سەرەتای هونەری موعەڕەق لە شاری شیرازی ئێراندا سەری هەڵداوە و هونەرمەندانی ئەسفەهانی گەیاندوویانەتە تاران و لەوێڕا بڵاو بووەتەوە، ئەمە چاوساغانی ئێرانی وا دەڵێن، بەڵام لە ڕاستیدا ئەم هونەرە هەزاران ساڵە لەناو هونەرمەندانی وڵاتی چین و بەدوای ئەواندا هندوستاندا باو بووە و ئەو كارەیان بە وردەكارییەوە كردووە.
موعەڕەق وشەیەكی عارەبییە و بە فارسی كراوە، لە وشەی “عروق”وە وەرگیراوە، یانی دەمار، یان ڕەگ، ئەو هونەرە بەسەر دار و لە دار ئەنجام دەدرێت. بڕێك لەو دار و درەختانە كە دەیبڕیت و ئەگەر لە ڕووی بڕینەكەی ورد بیتەوە، ڕەگ و دەمارێكی تیا دەبینرێت.
ئەو دەمارانە ڕەنگیان لەگەڵ بەقیەی ڕووەكەدا جیاوازە، ئەو جیاوازییەی ڕەنگ، هونەرمەندان سوودیان لێ وەرگرتووە و ساف و لووسیان كردووە، بە شكڵ و شێوە و شەمایلی هونەری بڕێك كاروكردەوەی پڕ لە وردەكاریی هونەرییان نواندووە، سەرەتا ئەو كارە وەك كاردەستی وابووە، بەڵام لە دواییدا هونەرمەندە ئەكادیمییەكان دەستیان تێوەرداوە و ئەوڕۆ بە بەشێك لە دیاردەیەكی هونەری دەدرێت لەقەڵەم و تابلۆی هونەرمەندانەی جۆراوجۆریان سازاندووە.
بەندە كاتێك دەربارەی هونەری ئیسلامی دەنووسم شیاوە باسی موعەڕەیش بكەم و بیخەمە بەردەستی خوێندەوار و هونەرمەندانی میللەتەكەم، بەڵكوو لەم بوارەیدا دەست بەكار بن، زیندەگی مرۆڤ لە سەرەتاشەوە هەویرەكەی بە ئاوی هونەر گیراوەتەوە، بە گوێرەی درێژایی زەمان كە فكر و هۆشی مرۆڤ پێگەیشتووە هونەریش لە ئەوزەڵیدا وەك تێفكرینی گەشەی كردووە، تا ئێستا بیروڕای جۆراوجۆر دەربارەی هونەر وتراوە و نووسراوە، ئەوی ڕوونبووەتەوە هونەر ئاوێنەنمای هەستە زەریفەكانی بیروئەندێشەی ڕۆحی ئینسانە، بە شێوەی جۆراوجۆر وەدەری دەخات.
ئێمە هونەر دابەش دەكەینە سەر دوو قۆناغدا سەرف نەزەر لە وردە قۆناغەكانی ئەو دوو قۆناغە سەرەكیەیدا كە ناسراوە بە:
1- قۆناغی كلاسیك.
2- قۆناغی سەردەم.
هونەری كلاسیك ڕیشووی لە كەلتوور و شێوەی زیندەگی خەڵكەكەدا داكوتاوە و لە بیر و ئەندێشەیانەوە بەدوور نەبووە، لە هەر دەڤەر و ناوچەیەكی جوگرافیدا بە گوێرەی هۆشی ڕۆشنبیری خەڵكی وڵاتەكە كەوتووەتە ڕوو، هونەری كەلتووری یان سوننەتی ناو براون.
ئێران وڵاتی میللەتانە و تەنها بەهی برا فارسەكانمان ناژمێردرێت و ئێمەی كوردیش كۆنترین گەلێكین لە كوردستاندا ژیاوین و لەگەڵ ڕەگەزە جۆراوجۆرەكانی ئێراندا تێكەڵاوین، چاوەقولە هاتووە گردومانە و شەڕ و پەلامار ڕووی داوە و كردوومانە هەژاری و قڕ و قاتی ڕوویداوە، دیومانە و ئێمەیشی گرتووەتەوە، ناكرێی و نەشیاوە لە داهێنان و زەرافەتەكانی بێبەش بكرێین، وابیدەین لە قەڵەم ” ئەوی بە كەڵكە هی ئێمەیە و هی خەڵكە.” قەینا ئێمە فێری ئەو مەزڵوومیەتەین چ ئەوسا چ ئێستایش.
ئیتر تا ئێرە و بەس، با نەختێك ئەمڕۆییانە بیر لە چوارتەنیشت بكەینەوە و ددان بەوەدا بنێین كەمتەرخەمیەكەمان دەربارەی دنیای هونەر تەمەنی ٢٥٠٠ ساڵە، سەیر لەوە دایە وا چارەكی یەكەمی سەدەی بیستویەكەممان گوزەراندووە و چاوساغانمان یەشتا بە ئەقڵی شاخ لە ژیان و نیازەكانی سەردەم بیر دەكەنەوە…
لەوە دڵنیام ئەمە كۆتا هەناسەیە و دەستەپاچەییە، نەسڵی داهاتوو قبووڵی ناكا و نەفرینی دەكات، بەتایبەت ئاوا تێفكرین دەربارەی جیهانی هونەر و هونەرمەندان.
من سەرم سڕدەمێنێ ئێمەی كورد نەك لە هونەردا بەڵكوو لە تەواوی كاروباری پیشەسازیدا نەك تەنها لە دونیای دروستكردنی گاسن و داس و تەور و قورمە و هەوجاڕ و مژان هەنگاوێك پێش نەكەتوونە، بەڵكوو بە چاوی ڕێزیشەوە نەمانڕوانیەتە سازندەی ئەو كاروكردەوەی پیشەسازییە لە ڕووی ئەقڵێكی خێڵەكیانەوە بیریان كردووەتەوە و زڵمێكی زۆرمان لە قەرەجی دۆم و تەواوی سەنعەتكاران كردووەتەوە و ئێستایش بە شێوەیەكی شایان نانواڕینە هونەرمەنداندا، بڕێكی جاهیل یەشتا وشەی ” لۆتی” بەكار دەبەن و هەتاكوو بەوەیشەوە نەوەستاون، شاعیران بە “شایەر” ناو دەبەن.
بەندە هۆی ئەو دیاردانە دەزانم و باسێكی دوورودرێژە، لام وایە سووریشم لەسەر ئەوە تا بە ئێستا نە حزبەكان و نە دەستەڵات بە شێوەیەكی جدییانە لەم ڕووەوە هەنگاویان نەناوە و لایان وایە هونەر تەنیا سڕناژەنی و گۆرانیبێژانی میللەتەكەن. بۆیە هەر هەنگاوێك دەنەن سیاسییە و دوورە لە چارەسەری دنیای هونەر.