زیــــــبا تـەهـــــــــــا
هەڵبژاردنەکان بناغەی سیستەمە دیموکراسییەکانن و ڕێگەیەک بۆ هاووڵاتیان دەڕەخسێنن تا نوێنەرەکانی خۆیان هەڵبژێرن و بڕیار لەسەر ئایندەی وڵاتەکەیان بدەن. لەم میانەیەدا، ڕۆڵی ئافرەتان وەک بەشێکی یەکلاکەرەوە و بنەڕەتی کۆمەڵگە، بەتایبەتی لە پڕۆسەی هەڵبژاردن و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری دەنگداندا، زۆر لەوە زیاترە کە تەنیا بە چوونەسەر سندوقەکانی دەنگدان کورت بکرێتەوە. بەشداریی کارا و هۆشیاری سیاسی ئافرەتان، پێوەرێکی سەرەکییە بۆ پێگەیشتوویی سیاسی کۆمەڵگە و دڵنیایی دەدات لەوەی کە بڕیارەکان هەموو ڕەهەندەکانی ژیان و پێداویستییەکانی نیوەی دانیشتووان بگرێتەوە و ببێته پتەوکردنی پرەنسیپەکانی دادپەروەری و یەکسانی.
لێرهدا تیشك دهخهینه سهر چهند خاڵێكی گرنگ كه دهتوانرێت گهشه بههۆشیاری دهنگدان بكرێت:
یهكهم: ئافرەت و مافی دەنگدان – مانا و دەستکەوتی سیاسی
مافی دەنگدانی ئافرەتان، کە بەرهەمی خەباتێکی درێژخایەنی جیهانی و نیشتمانییە، بە تەنها مافێکی شارستانی نییە، بەڵکو ئامرازێکی کاریگەرە بۆ گۆڕانکاری.
١. گشتگیری و دادپەروەری لە بڕیارداندا:
هەڵبژاردن کاتێک بە تەواوی دیموکراسی و دادپەروەرە کە ڕەنگدانەوەی هەموو توێژ و جێندەرەکان بێت. کاتێک ئافرهتان بەشداری دەکەن، دڵنیایی دەدەن لەوەی کە پرسەکانی پەیوەست بە خێزان، تەندروستی دایک و منداڵ، پەروەردەی کچان، و هەروەها بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرهتان دەبنە ئەولەوییەتی کارەکانی دەسەڵاتی هەڵبژێردراو. نوێنەرایەتی نەکردنی ئافرهتان بە شێوەیەکی گونجاو لە پەرلەمان و ئەنجومەنەکاندا، بە واتای فەرامۆشکردنی نیوەی ئەو کێشانە دێت کە کۆمەڵگە پێیانەوە دەناڵێنێت.
٢. بەرزکردنەوەی کوالێتی یاسادانان:
کاتێک ئافرهتان دەبنە کاندید و نوێنەری گەل، دیدگایەکی جیاواز و دەوڵەمەند دەخەنە ناو پڕۆسەی یاسادانانەوە. ئەوان بە ئەزموونی ڕاستەقینەی خۆیان دەتوانن ئەو یاسایانە هەڵسەنگێنن کە کاریگەرییان لەسەر ئافرهت و خێزانە. لە بوارەکانی وەک یاسای باری کەسی، یاسای کار و یاسای بودجەدا، بوونی ئافرەتان دەبێتە هۆی دەرچوونی یاسایەک کە زیاتر هاوسەنگ و کۆمەڵایەتی بێت. بەشداریکردنی ئافرەتان، پڕۆسەی سیاسی لەو پیاوسالارییە ڕزگار دەکات کە لە مێژوویەکی درێژخایەندا زاڵ بووە.
٣. ئافرهت وەک پاڵپشتی هێزی دیموکراسی:
ئافرەتان لە هەڵبژاردنەکاندا تەنها وەک دەنگدەر بەشدار نابن، بەڵکو وەک ڕێکخەری کەمپینەکان، چاودێرانی سندوقەکانی دەنگدان، و ئەندامی کۆمەڵگەی مەدەنی ڕۆڵی بەرچاو دەگێڕن. لەم پۆستانەدا، ئەوان یارمەتیدەرن بۆ دڵنیابوون لە شەفافیەت و پاکی پڕۆسەکە و زەمینە خۆش دەکەن بۆ ئەوەی هەڵبژاردن بە شێوەیەکی بێگەرد بەڕێوە بچێت، بەمەش متمانەی گشتی بە دیموکراسی بەرز دەکەنەوە.
دووەم: هۆشیاری دەنگدان – ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی بڕیاری سیاسی
هۆشیاری دەنگدان بۆ ئافرەتان لە کۆمەڵگەیەکی وەک کوردستاندا، تەنها پەیوەندی بە زانینی ناو و وێنەی کاندیدەکانەوە نییە، بەڵکو دەبێتە پردێک بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی سیاسی و تێپەڕاندنی کۆتوبەندە کهلتوورییەکان.
١. ئازادی بڕیاردان لە بەرامبەر دەنگدانی زۆرەملێ: ههندێك ئافرەتان ناچار دەکرێن دهنگ بەو کەسە بدەن کە سەرۆکی خێڵ، گهورهی خێزان یان پێگەی حزبی دیاری دەکات. ئەم دیاردەی “دەنگدانی خێزانی” یە، کە پێشێلکردنی گەورەی مافی دەنگدانی ئازادانەیە. هۆشیارکردنەوەی ئافرەتان لەسەر بنەمای یاسا و مافی کەسی، دەبێتە هۆی ئەوەی کە هەست بە خاوەندارێتی دەنگەکەیان بکەن و بە بوێرییەوە بڕیاری سیاسی خۆیان بدەن، نەک دەنگی کەسێکی دیکە بگوێزنەوە.
٢. خوێندنەوەی قوڵی بەرنامە و مێژووی کاندیدەکان:ئافرەتی هۆشیار بەدوای کاندیدێکدا دەگەڕێت کە:
– لە ڕابردوودا: پابەندبوونی خۆی بە پرسی ئافرهتان و چاکسازی کۆمەڵایەتی سەلماندبێت.
– لە ئێستادا: بەرنامەیەکی ڕوونی هەبێت بۆ چارەسەرکردنی کێشە ژیانییەکان، وەک کەمی خزمەتگوزارییەکان یان نەبوونی دەرفەتی کار.
– لە داهاتوودا: دیدگایەکی شارستانی و دوورمەودای هەبێت بۆ پەرەپێدانی کۆمەڵگە.
– باوهڕی تهواوی به پرسه نهتهوهیی و نیشتمانیهكان ههبێت و لههیچ بارودۆخێكدا پشت له بهرژهوهندی نیشتمانهكهی نهكات.
٣. بەرزکردنەوەی ڕۆحی بەرپرسیارێتی نیشتمانی:
هۆشیاری دەنگدان لە ئافرەتاندا، ڕۆڵی “دایک” یان “خوشک” لە چوارچێوەی خێزان دەهێنێتە دەرەوە و دەیانکاتە “هاووڵاتی چالاک” لەسەر ئاستی نیشتمانی. ئەمە ئافرەت ناچار دەکات هەست بە بەرپرسیارێتی بکات لە بەرامبەر داهاتووی وڵات و بەشداری لە چاودێریکردنی دەسەڵاتی هەڵبژێردراو بکات.
سێیەم: تێپەڕاندنی ئاستەنگەکان و پێشنیار بۆ بەهێزکردنی ڕۆڵی ئافرەت
سەرەڕای ئەو گرنگییەی باس کرا، هێشتا چەندین ئاستەنگ ڕێگرن لە بەشداری تەواوی ئافرەتان لە پڕۆسەی سیاسی و هەڵبژاردندا.
١. ئاستەنگە کهلتووری و نەریتییەکان:توندوتیژی دەروونی و میدیایی دژی کاندیدە ئافرهتەکان، تێڕوانینی کۆمەڵایەتی کە ئافرهت بە کەمتوانا لە کاروباری حوکمڕانیدا دەزانێت، و سنووردارکردنی ڕۆڵی ئافرهت بە ماڵەوە – هەموو ئەمانە کۆسپن. تەنها بە پەروەردەی گشتگیر و کارکردن لەسەر گۆڕینی بیروباوەڕی کۆمەڵایەتی، دەتوانرێت ئەم بیركردنهوه نەرێنییە نههێڵدرێت.
٢. ڕۆڵی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی: پێویستە حکومەت و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان پاڵپشتی زیاتری ئەو ڕێکخراوانەی کۆمەڵگەی مەدەنی بکەن کە لە بواری پەروەردەی دیموکراسی و هۆشیارکردنەوەی ئافرهتان کار دەکەن. ئەم ڕێکخراوانە دەتوانن بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بگەنە دەنگدەرانی ئافرهت لە ناوچە دوورەدەستەکان.
٣.کەمی پشتگیری حزبی: زۆربەی پارتە سیاسییەکان بە جددی کار لەسەر پەرەپێدانی توانا و سەرکردایەتی ئافرەتان ناکەن و زیاتر پشت بە مەرجی کۆتا دەبەستن.
٤. یاسا و ڕێساکان: پێویستە یاسای هەڵبژاردن ههموار بکرێتەوە بۆ پاراستنی ئافرەتان لە توندوتیژی هەڵبژاردن و دابینکردنی پاڵپشتی دارایی و لۆجستی بۆ کاندیدەکانی ئافرەت.
لهكۆتاییدا دهتوانین ئاماژه بهوه بكهین كه بەشداریکردنی ئافرەتان لە هەڵبژاردنەکاندا و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری دەنگدانیان، نەک تەنها مافێکی بنەڕەتییە، بەڵکو پێداویستییەکی نەتەوەیی و شارستانییە. کاتێک ئافرەتان بە ئازادی و هۆشیارییەوە دەنگ دەدەن، ئەوا تەنها کەسێک هەڵنابژێرن، بەڵکو ستانداردی حوکمڕانی بەرز دەکەنەوە و بەرەو کۆمەڵگەیەکی دادپەروەر، یەکسان و پێشکەوتوو هەنگاو دەنێن. ئەرکی هەمووانە، لە دەوڵەتەوە تا خێزان، کە ئەو ژینگەیە بڕەخسێنن کە ئافرەت بتوانێت ڕۆڵی سەرەکی خۆی لە داڕشتنی ئایندەی سیاسی و کۆمەڵایەتی وڵاتدا بگێڕێت، چونكه ئافرەت کۆڵەکەی بڕیاردان و دیموکراسییە.