وەرگێڕانی شێرکۆ حەبیب
بەشی هەشتەم
ئەم بەڵگەنامانەم لە ئینگلیزی وەرگێڕاوە بۆ عەرەبی و چاپ کراوە، لێرەدا لە رێگای رۆژنامەی هەولێری ئازیزەوە بە کوردی بڵاوی دەکەینەوە و دەیخەینە بەر دیدی خوێندەوارانی بەرێز.
نووسین لەسەر دەڤەری بارزان و بارزانییەکان ئاسان نییە. بارزان لە دوای بزووتنەوەی نەمر شێخ عەبدولسەلام بارزانییەوە سەرچاوەی خەبات و قوربانیدان و، قوتابخانەی نیشتمانپەروەری و لانەی شێرە. پیاو و قارەمانەکانی نادادپەروەری و ستەمکارییان ڕەتکردەوە و لانکەی شۆڕشەکان و سەرکەوتنە بۆ ستەملێکراوان. تەحەدای هەموو ستەمکارانی کرد بۆ ژیانێکی شکۆمەندانە و بناغەکانی پێکەوەژیان و برایەتی دامەزرێنن.
ئەم بەڵگەنامانە گرنگی بارزان و هەوڵی حکومەتەکان، نەک تەنها عێراقی، بەڵکو ئێرانی و تورکی و بەریتانیا بۆ کۆنترۆڵکردنی بارزان و سەرکردەکانی ئاشکرا دەکەن. بەڵام خۆڕاگریی بارزان و پیاوەکانی بەهێزتر لە پیلانگێڕی و نیازە خراپەکانی ئەو حکوومەتانەی سەلماند.
ئەم بەڵگەنامانەی لەم کتێبەدا هاتووە، ئیرادەی سەرکردەکانی بارزان بۆ بەرقەرارکردنی ئارامی و ئاسایش لە ناوچەکەدا دەردەخەن. هەروەها دەرخەری ئازایەتی بارزانییەکان و رووبەڕوو بوونەوەی حکومەتەکانی چوار وڵات و چۆن مستەفا بارزانی نەمر و هەڤاڵاکانی بە شایستەیی و بە داستانێکی قارەمانانەی بێهاوتای گەیشتنە سنوورەکانی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو.
هەروەها بەڵگەنامەکان باس لە ڕۆڵی بارزانی نەمر دەکەن لە ڕاگەیاندنی یەکەمین کۆماری کوردی لە ساڵی ١٩٤٦ کە ناوی کۆماری کوردستانی لێ نرا و مەهاباد پایتەختی بوو.
بارزان قوتابخانەی خۆشەویستی و نیشتمانپەروەری و لێبوردەیی و ڕێزگرتن و یەکسانی و هاوبەشی سەروەت و سامان و چاکسازی کۆمەڵایەتی و پاراستنی ژینگەیە.دەتوانین وانە و ئەخلاق لە خەبات و ئازایەتی بارزانییەکان لە مێژووی بارزانی وەربگرین.بەڕاستی قوتابخانەی خەبات و قوربانیدان و ئازایەتییە.هیوادارم توانیبێتمان بەشێکی بچووکی بارزانی بە خوێنەری بەڕێز بناسێنین.
ئۆپەراسیۆنەکانی بارزانی
مەلا مستەفا بارزانی کوردە و خەڵکی باکووری عێراقە لە هاوینی ساڵی ١٩٤٥ لە دژی حکومەتی عێراق ڕاپەڕی. ڕاپەڕینەکەی سەرکوت کرا و بەرەو بەشی باشووری ئازەربایجانی فارس بەرێکەوت کە ئەوکات لەژێر کۆنترۆڵی سۆڤیەتدا بوو. ڕێگەی پێدرا لەوێ بمێنێتەوە و بەشداری لە بزووتنەوەی ئۆتۆنۆمی کوردیدا کرد کە لە ژێر کۆنترۆڵی سۆڤیەت دابوو.
کاتێک حکومەتی فارس لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٦دا کۆنترۆڵی ئازەربایجانی کردەوە، مەلا مستەفا ناوچەکەی بەجێهێشتبوو. حکومەتی عێراق هەوڵیدا حکومەتی فارس ڕازی بکات کە خۆی و شوێنکەوتووانی چەک داماڵێت و ڕادەستیان بکاتەوە. فارسەکان ئامادە نەبوون ئەم کارە بکەن، چونکە نەیاندەویست هەڵمەتێک دژی مەلا مستەفا دەستپێبکەن، بەڵکو ناوچەیەکی نزیک تاران ( وەرامین)یان بۆ پێشنیار کرد کە ئەو و شوێنکەوتووانی بتوانن لەوێ نیشتەجێ بن بەو مەرجەی دەستبەرداری چەکەکانیان بن و ببنە ژێردەستەی فارس. مەلا مستەفا ئەو مەرجانەی ڕەتکردەوە و بڕیاریدا لەگەڵ هەڤاڵەکانی بەرەو باکووری عێراق (بە مەزەندەکردن ژمارەیان نزیکەی 1500 چەکدار) بڕوات. گروپەکەی بەرەو یەکگرتنی سنوورەکانی عێراق و فارس و تورکیا دەستیان کرد بە جوڵە. پێدەچێت هۆکاری شەڕی ئێستا بۆ ئەوە بێت کە مەلا مستەفا هەوڵی داوە ڕێگای خۆی بگۆڕێت و گەمارۆی فارس بشکێنێت.
وەزارەتی دەرەوە
یەکەمی نیسانی ١٩٤٧
شەرەف مەندم کە لێرەوە ڕاپۆرتێک لە ڕۆژنامەی جۆرناڵ زی تاران، لە بەرواری ١١ی نیسان، لەسەر لێدوانێکی سەرۆکی ئەرکانی گشتیی فارس لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕۆژی پێشوو سەبارەت بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دژی بارزانییەکان، بۆ ئێوەی ئازیز بگوازمەوە.
بەگشتی لێدوانی گشتی ژەنەڕاڵ (راز مارا) لەگەڵ ئەو زانیارییانەی لە دۆسیەی هەواڵگرییەکانی هاوپەیمانی سەربازی باڵیۆزخانەکەدا هەیە، هاووشێوەیە.
ژمارەی خێزانە بارزانییەکان و پیاوە شەڕکەرەکان زۆر بەرزە، دوو هەزار بۆ سێ هەزار کەسە. 1500 و 1500 لە ئامانجەکانیان نزیکتر دەبنەوە.
ب- سەیرە لەوەیە لە بڕگەی سێیەمی بەشی دووەمدا، سەرۆکی ئەرکانی فارس باسی شەڕی نێوان بارزانیەکان و سوپای عێراقی نەکردووە کە بووە هۆی ئەوەی بارزانیەکان پەنایان بۆ فارس ببەن. ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەوانی ئاماژە بەوە دەکات کە بیرۆکەی هاتنیان بۆ فارس تەنها لەسەر بانگهێشتی قازی محەمەد بووە.
ج- ڕەنگە ڕەتکردنەوەی ژەنەڕاڵ (راز مارا) لە دەستێوەردانی دەرەکی لە پێوەندی لەگەڵ ئۆپەراسیۆنەکانی ئێستادا بە باشی ڕەوا بێت، بەڵام بەڵگەی زۆر هەیە کە دەریدەخات ڕووسەکان بە چەک و تەقەمەنی و جلوبەرگ هاوکاری بارزانیەکانیان کردووە تا ساتە وەختی ڕووخانی ئازەربایجانی دیموکرات و بزووتنەوەی سەربەخۆیی کورد لە تشرینی دووەمی ساڵی 1946. (لە هەندێک ئاماژەدا وادەی ڕووخانی کۆمار مهاباد 17ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٦. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٦ دامەزراوە و دوای ١١ مانگ داڕما و لە هەندێک ئاماژەدا بەرواری کەوتنی ئۆکتۆبەری ١٩٤٦ – وەرگێڕ)
کۆپی ئەم هاوپێچەم بۆ باڵیۆزخانەی خاوەن شکۆ لە مۆسکۆ و بەغدا نێردراوە.
من شەرەفمەندم لەگەڵ ئەوپەڕی ڕێزدا
تەلەگرامی تاران ژمارە ٤٨٨
بارزانییەکان
ژمارەی ئەو ئەفسەرە عێراقیانەی پەیوەندییان بە مەلا مستەفاوە کردووە 12 ئەفسەرە، لەنێویاندا 2 ئەفسەر لە ئێستادا لەژێر دەستگیرکردندان لە بەغدا.
2- بەڕێوەبەرایەتی پڕوپاگەندە لە 19ی مانگدا ڕایگەیاند، تا ئەمڕۆ هەزار و 550 پیاوی بارزانی (بە شێخ ئەحمەدەوە)، هەزار و 686 ژن و، هەزار و 329 منداڵ خۆیان ڕادەست کردووە و بەپێی پێویست ڕەوانەی شوێنەکانی پێشوازی کراون.
کۆپییەکی بۆ بەشی جەنگ نێردراوە.
لە تارانەوە بۆ وەزارەتی دەرەوە
ژمارە 512
٢٣ی نیسانی ١٩٤٧
دووبارە بووەوە بۆ بەغدا
تەلەگرامی بەغدا ژمارە ٣٧٦
بارزانییەکان
بەپەلە
سەرۆک ئەرکانی فارس ئەم زانیارییە زیادانەی خوارەوەی پێشکەش بە هاوپەیمانی سەربازی کرد:
مەلا مستەفا بارزانی، بە 500 چەکدار، لە 18ی نیساندا، فارسیان بەجێهێشت و بەرەو بارزان بەڕێکەوت. یەکێک لە ئەفسەرە وازهێنراوەکان لە شەڕی ئەم دواییەدا بە دیل گیرا و دوو پلەی ئەفسەر نزمتریعێراقی خۆیان ڕادەست کرد و ئێستا بۆ لێپرسینەوە گواستراونەتەوە بۆ تاران. سەرۆکی ئەرکانی سوپای تورکیا پێی وایە هەموو بارزانیەکان فارسیان بەجێهێشتووە.
لە بەغداوە بۆ تاران
سێر H.Stonehewer
ژمارە ١٢٠ ٢٥ی نیسانی ١٩٤٧
مەلا مستەفا بە ٢٠٠ هاوەڵە چەکدارەکانیەوە لە ڕێگەی تورکیاوە هاتە ناو عێراق. شەڕ و پێکدادانێکی بچووک لەگەڵ پۆلیسی عێراق ڕوویدا. ئێستا پاشەکشەی کردووە بۆ ناوچەیەکی تەنیشت گوندی ئارکۆش لە باکووری بارزان، لەوێ لەلایەن عێراقییەکانەوە بە هاوکاری تورک گەمارۆ دراوە.
پێدەچێت ئەگەری ئەوە هەبێت کە بتوانێت بگەڕێتەوە بۆ فارس. حکومەتی عێراق دڵنیایە کە بەم نزیکانە دەستگیری دەکات و داوای لێبوردنیشی کردووە، بەڵام پێیان وتراوە کە دەبێت بێ مەرج خۆی ڕادەست بکات.
کۆپییەکی بۆ سکرتاریەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نێردراوە.
ئەم تەلەگرامە نهێنی و تایبەتە و پێویستە لەلایەن وەرگری ڕێگەپێدراوەوە بمێنێتەوە و نەنێرێت.
بەشی دیپلۆماسی
بەغدا بۆ وەزارەتی دەرەوە
سێر هـ.ماک
ژمارە ٤٠٨
٦ی ئایاری ١٩٤٩
نهێنی
بۆ تاران. تەلەگرامی ژمارە ٧٤ لە ٦ی ئایاری ١٩٤٩
دووبارەکردنەوەی بۆ زانیاری بۆ وەزارەتی دەرەوە و نوسینگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە قاهیرە و ئەنقەرە و مۆسکۆ.
وەزیری ناوخۆی عێراق ڕاپۆرتێکی پێگەیشت کە ئاماژە بەوە دەکات کە مەلا مستەفا لە شاری ماکو یە لەسەر سنووری فارس و سۆڤیەت گروپێک دەنێرێت بۆ فارس بۆ هاندانی هۆزەکان وەک ئامادەکارییەک بۆ هێرشی چەکداری لە کوردستانی عێراق.
زانیارییەکانمان ئاماژە بەوە دەکەن ئەوەی لەم ڕاپۆرتەدا هاتووە دوورە لە راستی، بەڵام وەزیری ناوخۆ و بەڕێوەبەری گشتیی پۆلیس پێیان وایە ڕاستە. سوپاسگوزار دەبم ئەگەر هەر زانیارییەکتان هەبێت کە دەتوانن پێمان بدەن.
ئەم تەلەگرامە نهێنی و تایبەتە و پێویستە لەلایەن وەرگری ڕێگەپێدراوەوە بمێنێتەوە و نەنێرێت.
بەشی دیپلۆماسی
لە وەزارەتی دەرەوە بۆ بەغدا
ژمارە 589
١١ی حوزەیرانی ١٩٤٩
دووبارەکردنەوە بۆ/ئەنقەرە ژمارە ١١٧
تاران ژمارە ٢٩
مۆسکۆ ژمارە ٥١٧
نووسینگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست – قاهیرە ژمارە ٤٤١
نهێنی
بە ئاماژەدان بە تێلێگرامی بەغدا ژمارە ٥٨٩ی ١١ی حوزەیران
تەلەگرامەکەت ژمارە ٣٩١ی ٢٩ی نیسان، مەلا مستەفا
منیش لەگەڵ ئەوەدام کە هەر زانیارییەک کە ئێوە وەک باڵیۆزی جەنابی لە تاران و ئەنقەرە، لە بارەی مەلا مستەفا و بارزانیەکانەوە دەستتان بکەوێت، کە ڕەنگە کاریگەری لەسەر ئاسایشی کوردستانی عێراق هەبێت، پێویستە بیدەنە حکومەتی عێراق، بەمەرجێک ئەمە پێشوەختە نەکاتە سەر سەرچاوەی زانیارییە زۆر نهێنییەکان.