ڕزگاریی عێراق و ئەزموونی هەرێمی کوردستان

یونس محەمەد
لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، عێراق چووەتە قۆناغێکی گۆڕانی قووڵی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئەمنییەوە. سەرەڕای پەسەندکردنی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ و پەسەندکردنی سیستەمی فیدراڵی، هێشتا عێراق نەیتوانیوە بگاتە کەناری ئاسوودەیی و سەقامگیری. قەیرانە یەک لە دوای یەکەکان کە لە ئەنجامی ڕکابەرییە نەتەوەیی و ئایینییەکان و گەندەڵی بەربڵاو و سەرهەڵدانی گرووپە تیرۆریستییەکانی وەک داعش و دەستێوەردانی دەرەکی و فراوانبوونی میلیشیاکانی سەر بە زلهێزە دەرەکییەکان، عێراقی خستۆتە حاڵەتێکی نالەبارەوە.
لە چوارچێوەیەکی وەهادا دۆزینەوەی مۆدێلێکی کارا بۆ بەڕێوەبردنی وڵات و تێپەڕاندنی قەیرانە جیاكان زۆر گرنگە. ئەزموونی هەرێمی کوردستان کە بە بەرهەمی فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی سیاسی ناسراوە و لە میرات و سرووشتی تایبەتی کەسایەتیی بارزانی نەمر وەرگیراوە و لە لایەن جەنابی سەرۆک و دواتر کاک نێچیرڤان و کاک مەسروور بارزانی درێژەی پێدراوە دەتوانێت مۆدێلێکی ئیلهامبەخش بێت بۆ داهاتووی عێراق.
قەیرانی سیاسی، عێراقی تەنیوە و لاوازیی سەروەری و دامەزراوەکان، ناسەقامگیری، نەبوونی دیموکراسی، گەندەڵی ئیداری عێراقی گەیاندووتە سەر لێوار و داهاتوویەکی نادیار. کێشەی ئەمنی، باڵادەستی میلیشیا چەکدارەکان، کە بە شێوەیەکی کاریگەر دەسەڵاتی حکومەتی فیدڕاڵی لاواز کردووە، هەڕەشیەکی مەترسیداری هەنوکەییە کە لە پاڵ ململانێی نێوان تایفی، هێنانە ئارای شوناسی نەتەوەیی کردووتە خەونێکی مەحال.
پشتبەستن بە نەوت و دابەشکردنی نادادپەروەرانەی داهات و لاوازیی ژێرخان و لە لایەکی ترەوە ڕکابەریی نێوان ئێران، تورکیا و دەوڵەتانی کەنداو لە عێراق، ژینگەی سیاسیی عێراقی زیاتر شڵەژاندووە و ناسەقامگیری بەرهەم هێناوە.
“ئەزموونی هەرێمی کوردستان” تەنیا تاکتیکی حزبی یان مۆدێلێکی حوکمڕانیی خۆجێیی نییە، بەڵکوو دەرئەنجامی کۆمەڵێک بەها و پرەنسیپی کۆمەڵایەتی و سیاسییە کە لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردستان و بە تایبەتی رێبازی بارزانی سەرچاوە دەگرن. ئەم ئەزموونە دەتوانرێت لە چەند میحوەرێکدا کورت بکرێتەوە:
ئیرادەی نەتەوەیی: مافی خەڵک بۆ بەڕێوەبردنی چارەنووسی خۆی، لە چوارچێوەی سیستەمێكی فیدڕاڵیدا.
ئازادی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی: بەرگریکردن لە ئازادییە سیاسی و مەدەنییەکان، دابەشکردنی دادپەروەرانەی خزمەتگوزاری و سەرچاوەکان.
ئاشتی و پێکەوەژیان: جەختکردنەوە لەسەر فرەیی و قبوڵکردنی جیاوازییەکان و دروستکردنی فەزای پێکەوە ژیانی نەتەوە و ئایینەکان.
مرۆڤدۆستی و قبووڵکردنی ئەوانی تر: پاڵپشتیکردنی مافەکانی مرۆڤ، داڵدەدانی پەنابەران و کەمینەکان.هەوڵدان بۆ دەستەبەرکردنی شەفافیەت: دیجیتاڵکردنی حکوومەت، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، و گرنگیدان بە خزمەتگوزارییەکان.
واقعبینی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا: پەیوەندیی هاوسەنگ لەگەڵ دراوسێکان و جیهان لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان نەک وابەستەیی.
ئەم پرەنسیپانە لە بووچوون و هەڵوێستی سەرکردە مێژووییەکانی بارزان و هزری بارزانی نەمر وەک سەرکردەی نەتەوەیی کوردەوە سەرچاوەیان گرتووە و لە سیاسەتی هەرێمی کوردستاندا لە لایەن جەنابی سەرۆک و پارتی درێژەیان پێدراوە.
لە دەرئەنجامی ئەم پرەنسیپانە، ئاسایش و سەقامگیری، کوردستانی کردووەتە یەکێک لە ناوچە ئارامەکانی عێراق و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بووتە پەناگەیەكی لەبار بۆ سەدان هەزار خێزانی سەرگەردان و ئاوارەی عێراقی و ئێرانی و سووری کە پەنایان بۆ کوردستان هێناوە.
گەشەپێدانی شارەکان و باشترکردنی ژێرخانی ئابووری هەروەها بە دیجیتاڵکردنی فەرمانگەکان و بایەخدان بە چاکسازی دارایی و کارگێڕی، خزمەتگوزاری بەرچاوی ئەم پرەنسیپەیە کە لە ئەنجامدا هەرێم توانیویەتی پەیوەندیی دیپلۆماسی کارا لەگەڵ وڵاتانی جیهان ببەستێت.
“ئەزموونی هەرێمی کوردستان” دەتوانێت لە عێراق ببێتە هۆی چەسپاندن و بەهێزکردنی فیدرالیزمی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای دەستوور و لە رێگەی چاندنی فەرهەنگی پێکەوە ژیان، بە کردەوە سەقامگیری و بووژانەوە بێنێتە ئاراوە. لەسەر بنەمای بەجێگەیاندنی ئەم رێبازە و گەیشتن بە ئەنجامەکانی ئەم ئەزموونە لە هەرێمی کوردستان، دەکرێت چاکسازی بکرێت لە پێکهاتەی حوکمڕانی عێراق و شەفافیەت و لێپرسینەوە بنەمای سەرەکی بێت و بۆ هاوسەنگی لە سیاسەتی دەرەوە لە پێناو ڕزگاربوون لە قەیرانەکانی ئێستا و گەشەسەندنی ئابووری هەمەچەشنی وەک هەرێمی کوردستان کار بکرێت و پارتی سەرمەشقێکی روونە بۆ ئەم ئەزموونە.