بەهادین جەلال مستەفا
ئەدەبی ئەوروپایی بەشێکی دانەبڕاوە لە میراتە كولتوورییەکەی کیشوەرەکە، بەرجەستەکردنی بیرۆکە و واتا و بابەتە جۆراوجۆرەکانە، کە لە سەردەمە جیاوازەکاندا شێوەیان وەرگرتووە، ئەدەبی ئەوروپایی لە قۆناغە مێژووییە جیاوازەکاندا سەری هەڵداوە، لە ئەدەبی کلاسیکی لە یۆنان و ڕۆماوە دەست پێ دەکات، بە ناو سەدەکانی ناوەڕاستدا تێدەپەڕێت و، دەگاتە سەردەمی دەمەوزانست (ڕێنیسانس) و سەردەمە نوێ و هاوچەرخەکان، هەر یەکێک لەم قۆناغانە تایبەتمەندیی ناوازەی خۆی هەبووە و، ڕۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی کولتووری ئەوروپاییدا گێڕاوە.
لە سەردەمەكانی کلاسیکدا، ئەدەب لە شێوەی ڕۆمان و شیعری حەماسی دەرکەوت، نووسەرانی وەک هۆمیرۆس لە یۆنان و ڤێرجیل لە ڕۆما بەرهەمی نەمریان نووسی، کە باس لە ئازایەتی و چارەنووس دەکەن. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئەدەب کاریگەریی بیروباوەڕی ئایینیی پێوە دیار بوو، چونکە دەقە ئایینییەکان زاڵ بوون بەسەر ڕووداوە ئەدەبییەکاندا، سەرەڕای ئەوەش، شیعر و ئەفسانەی فۆلکلۆری هاتنە ئاراوە، وەک ستایلی نوێ کە ڕەنگدانەوەی ژیانی خەڵک و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان بوون.
لە سەردەمی ڕێنیسانسدا، ئەدەب گەشەیەکی داهێنەرانەی گەورەی بەخۆوە بینی، ئەم قۆناغەش نووسەرانی دیاری وەک شکسپیر لە ئینگلتەرا، دانتی لە ئیتاڵیا و ڕاسڵ لە فەرەنسای بەرهەم هێنا، کە دەوڵەمەندییان بە خەیاڵی ئەدەبی ئەوروپایی بەخشی، پاشان گۆڕانکارییگەلێك لە سەردەمە نوێیەکاندا هاتنە ئاراوە، کاتێک داهێنانە ئەدەبییەکان جیاوازییان هەبوو بۆ ئەوەی ڕۆمان، شیعری مۆدێرن و ئەدەبی ئەزموونگەری لەخۆ بگرێت، کە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە گەورەکانە لە بەها کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتوورییەکاندا. ئەدەبی ئەوروپایی تەنها بریتی نییە لە دەق، بەڵکو ئاوێنەیەکە کە ڕەنگدانەوەی ئاستەنگەکانی بەها مرۆییەکان و فرەچەشنیی کولتوورەکانە کە لە ناوچە جیاوازەکانی کیشوەرەکەدا دەژین.
ئەدەبی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست
ئەدەبی یۆنانی و ڕۆمانی بەشێکی سەرەکین لە میراتی ئەدەبی ئەوروپاییدا، کاریگەرییە قووڵەکەی ئەم کولتوورانە لە بوارەکانی ئەدەبی و فکریدا دەردەخات، لە سەردەمی کلاسیکیدا، بەرهەمی نەمری هاتنە ئاراوە کە بە باشترین بەرهەمەکانی ئەدەبی مرۆیی دادەنرێن، یەکێک لە دیارترین شاعیرانی ئەدەبی یۆنانی هۆمیرۆسە، کە “ئیلیادە” و “ئۆدیسە”ی نووسیوە، کە گەشتێکی ئەدەبین پڕن لە وردەکاریی ژیان و جەنگە داستانئامێزەکان، کە ڕەنگدانەوەی کولتوور و بەهاکانی یۆنانی کۆنن، لە بەرانبەردا، شاعیرانی وەک سۆفۆکلیس و یۆریپیدس بەشدار بوون لە پەرەپێدانی درامای یۆنانی بە خستنەڕووی بابەتە پەیوەندیدارەکان بە چارەنووس و کێشە مرۆییەکان.
ئەدەبی ڕۆمانی لە ڕێگەی کۆمەڵێک نووسەرەوە دەرکەوت، کە ڕەهەندی نوێیان بە ئەدەب بەخشی، ڤێرجیل، نووسەری شیعرە داستانئامێزەکان، بە یەکێک لە دیارترین ئەم کەسایەتییانە دادەنرێت، کە “ئەنیادە”ی پێشکەش کردووە کە هەوڵ بوو بۆ ڕۆمانەكانی سەرەتا بۆ تێگەیشتن لە نەریتە کولتوورییەکانی یۆنان و، لە هەمان کاتدا داڕشتنی ناسنامەی ڕۆمانی نیشان دەدات، هەروەها سیسرۆن کەسایەتییەکی دیار بوو لە ئەدەبی پەخشاندا، چونکە چەندین وتار و نووسینی فەلسەفی نووسیوە، کە قووڵایی فکریی سەردەمی ڕۆمانی نیشان دەدات.
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئەدەب پەرەی سەند بۆ ئەوەی ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگە بێت، بەرهەمە ئەدەبییەکان کە باس لە بابەتە ڕۆحی و ئایینییەکان دەکەن دەرکەوتن، شاعیرێکی وەک دانتێ ئەلیگیێری لە کتێبەکەیدا “کۆمیدیای خودایی”، کە لە ڕێگەیەوە بۆچوونەکانی خۆی دەربارەی بەهەشت و دۆزەخ خستەڕوو، نووسەرانیش ناسراو بوون کە کۆمەڵێک چیرۆکی فۆلکلۆری و ڕۆمانیان نووسی، کە ڕەنگدانەوەی کێشەکانی ژیانی ڕۆژانە و بیروباوەڕی میللییە، ئەدەب بەشدار بوو لە دروستبوونی کۆمەڵگەکان لەو قۆناغانەدا، چونکە بەشداری لە دەربڕینی ناسنامە کولتوورییەکان و پەرەپێدانی پەیوەندی نێوان تاکەکاندا کرد، بەم شێوەیە، دەتوانرێت ئەدەبی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست وەک پردێک سەیر بکرێت، کە دەستکەوتەکانی شارستانییەتە جیاوازەکان و کاریگەریی بەردەوامیان لەسەر تەکنەلۆژیای ئەدەبی نوێ بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
سەردەمی ڕێنیسانس و کاریگەرییەکانی
سەردەمی ڕێنیسانس (دەمەوزانست) یەکێکە لە گرنگترین قۆناغە مێژووییەکانی ئەوروپا، کە لە سەدەی چواردەهەمەوە تا سەدەی حەڤدەهەم بەردەوام بووە، ئەم سەردەمە بە بووژاندنەوەی کولتووری هونەر و ئەدەب ناسراوە، بەشداریش بووە لە داڕشتنی ناسنامەی کولتووری ئەوروپاییی مۆدێرن، ئەم بووژاندنەوەیە لە ئیتاڵیاوە دەستی پێکرد، پاشان بۆ سەرانسەری کیشوەرەکە بڵاوبووەوە، زۆرێک لە نووسەران و فەیلەسووفان لە پەرەپێدانی بیرۆکەی نوێدا بەشدار بوون، کە کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر ئەدەب و هونەر هەبوو، هەروەها ئەم بزووتنەوەیە بووە هۆی گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان لە شێوازی بیرکردنەوەی خەڵکدا.
بەرهەمەکانی نووسەری ئیتاڵی “دانتی ئەلیگیێری” بە یەکێک لە دیارترین نموونەکانی کاریگەریی ڕاستەوخۆی سەردەمی ڕێنیسانس دادەنرێت، لە کتێبەکەیدا “کۆمیدیای خودایی”، دانتی دیدگای خۆی بۆ دوای مردن خستەڕوو و، شیکردنەوەیەکی قووڵی بۆ ژیانی مرۆیی و ئەخلاق پێشکەش کرد، پاشان “پێترارکا” هات، کە بە پێشەنگی هونەری شیعر دادەنرێت، شیعرەکانی ڕۆڵیان هەبوو لە دانانی بنەماکانی شیعری مۆدێرن، کە ئیلهامبەخشی زۆرێک لە شاعیرانی دیكە بوو لە سەردەمی ڕێنیسانس و دوای ئەوەش.
جگە لە ئەدەب، کاریگەریی ڕێنیسانس لە فەلسەفەدا دەبینرێت، لە ڕێگەی کەسایەتییەکانی وەک “ئیراسمۆس” و “تۆماس ئەکویناس”، کە کێشە گرنگەکانی پەیوەندیدار بە زانین و ئەخلاقیان لێکۆڵیوەتەوە. دووبارە دۆزینەوەی میراتی کلاسیکی تەنها سنووردار نەبوو بە سەردەمەکانی پێش زایین، بەڵکو بەرهەمەکانی فەیلەسوفانی یۆنانی و ڕۆمانی سەریان كێشا بۆ پڕکردنەوەی بیری ئەوروپایی لە سەردەمی ڕێنیسانسدا، ئەم ئایدیۆلۆژیایانە لە ورووژاندنی گفتوگۆ و مشتومڕە فکرییەکاندا ڕۆڵیان هەبوو، کە کاریگەرییان لەسەر بوارەکانی وەک زانست و ئایین و سیاسەتیش بەدەركەوت.
لە کۆتاییدا، سەردەمی ڕێنیسانس تەنیا قۆناغێکی تەژی لە ڕازاندنەوەی هونەری نەبوو، بەڵکو خاڵێکی وەرچەرخانی یەکلاکەرەوە بوو لە مێژووی ئەوروپاییدا، ئەم سەردەمە کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر ئەدەب و فەلسەفە بەجێ هێشت، کە کولتووری ئێستای ئەوروپایی کردە بەشێک لە میراتە دەوڵەمەندەکەی. گرنگیی ڕێنیسانس لە ڕێگەی ئەو بەرهەمە زۆرانەوە ڕوون دەبێتەوە، کە هێشتا دەخوێندرێنەوە و دەخوێندرێن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە سەردەمێکی زیندوو بوو لە داڕشتنی جیهانی ڕۆژئاوا.
ئەدەب لە سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەمدا
ئەوروپا لە سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەمدا گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی بەخۆوە بینی لە دیمەنی ئەدەبیدا، چونکە ستایلی نوێی ئەدەبی دەرکەوتن، کە تایبەتمەندییان بە فرەچەشنی و قووڵایی بوو، ئەم سەردەمە ئەو قۆناغە دەگرێتەوە کە بەشدار بوو لە داڕشتنی ڕۆمانی مۆدێرن، بنەمای نوێشی بۆ دەربڕینی ئەدەبی و گرنگیدان بە کەسایەتی و ئەزموونی تاکەکەسی دانا، لەگەڵ دەرکەوتنی ئەم ژانرە ئەدەبییە، ڕۆمانەکان دەستیان بە باسکردنی بابەتە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکان کرد کە لە ئەدەبی کلاسیکیدا نەبوون.
یەکێک لە دیارترین ڕۆماننووسان کە بەشدارییان لەم گۆڕانکارییەدا کردووە، ڤیرجینیا وۆڵف و لۆرد بایرۆن بوون، کە بواری دەربڕینی ڕۆمانیان فراوانتر کرد، لە سەدەی حەڤدەهەمدا، ئەدەبی فەرەنسی و کلاسیکی ئینگلیزی لە لووتکەدا بوون، نووسەرانی وەک مۆلیر و دیکارت شانۆنامە و فەلسەفەیان پێشکەش کرد، کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییان ماوە، مۆلیر لە شانۆنامەکانیدا دەستلێدانێکی نوێی گاڵتەجاڕی و لێکدانەوەی کۆمەڵایەتی هێنایە ئاراوە، وای لێ کرد ببێتە یەکێک لە گەورەترین نووسەرانی فەرەنسا.
سەبارەت بە شوێنی ئەدەبی سەرهەڵداو، ئەدیبەکانی ئینگلیزی پشكی زۆریان هەبوو لە بڵاوکردنەوەی کولتووری ئەدەبی لە ڕێگەی ڕۆمانەکانی وەک “دۆن کیشۆت”ـەکەی سێرڤانتێس کە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانە، ئەدەبی ئینگلیزی لەم قۆناغەدا گەشەکردنی کەسایەتییە سەرنجڕاکێشەکانی وەک ئەلێکساندەر پۆپ و دیدرۆی بەخۆوە بینی، کە بەرهەمە ئەدەبییەکانیان بە هەستی ڕەخنە و بیرکردنەوەی فەلسەفی ناسرابوون، گەشەکردنی ئەم قۆناغە لە لایەکی دیكەوە، تەنیا سنووردار نەبوو بە ڕۆمان، بەڵکو شیعر و شانۆنامەی گرتەوە، بە گشتی، ئەم قۆناغە سەرەتای بووژانەوەی ئەدەبی ئەوروپایییە، کە بە چڕی کاریگەریی کێشەکانی ناسنامە، تاکگەرایی و ئازادی پێوە دیار بوو.
ئەدەبی ڕۆمانسی و ڕیالیزم
ئەدەبی ڕۆمانسی بە یەکێک لە دیارترین بزووتنەوە ئەدەبییەکان دادەنرێت کە لە کۆتاییەکانی سەدەی هەژدەهەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا دەرکەوت، چونکە کاردانەوەیەکی سروشتی بوو دژی ئەقڵانیەت کە زاڵ بوو بەسەر سەردەمەکانی پێشوودا، ئەم ژانرە ئەدەبەی ڕەنگدانەوەی هەستەکانی خودناسی، بەهای سروشت، گرنگیدان بە خەیاڵ، ئارەزووی داهێنان و تاکگەرایی بوو، یەکێک لە دیارترین نووسەرانی ئەم بزووتنەوەیە، دەتوانین ئاماژە بە شاعیری ئینگلیزی ولیەم وۆردزۆرس بکەین، کە خوێندنەوەی نوێی بۆ سروشتی مرۆڤایەتی پێشکەش کرد، چونکە دەرەنجامی هەستە تایبەتییەکانی خۆی کردە خاڵی دەستپێک بۆ بەرهەمەکانی، هەروەها شاعیری ئەڵمانی گۆتەش دەرکەوت، کە بە بەرهەمە سۆزدارییەکانی ناسراو بوو کە باس لە ململانێی خود و بوون دەکەن.
لە سەدەی نۆزدەهەمدا، بزووتنەوەی ئەدەبی ڕیالیزم وەک وەڵامێکی ڕاستەوخۆ بۆ ئەدەبی ڕۆمانسی دەرکەوت، کە جەختی لەسەر ژیانی ڕۆژانە و پێشکەشکردنی وێنەیەکی وردی کۆمەڵگە دەکردەوە، لە ڕێگەی باسکردنی بابەتەکانی پەیوەندیدار بە هەژاری، ململانێ کۆمەڵایەتی و ئازارەکان، نووسەرانی ڕیالیزم وەک گۆستاڤ فلۆبێر و هێنری جەیمس توانیان دیدگای قووڵ بۆ جیهانی کۆمەڵایەتیی کە تێیدا ژیاون، پێشکەش بکەن. فلۆبێر کاری لەسەر دەستنیشانکردنی کێشەکانی چینە کۆمەڵایەتییەکان و ئاستەنگەکانی پەیوەندیدار بە ژیانەوە کرد، کە ڕۆڵی هەبوو لە باشترکردنی تێگەیشتنی خوێنەران بۆ جیهانی دەوروبەریان، لە لایەکی دیكەوە، جەیمس ستایلی گێڕانەوەی خۆی بەکارهێنا بۆ وێناکردنی ترس و هیواکان لە ڕوانگەی دەروونی کەسایەتییەکانەوە، کە بەرهەمەکانی کردە حاڵەتێکی بەرجەستەکردنی واقیعی ئەدەبی.
پەیوەندیی نێوان ئەدەبی ڕۆمانسی و ڕیالیزم لە ڕێگەی کارلێکی نێوان خەیاڵ و واقیعەوە ڕوون دەبێتەوە، چونکە هەریەک لەم دوو ستایلە ئەدەبییە دیدگایەکی ناوازە و گشتگیریان پێشکەش کرد، کە ڕەنگدانەوەی ئەزموونەکانی مرۆڤن لە چوارچێوەی کاتی جیاوازدا، کاریگەریی ئەم دوو بزووتنەوەیە لەسەر ئەدەبی ئەوروپایی تا ئەمڕۆش دیارە، کە وای لێدەکات گرنگ بێت خوێندنەوەی بەرهەمەکانیان بۆ تێگەیشتن لە گەشەکردنی بیری ئەدەبی لەسەردەمە جیاوازەکاندا.
ئەدەبی مۆدێرن و هاوچەرخ
ئەدەبی مۆدێرن و هاوچەرخ لە ئەوروپا بەشێکی سەرنجڕاکێش و ورووژێنەری گۆڕانکارییە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکانە، کە کیشوەرەکە لە دەیان ساڵی ڕابردوودا بەخۆیەوە بینیوە، لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمەوە تا سەدەی بیست و یەکەم، ڕووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان، وەک جەنگە جیهانییەکان و شۆڕشەکان و تەنانەت بزووتنەوەکانی مافی مرۆڤ، کاریگەرییان لەسەر نووسینی ئەدەبی هەبوو.
لە سەردەمی نوێدا، کۆمەڵێک ئاراستەی ئەدەبی سەریان هەڵدا، کە کاردانەوەی دیاردە نائاساییەکانی جیهانن، نووسینی شۆڕشگێڕانە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دەرکەوت، نووسەرانی وەک فیۆدۆر دۆستۆڤسکی و فرانسوا مۆریاک، ئەدەبیان وەک ئامرازێک بۆ ڕەخنەگرتن لە سیستەمە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بەکارهێنا، لە کاتێکدا ئەدەب بووە ئامرازێک بۆ دەربڕینی بەرگری و کۆنتڕۆڵی خود، ئاراستەی بوونگەرایی (ئێکزیستانسیالیزم) یش دەرکەوت کە پرسیاری قووڵی دەربارەی واتا و بوون ورووژاند، لەگەڵ سیمبولەکانی وەک ژان پۆل سارتر و سیمۆن دی بۆڤوار.
جگە لەوەش، ئەدەبی ئەزموونگاری وەک ڕازاندنەوەی بیرۆکە نەریتییەکان دەرکەوت، چونکە نووسەران دەستیان بە یاریکردن بە شێوە و ناوەڕۆک کرد بۆ لێکۆڵینەوە لە سنوورە نوێیەکانی هونەری ئەدەبی. نووسەرانی وەک جەیمس جۆیس و ڤیرجینیا وۆڵف بەربەرەکانێی یاسا و گێڕانەوە نەریتییەکانیان کرد. ئەم نووسەرانە تەکنیکەکانی گێڕانەوەی نا-هێڵییان بەکارهێنا بۆ دەربڕینی ئاڵۆزییەکانی مێشکی مرۆڤ و هەستەکان. لە ئەنجامدا، ئەم جۆرە ئەدەبە ئەزموونێکی سەرسوڕهێنەری بە خوێنەران بەخشی، چونکە دەقەکان دەستیان بە شکاندنی بەربەستەکانی نێوان بیرۆکەکان کرد، کە كاریگەرییان هەبوو لە گواستنەوەی ئەزموونەکانی مرۆیی بە شێوەیەکی قووڵتر.
لە رێگەی لێکۆڵینەوە لە ئەدەبی نوێ و هاوچەرخەوە، دەتوانرێت هەنگاو بەرەو پێشەوە بنرێت لە تێگەیشتنی چۆنێتیی تێکەڵبوونی کولتوور و سیاسەت و هونەردا، دەتوانرێت بڵێین ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە قووڵ و هەندێک جار ئاڵۆزەکانی ژیانی ئەوروپایییە، کە وای لێدەکات بابەتێکی دەوڵەمەند بێت بۆ خوێندنەوە و شیکردنەوە.
ئەدەبی ئەوروپایی لە سەردەمەکانی ئێستادا
ئەدەبی ئەوروپایی لە ساڵانی ڕابردوودا گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، چونکە زیاتر کارلێکی لەگەڵ گۆڕانکارییە کولتووری و تەکنەلۆژییەکاندا کردووە، کە کۆمەڵگە هاوچەرخەکان تێیدا دەژین. ئەم گۆڕانکارییانە وایان لە نووسەرانی ئەوروپایی کردووە، دووبارە بیر لە ستایل و بابەتەکانیان بکەنەوە، کە بووە هۆی دەرکەوتنی شێوەی نوێی نووسین وەک ئەدەبی دیجیتاڵی. ئەدەبی دیجیتاڵی بە پلاتفۆرمێکی سەرنجڕاکێش بۆ نووسەران و هونەرمەندان دادەنرێت، چونکە دەتوانن لە بیرۆکەکان بكۆڵنەوە و بەرهەمی ئەدەبی بەرهەم بهێنن کە سنوورە نەریتییەکانی کتێبی چاپکراو تێدەپەڕێنن.
ئەدەبی دیجیتاڵی چەندین شێوە دەگرێتەوە، وەک ڕۆمانی کارلێککارانە، بلۆگ و پۆدکاست، چونکە نووسەر ڕاستەوخۆ لەگەڵ خوێنەردا کارلێک دەکات، هەروەها ئەم ستایلە نوێیانە دەرفەت بە نووسەران دەدەن بۆ لێکۆڵینەوە لە بابەتە هاوچەرخەکان وەک ناسنامە و کولتووری فرەچەشن و ژینگە و تەکنەلۆژیا، کە بەشداری دەکات لە بەهێزکردنی فرەچەشنیی کولتووری لە ئەدەبی ئەوروپاییدا، تەنیا ئەمە نییە، بەڵکو ئەم دیاردەیە پەیوەندی بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیاوە هەیە بۆ فراوانکردنی بنکەی خوێنەران و گەیشتن بە خوێنەرێکی فراوانتر.
جگە لەوەش، ئەدەبی ئەوروپایی لە سەردەمەکانی ئێستادا کاریگەریی جیهانگیرییش نیشان دەدات، چونکە کولتوور و زمانە جیاوازەکان لە بەرهەمەکانی نووسەراندا یەکدەگرنەوە، کە دەبێتە هۆی ئاڵوگۆڕی بیرۆکە و ئەزموونەکان، نووسەران سوود لەم کرانەوەیە وەردەگرن بۆ هەوڵدان لە پێشکەشکردنی دیدگای نوێ و ئاڵۆز دەربارەی پرسی ناسنامەی ئەوروپایی، ئەمەش ئەدەبی ئەوروپایی زیاتر دەوڵەمەند و فرەچەشن دەکات. ئەم دینامیکییەتە ئەدەبی ئەوروپایی ناوازە دەکات، چونکە بەردەوام خۆی لەگەڵ ئاستەنگە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکاندا دەگونجێنێت، کە ڕێگە بۆ داهاتوویەکی ئەدەبیی سەرنجڕاکێش خۆش دەکات.
وەرگێڕان بە یەکێک لە ئامرازە گرنگەکان دادەنرێت کە بەشدارە لە بڵاوکردنەوەی ئەدەبی ئەوروپایی بەسەر کولتوورە جیاوازەکاندا. پرۆسەی وەرگێڕان ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبێتەوە، کە گرنگترینیان پاراستنی ڕۆحی ڕەسەنی دەقە ئەدەبییەکانە و گۆڕینیان بۆ زمانێکی نوێ بەبێ لەدەستدانی واتای بنەڕەتییان. ئەمە پێویستی بە توانای تێگەیشتن لە کولتوورە پەیوەندیدارەکان بە دەقەکانەوە و بەکارهێنانی ستایلە ئەدەبییەکان کە گونجاو بێت لەگەڵ زمانی مەبەست، جگە لەوەش، وەرگێڕ دەبێت هەوڵدەر بێت لە بەکارهێنانی کاریگەریی وشە و دەربڕینەکان، کە بەشداری دەکات لە باشترکردنی کوالێتی وەرگێڕان و پەرەپێدانی ئەزموونی خوێنەر.
وەرگێڕان هەروەها دەرفەتێکە بۆ ناساندنی خوێنەران بە بۆچوونە جیاوازەکان و ستایلە ئەدەبییەکان کە ئەدەبی ئەوروپایی پێی جیادەکرێتەوە، دەرگا بۆ کولتووری ڕۆژئاوا دەکاتەوە و، ڕێگە بە سروشتی ئەدەبی ئەوروپایی دەدات خۆی بە زمانێکی نوێ دەرببڕێت. ئەم پرۆسەیە بەشدارە لە دروستکردنی پردەکانی گفتوگۆی کولتووری و پەرەپێدانی تێگەیشتن لە نێوان گەلاندا. لە هەمان چوارچێوەدا، وەرگێڕان بە ئامرازێک دادەنرێت بۆ ورووژاندنی گفتوگۆکان دەربارەی ناسنامە و نەریتە ئەدەبییە جیاوازەکان، بەم شێوەیە هاوكارە بۆ تیشک خستنە سەر کێشە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان کە بەرهەمە ئەدەبییەکان باسیان لێوە دەکەن.
هەروەها خوێنەر ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕێت لە پرۆسەی وەرگێڕاندا، چونکە کاردانەوەی خوێنەران لەسەر بەرهەمە وەرگێڕدراوەکان جیاوازە، خوێنەران دەتوانن دەقەکان بە ڕۆحێکی گومان یان پێشوازییەوە وەربگرن، خوێندنەوەیان کاریگەریی واتاکانی دیار و هێما کولتوورییەکانیان پێوە دیارە کە لەوانەیە لە پرۆسەی وەرگێڕاندا ون ببن، بۆیە، گرنگە کە هاوکارییەکی بەردەوام هەبێت لە نێوان وەرگێڕان و نووسەراندا بۆ گواستنەوەی بیرۆکە بە شێوەیەکی واقیعی و کاریگەر، لە کۆتاییدا، وەرگێڕان وەک پردێک دادەنرێت کە کولتوورە جیاوازەکان لە چوارچێوەیەکی ئەدەبی هاوبەشدا بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کە تێگەیشتن لە ئاستەنگە کولتوورییەکان و پەرەپێدانی گفتوگۆی داهێنەرانە بەهێزتر دەکات.
سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
* تاریخ اڵاداب الأوربیە- ماڵپەڕی نور- بوك
* حفصە علمی- (الواقعیە فی الأدب الأوروبی)
* دراسە الأدب الأوروبی القدیم- ماڵپەڕی الفصول
* د. ماهر شفیق- (فلوبیر – رائد الادب الفرنسی)