سەدیق سەعید ڕواندزی
یەكێك لەو پرسیارانەی بە درێژایی مێژوو، وەڵامێكی لۆژیكی و بابەتی و ماناداری تەواوی نەدراوەتەوە ئەوەیە كە شیعر چییە؟ هەموو ئەو پێناسانەی بۆ شیعریش دەكرێن، گەر هێندێكیان لە سنوورەكانی شیعریش نزیك ببنەوە، بەڵام ناتوانن وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە كە شیعر چییە. شیعر خەسڵەتێكی جیوەیی هەیە و لە بۆتە نادرێت، ئەمەش پەیوەندی بەو تەكنیك و بینا هونەرییە هەیە، كە شیعر هەیەتی، بەو مانایەی گەر دەقی چیڕۆك و ڕۆمان، لە ڕێی ڕەگەزەكانی كارەكتەر و ڕووداو و شوێن بناسینەوە، ئەوا ناتوانین شیعر لە ڕێی ڕەگەزێكی دیاریكراو ڕاڤە بكەین و شیعر لە دەرەوەی ئەو وێنە و پێناسانەیە.
شیعر كۆنترین ژانری ئەدەبییە، كە دوای ئەوەی مرۆڤ زمانی دەكرێتەوە، بەو پێیەی مرۆڤە سەرەتاییەكان، لە ڕێی وێنە و هێلكاریی و ئاماژەی وێنەییەوە گوزارشتیان لە جیهانبینی خۆیان دەكرد، دێتە نێو دنیای ژیانی مرۆڤ و هاوتەریب لەگەڵی دەمێنێتەوە. دواتر بە پێی گۆڕانكارییە ژیاریی و مرۆییەكانی سەردەم، شیعریش ڕێباز و فۆرم و گوتاری جیاواز بە خۆوە دەبینێت و لە پەیوەندی دا ئەبێت لە گەڵ واقیعی سیاسی و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە، ئیدی گۆڕانكارییەكان شیعر بەرە و فۆرم و ڕێبازی دیكەی جیاواز دەبەن .
كتێبی (بنەماكانی شیعری ئاڵۆز تا سادە) وەك ئەوەی لە ناونیشانەكەی دیارە، بێگومان دەبێت ئەو بنەمایانە ڕوون بكاتەوە كە شیعری ئاڵۆز چییە؟ شیعری سادە چییە؟ ئەی چۆن ئەو دوو جۆرەی شیعر لە یەكتری جیا دەكرێنەوە، خەسڵەتە هونەرییەكانیان چین؟ بەڵام كاتێ كتێبەكە دەخوێنینەوە، بە پێچەوانەوە هەست بە دژوازییەكی گەورە لە ڕووی ماناوە، لە نێوان ناونیشان و ناوەڕۆكی كتێبەكە دەكەین و نووسەر نەك هەر نەیتوانیوە، ئەو بنەمایانە زانستییانە دیار بكات، بەڵكو گەڕاوەتەوە سەر هەندێك باس و بابەتی شیعری، كە سەدان جار لە نێوەندی ئەدەبی ئێمەدا قسەیان لە سەر كراوە، لە شێوەی سوریالیزم و سیمبولیزم و زمانی سادە و زمان لە شیعردا و بۆچوونەكانی فرۆید و نیچە و گەلێكی دیكەش، كە لە ڕاستیدا لە دەرەوەی تایتلی كتێبەكەن.
هەڵبەتە، كەسانێكی زۆر لە شیعر دەدوێن، بەڵام چونكە ناتوانن پەی بە دنیای شیعر بەرن، ئیدی بۆچوونەكانیان یان بەرەو ئاراستەیەكی دیكە دەڕوات، یان زۆر بێ واتا دەكەونەوە، چونكە بێ قووڵبوونەوە لە ناوەڕۆكی شیعرن هەموو قسەكردنێك لە شیعر كورت دەكەوێتەوە و ئێمە كاتێ بنەماكانی شیعری ئاڵۆز دەدەینە بەر باس، ئەوا دەبێ كۆی ئەو بنەما هونەریی و زمانەوانی و فۆرم و ناوەڕۆكی شیعری، لە ڕووی ئاڵۆزییەوە دیاری بكەین و ئیدی لە پەراوێزی ئەو بنەمایانەوە، فۆرمێك بۆ شیعری ئاڵۆز دیاری بكەین، چونكە باسكردن لە ڕەگەزی زمان بە تەنها لە شیعردا، نابێتە پێوەرێكی یەكلاكەرەوە بۆ جیاكردنەوەی شیعری ئاڵۆز لە سادە، بەو مانایەی نابێ ئەم دوو جۆرە شیعرە، لە یەك ڕوانگەی جیاوازەوە ببینین، بەڵكو دەبێت فۆرمێكی هونەرییانە بۆ هەردوو جۆری شیعرەكە دیاری بكەین. نووسەری ئەم كتێبە، لەم ڕووەوە شتێكی نەخستۆتە ڕوو، تاكو بشێ وەك ئەو بنەمایانە بیانبینین، بەڵكو زۆر نامیتۆدییانە، لەو بنەما شیعرییانە دەدوێت و هەمان ئەو بۆچوونانە لە بارەی شیعر و زمانی شیعری دەڵێتەوە، كە پێشتر وتراون. لێرەوەش ئەم كتێبە كورد وتەنی سەربار لە بنباری گرانترە، چونكە ناونیشانەكەی زۆر قەبە و مەعریفی و شیعرییە، كەچی ناوەڕۆكەكەی بە پێچەوانەوە. نووسەر لە كتێبەكەیدا، گەلێك بۆچوونی سەمەری لە بارەی شیعرەوە، خستوونەتە ڕوو، لەو بارەوە دەنووسێت: (شیعر سەرەتا ڕەهەندێكی میتافیزیكی و مەزهەبی هەبووە.
ل 12) بێگومان شیعر، هەڵگری میتافیزیكیا بووە، بەڵام مەزهەبی نەبووە، مەزهەبەكان دوای چەندین ساڵ لە دەرەنجامی ناكۆكی شەرعی و ئایینی، گەورەی مەزهەبەكان ئاوێكیان ڕشت، بە ئێستاشەوە بچووكەكان پێی لێ دەخشێنن. دەشێ میتافیزیكیا پەیوەندییەكی مێژوویی و زمانی بە شیعرەوە هەبێت، بەڵام شیعر وەك ژانرێك دوورە لە ئایین و مەزهەب، بە بەڵگەی ئەوەی خودا خۆی شاعیران لە قورئاندا، بە كەسانێك وەسف دەكات كە قسە و كردارەكانیان یەكناگرنەوە، یاخود بێ باوەڕان، قورئانیان بە شیعر دەچواند و دەیانگوت ئەمە سیحرە و كتێبێكی خودایی نییە. شیعر سەرەتا چۆن مەزهەبی بووە ڕوونی نەكردۆتەوە، ئەم جۆرە بۆچوونە كاریكاتۆریانە، دوورن لە دنیای شیعر و ڕەنگدانەوەی ئەو ئەقڵە دینی و سەلەفییەن، كە چەند ساڵێكە لە هەوڵی ئەوەدایە، مێژووی داهێنانەكانی مرۆڤ بە ئیسلامەوە ببەستێتەوە، لە كاتێكدا سەدان هەزار ساڵ بەر لە ئیسلام، ئەدەب و هونەر بوونیان هەبووە.
شیعر یەكێكە لەو ژانرانەی، تەنها شیعرەو ناچێتە خانەی هیچ پێناسەیەكەوە، چ جای ئەوەی ئەو ناساندنە مەزهەبییانە بێت، كە دژ بە بنەماكانی شیعرییە. شیعر لەوە گەورەتر و قووڵترە لە بۆتەی بدەین، بە بەڵگەی ئەوەی ناتوانرێت وەڵامی ئەو پرسیارە بدرێتەوە كە شیعر چییە؟ شیعر لە سەرەتاشەوە هەر شیعر بووە و وەك شیعر ناسراوەو مێژووی سەرهەڵدانی هەزاران ساڵ بەر لە مەزهەبەكانە، ئیدی نە ڕەهەندی مەزهەبی هەبووە، نە ئایینی، ئێمە ئەگەر بە نموونە بە شیعری كلاسیكی كوردی و نوێ دابچینەوە، دەبینین بەردەوام شاعیرانی كورد، ڕەخنەیان لە ئایین و پیاوانی ئایینی گرتووەو بڕوایان وابووە ئەمانە ئایین بۆ چەواشەكردن و فریودانی خەڵكی سادە بەكار دێنن، وەك ئەوەی نالی باسی ڕیشی سۆفییەكان دەكات، كە پان و درێژە، بەڵام بۆ خودای نییە، هەر تەنها بۆ ڕووەتی دنیایە!
نووسەر لە بەشێكی دیكەی كتێبەكەیدا دەڵێت: (شیعر لە ئاسمان دێتەوە خوارو و لەگەڵ خەڵكی ئاشت دەبێتەوە. ل 23) كە ئەمەش وەك وتمان دیسانەوە جەختكردنەوەیە لەو ڕوانگە ئاینییەی كە بەدەرە لە ڕوانگەی شیعریی و شیعر وەك زادەی ئایین دەبینن، لە كاتێكدا وەك وتمان شیعر و شاعیران بە گشتی، هەمیشە لەگەڵ ئایین ناكۆك و ناتەبا بوونە. شیعر هیچ كاتێك لە ئاسمان نەبووە، تا بێتە سەر زەوی، شیعر هەر لە سەر زەوی بووەو لە داهێنراوەكانی مرۆڤە و ئەوانەشی شیعر وەك ئیلهام دەبینن، ناتوانن شیعر وەك ژانرێكی ئەدەبی، كە هەڵگریی چەندین خەسڵەتی هونەریی و مەعریفی و ئستاتیكییە، بخوێننەوە و بڕوایان وایە دەبێ شاعیر چاوەڕوان بێت تا سروتێكی لە ئاسمانەوە بۆ دێت، نەك ئەزموونی شیعری بەرمەبنای خوێنەوە و پاشخانی ڕۆشنبیریی و زمانی شیعری بێت. ڕەنگە نووسەر لێرەدا، مەبەستی لە ئاسمان ئاڵۆزیی شیعر بێت لە ڕووی ماناوە، بەڵام شیعر دواجار زادەی ئەزموونی شیعرییە و پەیوەندی بە ئاسمانەوە نییە. نووسەر هەر لە درێژەی ئەو بۆچوونە نا شیعریانەیدا، ئەمجارەیان دەنووسێت: (من بۆ یەكەم جار پێكوتە كە زاراوەیەكی زانستییە دێنمە ناو ئەدەبەوە .
ل 57) هەڵبەتە، وەك لە سەرەتاوە ئاماژەمان پێ داوە، هەر قسەكردنێك لە سەر شیعر، گەر لە سەرەتاوە پەی بە جیهانی شاراوەی شیعر نەبردبێت، بەرە و جۆرێك لە نامیتۆدیی و نا ئاراستەی شیعریی دەبێت، لەو سۆنگەیەوە دەشێ ئەو بۆچوونانە ڕەنگدانەوەی ئەو ئاراستەیە بن. نووسەر وەك ئەوەی داهێنانێكی گەورەی كردبێت، بە خودشانازییەوە باس لەوە دەكات، كە بۆ یەكەم جار ئەم وشەیە دێنێتە نێو ئەدەب! لە ڕاستیدا، تا ئێستا دەیان و سەدان ئەكادیمی، لێكۆڵەری بواری شیعر، شیعرناسان و شاعیران، توێژەران لە شیعر دواون، تۆ بڵیی هەموو ئەوانە، بایی ئەوە ئاگایی و هوشیاریەكییان نەبێت، باسی پێكوتە بكەن؟! بێگومان و بە دڵنیاییەوە، بەڵام ئەوان دركییان بەوە كردووە، كە شیعر نەخۆشی و ڤایرۆس نییە تا پێویستی بە پێكوتە بێت و زمانی شیعر جیایە لە زمانی پێكوتە و تەندروستی و پێكوتەی ئەدەبی و شیعریی چییە؟ پێكوتە لە نێو ئێمەدا بە مانای كوتان دێت بۆ خۆپارێزیی نەخۆشییە ڤایرۆسییەكان و ئەو نەخۆشییانەی دەگوزارێنەوە، بە تایبەتیش لە نێو منداڵان. ئەمە وێرای ئەوەی شاعیر باس لە (جەڵتەی شیعریش) دەكات، كە ئەمەش هەر لە داهێنانی خۆیەتی، بەڵام ڕوونی نەكردۆتەوە كە ئاخۆ جەڵتەكە هی مێشك بووە یان دڵ؟ دواجار دەڵێم، ئەم جۆرە كتێبانە كە ناونیشانێكی قەبە و زلیان هەیە، چونكە پەیوەندییان بە خوێنەری گشتییەوە هەیە نەك بژاردە، دەبێ بە ناوەڕۆكێكەوە ناونیشانەكە ڕوون بكەنەوە، كە خوێنەر بزانێت شیعری ئاڵۆز و سادە چییە؟ گریمان گەنجێك كە تازە لە سەرەتای شیعری نووسیندایە و دەیەوێت شتێك دەربارەی شیعرەوە بزانێت، ئەم كتێبەی دەكەوێتە بەرچاو، ئاخۆ چۆن بزانێت شیعری ئاڵۆز چییە؟ شیعری سادە چییە؟ چۆن بیانناسێتەوە، كە ئەو هێشتا نیچە و هایدگەر و فرۆیدی نەناسیوە كە ئەم كتێبە هێندەی باسی ئەوان دەكات، باسی شیعری سادە و ئاڵۆز، بۆ خوێنەرێكی قوڕبەسەری كورد كە تەنها زمانی كوردی دەزانێت ناكات. ئەم جۆرە كتێبانە، لەو هەگبە بە تاڵانە دەچن كە لە دوورەوە تەژی لە شمەك دیارن، بەڵام كاتێ دەیانكەیتەوە بە سەر هەگبەیەكی خاڵی دەكەویت.
پەراوێز: ناوی كتێب: بنەما تیۆرییەكانی شیعری ئاڵۆز تا ئەتمۆسفیری شیعری سادە، نووسینی: نەبەز محمەد، بڵاوكراوەی: دەزگای سەردەم، زنجیرە 1276، ساڵی چاپ _ 2025.