سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
شانۆنامەی کۆتایی یارییەکە (Endgame) لە نووسینی ساموێل بێکێت، یەکێکە لە گرنگترین و قووڵترین بەرهەمەکانی شانۆی ئەبسێرد. ئەم شانۆنامەیە، کە یەکەم جار ساڵی 1957 نمایش کرا، وێنەیەکی تاریک و بێئومێدانە لە بوونی مرۆڤایەتی و دۆخی پاشکارەسات نیشان دەدات. بێکێت، وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی شانۆی ئەبسێرد، لەم بەرهەمەیدا پرسیارگەلێکی بنەڕەتی دەربارەی مانای ژیان، پەیوەندییە مرۆییەکان و، سروشتی کۆتایی دەورووژێنێت. بە پێچەوانەی “لە چاوەڕوانیی گۆدۆدا” کە تێیدا چاوەڕوانی و دووبارەبوونەوەی ڕووداوەکان باڵادەستن، “کۆتایی یارییەکە” ساتەوەختی پێش لەناوچوون و کۆتاییەکی حەتمی وێنا دەکات. لەم بابەتەم هەوڵ دەدەم شیکردنەوەیەکی قووڵ بکەم بۆ شانۆنامەی “کۆتایی یارییەکە” و بەتایبەتی پەیامی بێکێت لە کۆتایی یارییەکەدا، بە تیشک خستنە سەر چەمکەکانی سووڕانەوە، بەتاڵی، تەنیایی و، نیهیلیزم، لەگەڵ پشتبەستن بە سەرچاوە ئەکادیمییەکان و ڕاڤە فەلسەفییەکان. چەمکە سەرەکییەکانی “کۆتایی یارییەکە” سروشتی سووڕ و دووبارەبووی سەرەتا و کۆتاییەکان یەکێک لە چەمکە هەرە دیارەکانی “کۆتایی یارییەکە”، سروشتی سووڕی و دووبارەبووی سەرەتا و کۆتاییەکانە. شانۆنامەکە بەم رستەیەوە دەست پێ دەکات: “تەواو بوو. ” بەردەوامیش جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە سەرەتا و کۆتاییەکان پێکەوە گرێ دراون و بوون بە شێوەیەکی سووڕی بەردەوامە. کارەکتەرەکان، بەتایوی هام و کلۆڤ، لە بازنەیەکی بێکۆتاییدا گیریان خواردووە، کە تێیدا هەوڵیان بۆ هەڵهاتن بێسوودە و دەگەڕێنەوە بۆ هەمان ڕۆتینی جێگیر. ئەم دووبارەبوونەوەیە لە کردار و دیالۆگەکاندا، جەخت لەسەر وەستان و بێمانایی دەکاتەوە و، ڕێگە نادات هیچ مانایەکی کۆتایی بدۆزرێتەوە. بەتاڵی و تەنیایی پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان هام و کلۆڤ، سەرەڕای ئارەزوویان بۆ جیابوونەوە، وێنەیەکی ڕوون لە چەمکی بەتاڵی و تەنیایی پێشکەش دەکەن. ژیانیان پڕە لە ئازار و، بوونی کەسێکی تر، تەنانەت ئەگەر بێزارکەریش بێت، یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی ئەو ئازارە. شانۆنامەکە ئاماژە بەوە دەکات کە نەیارمەتی ڕووبەڕووبوونەوەی ئازار بە تەنیا، دەتوانێت بە شێوەیەکی پارادۆکسیکال ئازارەکە زیاتر بکات. ئەم پەیوەندییە پڕ لە گرژییە، کە بێکێت خۆی بە پەیوەندییەکەی لەگەڵ هاوسەرەکەیدا لە ساڵانی 1950 بەراوردی کردووە، نیشانەی وابەستەیی بێهیوایانەیە. شانۆی ئەبسێرد”کۆتایی یارییەکە” نموونەیەکی باڵای شانۆی ئەبسێردە، کە باوەڕی بەوە هەیە ژیان بێمانا و لە دەرەوەی ئەقڵی مرۆڤەوەیە. تراجیکۆمیدیای بێکێت، تێکەڵەیەک لە تراژیدیا و کۆمیدیا پێشکەش دەکات، بەو بیرۆکەیەی کە “هیچ شتێک لە ناخۆشی خۆشتر نییە. ” فۆرمی خۆ-هۆشیار لە شانۆدا یەکێکی ترە لە تایبەتمەندییەکانی ئەبسێرد، کە تێیدا کارەکتەرەکان و بینەرانیش لە قەفەزەکانی خۆ-هۆشیارییاندا گیریان خواردووە. لێکدانەوەی کۆتایی یارییەکە و پەیامی بێکێت”کۆتایی یارییەکە” وەک کارێکی کۆتایی بێکێت وەسف دەکرێت، کە ساتەوەختی پێش لەناوچوون وێنا دەکات. دێڕی یەکەمی شانۆنامەکە، “تەواو بوو، تەواو بوو، نزیکەی تەواو بوو، دەبێت نزیکەی تەواو بووبێت،” جەخت لەسەر کۆتاییەکی حەتمی دەکاتەوە. شانۆنامەکە قۆناغەکانی کۆتایی یارییەکی شەترەنج نیشان دەدات، کە یان بە “شاماتی” یان بە “بێجووڵە” کۆتایی دێت، ئەمەش ڕەنگدانەوەی وەستانێکی ویستراوە. بێکێت “کۆتایی یارییەکە”ی بە “نامرۆڤانەتر لە گۆدۆ” وەسف کردووە، چونکە زیاتر تیشک دەخاتە سەر وێنە تایبەتییەکان نەک ئەوەی کە لە نێوان خۆی و بینەردا هاوبەشە. ئەم شانۆنامەیە لە قۆناغێکی پڕ ئازاری ژیانی بێکێتدا سەری هەڵدا، لەوانەش دابەزینی هێواش و مردنی براکەی، کە کاریگەری لەسەر چەمکەکانی چاوەڕوانی و نزیکبوونەوەی کۆتایی هەبوو. کارەکتەرەکانی هام و کلۆڤ پێکەوە بەستراونەتەوە، هام وەک “پاشایەک لەم یارییە شەترەنجەدا کە لە سەرەتاوە دۆڕاوە” و کلۆڤ وەک تاکە کەس کە دەتوانێت بجووڵێت، وەک سوارچاکێک لە شەترەنجدا. دیالۆگەکانیان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان تاکە ڕزگاربووانی ڕووداوێکی کارەساتبارن و، “دەرەوەی ئێرە مردنە”. نیهیلیزم لە “کۆتایی یارییەکە”دا”هەستێکی بەهێزی نیهیلزم هەیە، کە بێسوودی بوون، نەهامەتی گشتگیر، ئازاری مرۆڤ، بێئومێدی و، نائومێدی نیشان دەدات. شانۆنامەکە وێنەیەکی کارەساتبار لە جیهانێک نیشان دەدات کە چوار ڕزگاربووی ئازارچەشتوو، بە بێئومێدی لەسەر لێواری مردندان. جیهان لە “کۆتایی یارییەکە”دا تاریک و ئاڵۆزە، هیچ شتێک ناجووڵێت، گەشە ناکات، یان ناڕوات و، سەرچاوەکانی ژیان کەم بوونەتەوە. ژیان هیچ مانایەکی نییە جگە لە ئەشکەنجەدان بۆ دوایین ڕزگاربووان، کە گیریان خواردووە و بێجووڵەن. جیهانی دەرەوە وەک “گەردوونێکی خۆڵەمێشی” وەسف دەکرێت کە خۆر “سفرە”، ئەمەش نیشانەی نەبوونی تەواوی هیوا یان ژیانی سروشتییە. پەیامی بێکێت لە کۆتایی یارییەکەداپەیامێکی قووڵ و فرە ڕەهەندە کە لە چەندین ئاستدا دەتوانرێت لێکبدرێتەوە. لە بنەڕەتدا، بێکێت دەیەوێت نیشان بدات کە ژیانی مرۆڤ، بە تایبەتی لە دۆخێکی پاش-کارەساتدا، بریتییە لە خولانەوەیەکی بێ کۆتایی لە ئازار، چاوەڕوانی و، بێمانایی. کۆتایی شانۆنامەکە، کە تێیدا نێڵ دەمرێت، ناگ گیر دەخوات، کلۆڤ ئامادەیە بڕوات بەڵام بە ئەگەری زۆرەوە ناڕوات و، هام مۆنۆلۆگی کۆتایی خۆی دەڵێت، جەخت لەسەر سروشتی بێ یەکلایی کەرەوەی بوون دەکاتەوە. بێکێت پێمان دەڵێت کە تەنانەت لە کۆتاییترین قۆناغی ژیانیشدا، کە وەک “کۆتایی یارییەکە”ی شەترەنج وەسف دەکرێت، هێشتا کۆتاییەکی ڕوون و یەکلاکەرەوە بوونی نییە. کارەکتەرەکان لە دۆخێکی نێوان ژیان و مردندا دەژین، ناتوانن بە تەواوی بمرن و ناتوانن بە تەواوی بژین. ئەم دۆخە نیشانەی بێئومێدییەکی قووڵە، بەڵام لە هەمان کاتدا، ئاماژەیە بۆ توانای مرۆڤ بۆ بەردەوامبوون لەناو بێماناییدا. مۆنۆلۆگی کۆتایی هام، بە تایبەتی دێڕی “کۆتایی یاریی کۆن، لە مێژە دۆڕاوە، یاری بکە و بدۆڕێ و لە دۆڕاندن ڕزگارت بێت،” جەخت لەسەر شتێکی حەتمی دەکاتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو دۆڕاندنە بەردەوامە و کۆتایی نایەت. پەیامی بێکێت تەنها نیهیلیزمێکی ڕووت نییە، بەڵکو تیشک دەخاتە سەر ئەو ڕاستییەی کە مرۆڤ، سەرەڕای هەموو بێئومێدییەکان، هێشتا بەردەوام دەبێت لە بوون. کلۆڤ، سەرەڕای هەڕەشەکانی بۆ ڕۆیشتن، هەرگیز بە تەواوی ناڕوات، ئەمەش نیشانەی وابەستەیی و نەبوونی شوێنێکی ترە بۆ ڕۆیشتن. ئەم دۆخە، سەرەڕای ئازارەکانی، جۆرێک لە ئارامی و مانایەکی بچووک دەبەخشێت. بێکێت دەیەوێت بڵێت کە تەنانەت لەناو وێرانکاری و بێماناییدا، هێشتا پەیوەندییە مرۆییەکان، هەرچەندە ئاڵۆز و پڕ لە گرژیش بن، ڕۆڵێکی گرنگ دەبینن لە بەردەوامیدان بە بوون. لە کۆتاییدا، پەیامی بێکێت لە “کۆتایی یارییەکە”دا بریتییە لە قبوڵکردنی سروشتی ئەبسێر و بێمانای ژیان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، جەخت لەسەر توانای مرۆڤ بۆ بەردەوامبوون و دۆزینەوەی جۆرێک لە مانای بچووک لەناو ئەو بێماناییەدا دەکاتەوە.