خوسرەو جــــاف
شیعر هەستێكی ئاسمانییە، شیعر خەسڵەتێكی وژدانییە، شیعر چنگ لە ناخ گرتنە، شیعر گوێ لە ئاخ داگرتنە، شیعر پلەكانەی هەستە بەرەو ئەقڵ و درایەت، شیعر چڕین و چریكەی هاواری بێدەنگە، شیعر پڕە لە زەرافەت و هەزار ڕەنگە.
شیعر پڕ لە وەفایە، پڕ لە جەفایە، شیعر ئاوێنەی ئەشقە، دەروازەی موحەبەتە، شیعر هەڵم و هەڵای بەرائەتە، شیعر ئاواز و نەوای پەریانە، شیعر لاواندنەوەی بەربەیانە، وشە و واژە و پەیڤێكی ڕێگەپێنەدراوە، سەودایەكی ڕازدارە، دەروازەیەكی كراوەی بەستراوە، شیعر جێی دڵ و دەروونە، ناڵە و هاواری ئاشقانی سەرگەشتە و زەبوونە، شیعر ناڵەیە، فریادە، دەوایە، دەرمانە، دەستەگیرە و پەیمانی سۆفیانە.
سۆفیانی ئەهلی دڵ هەستیان خاوێن و ناسكترە لە پەڕەی گوڵ. سۆفیان لە حاڵ و خەیاڵ و جۆششی دنیای بوون و نەبوونا دوور لە ڕەدەن، پەردە نهێنییەكان لادەدەن، ئەوە شیعرە زمانی دەروون و شەوق و زەوق حاڵە. ئەوە شیعرە پاپیلكە و پردە، لە هەڵدێرگای هەزار بە هەزارەكاندا سۆفیان چنگی لێ دەگرن، تا سەدەی شەشەم تەواوی سەرچاوەكانیان قورئان بوو، لە دوای ئەو سەدەیە فەلسەفە و زانستی كەلام لە ڕێبازی تەسەوفدا خۆی وەدەر خستووە. سەدان وتەی جوان شۆڕ بووەتەوە ناو ڕێبازی تەسەوفەوە، هەروەها وتووێژی حەكیمان و فەیلەسووفەكان و دەیان جێگە و شوێنی دی لێی دواون، وەك: هەقیقەتی خودا و جیهان، زاتی پەروەردگار و ڕازی خەلق و وردەكاری وەحدەتولوجوود و ڕۆح و لەش و نەفس و ئەقڵ و سەرەنجام عالەمی بچووك و عالەمی گەورە.
ئەوانە ئەوسا ڕووكەشانە سەیریان كردووە، لە سەدەی حەوتەم و هەشتەمدا بوو بە ئەركی لێدوان، ئیدی تەسەوف بنەمایەكی زانستی و فەلسەفی پەیدا كردووە و ڕێگەی خۆش و بێگرێ كردووە بۆ (موحەیدنی بن عەرەبی)، ئەوەش زانراوە زمانی بەحس و لێدوان بەشێوەی پەخشان بووە، كتاوە نووسراوەكانی عارفانی دنیای تەسەوف زۆربەی زۆری بەشێوەی پەخشان بووە، بەڵام نیازەكانی دڵ و وەسفی حاڵەتەكان بە زمانی دڵ شیعر بووە، سەرەڕای ئەشق و موحەبەت و سەفا، یەكڕەنگی بوو بە دروشمی سەرەكیی دنیای تەسەوف بەتایبەت تەسەوفی ئێرانی زۆرتر حاڵ و ئەحواڵیان بەشێوەی شیعر وەدەرخستووە خەڵكە گوێگرەكەش شیعریان لاپەسندتر بووە تا پەخشان لە كتاوی (أسرار التوحید)دا هاتووە، كە ئەبووسەعید ئەبوولخەیر لە وەعزەكانیدا زۆرتر سوودی لە شیعر وەرگرتووە، بڕێك ڕەخنەیان لێ گرتووە.
سوڵتان وەلەد كوڕی مەولانای ڕۆمی لە كتاوی (وەلەدنامە)دا دەربارەی باوكی (وجد و سماع) دەڵێت: ئەوانەی چاوساغی فیقهـ و ئەهلی مینبەر، كە ڕەخنەیان لە ڕەفتاری مەولانا و یارانی دەگرت و دەیانوت:
حافظان جملە شعرخوان شدەاند
بە سوى مطربان روان شدهاند
سەیرە هەمووان بوونەتە شاعیر و بەرەو كۆڕی ئەهلی تەرەب و گۆرانی ڕۆیشتوون.
زۆربەی غەزەلیات و چوارینەكانی مەولانا لە مەجالیسی وەجد و سەماعدا وتوویەتی، بۆ نموونە لە ڕووبەڕووی سەلاحودینی زەركووبی لە یەكێك لە حاڵەتەكاندا وتوویەتی:
نیست در آخر زمان فریادرس
جز صلاح الدین و صلاح الدین و بس
لە ئاخیرزەماندا ئەوەی فریات دەكەوێ تەنها سەلاحودینە و بەس.
بڕێك لە دەستنووسی عارفان بە شیعر نووسراون، وەك: (سوائح، لمعات، مرصاد العباد) سۆفیان و عارفانی ڕێبازی تەسەوف دەستی باڵایان هەبووە لە پەرەسەندنی شیعردا، بەتایبەت لە سەردەمی دەستەڵاتی سامانییەكان و غەزنەوییەكاندا، كە شیعر بە لای ئەو دوو دەربارە گرنگی زۆر دراوەتە شیعر، وەك هونەرێكی پێگەداری ناو میللەتیان زانیوە، بەتایبەتی لە سەردەمی هێرشی مەغۆلدا سێ شاعیری گەورە (سەنائی و عەتتار و مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی)، ئەو سێ زاتە پەرەیەكی زۆریان داوەتە ڕەوتی شیعر، چونكە لە مێژدا شیعر زۆرتر بۆ بەهار و پاییز و خەزان و ڕەزم و بەزم و شاكان و دەربارەكانیان بووە، ئەوە ڕێبازی تەسەوف بوو گۆڕانكاری خستە نێو بواری شیعرەوە. دەربارەی عیرفان و حاڵ و وەجد و سەرمەستی سۆفیانیان خستە ناو شیعرەوە، بەڵام لەپێش تەسەوفدا شیعری داستانی هەبووە، وەك: شانامە، مەسنەوی، وەیس و ڕامین، یووسف و زڵێخا، نامیق و عەزرا، جگە لەوانە شوعەرای تر ئەوانەی لە ڕێبازی تەسەوفەوە بەدوور بوون، وەك: ڕوودەكی، دەقیقی، مەنوچەهری، شیعری ئەو شاعیرانە بە تایبەت (خەمریات) لەگەڵ خەمریاتی سۆفیاندا گەلێك جیاوازە، سۆفیان فەرهەنگێكی دوورودرێژیان خولقاندووە و لە شیعرەكانیاندا بەكاریان بردووە، وەك: مەی، مەیخانە، خەرابات، موغ، موغبەچە، پیری موغان، شەراب، مەستی.. بەڵام بۆ مەبەستی كاروباری عارفانە و دنیای تەسەوف وەك ئەم چەند بەیتەی مەولانای ڕۆمی كە تیادا دەڵێت:
ساقی قدحی دە ز می رەنگینم
تاكە در دیر مغان روی حقیقت ببینم
توبە بشكستم ای دل كە بە كام دل خود
زانكە من مصلحت به در میكدە خوشی میبینم
ئەی ساقی وەرە لێوانێك مەی ڕەنگینم دەیە تا لە سەرای موغانەكاندا هەقیقەتم بۆ دەركەوێ، ئاخر من تۆبەم شكاندووە، ئەی دڵ من وا بە چاك دەزانم بەرەو دەرگەی مەیخانە بڕۆم، لەوێڕا خۆشی دەبینم.
سەعدی شیرازی یەكێك بووە لە گەورەشاعیرانی ئەدەبی ئێران، دەڵێت: شیعر هۆكارێكی سەرەكی دڵ و دەروونە بەتایبەت بۆ گوێگرانی دەڵێت: جارێکیان لە مزگەوتی بەعلەبەكی لوبناندا وتارێكم وت، خەڵكەكە زۆر بێتاقەت و غەمگین بوو، ڕوانیم وتەكانم ئاسنی سارد كوتانە و ئاگرەكەم گڕ بەر ناداتە دارە تەڕەکەی ئەوان؛ دوو بەیت شیعرم خوێندەوە:
دوست نزدیکتر از من به من است
وین عجبتر که من از وی دورم
چه کنم با که توان گفت که او
در کنار من و من مهجورم
دۆست لە خۆم نزیكترە لێم، بەڵام چ بكەم من خۆم لەو دابڕاوم. چی بكەم و بە كێی بڵێم، ئەو بە پاڵمەوەیە و، من لێی دوورەپەرێزم!
رێبوارێکی رەوتەن، بەو بەرەدا دەڕۆیشت؛ کە ئەمەی بیست، بەو دوو بەیتە شیعرە وەها هاتە کوڵ و حاڵی لێ هات، خەڵكەكەیشی هێنایە جۆش.
هاتف یەكێكی ترە لە شاعیرانی سۆفیكردار، بنواڕە چی دەفەرمێت:
هاتف، ارباب معرفت که گهی
مست خوانندشان و گه هشیار
از می و جام و مطرب و ساقی
از مغ و دیر و شاهد و زنار
هاتف زۆر لە موفرەداتی فەرهەنگی تەسەوفی لەو قەسیدەیدا بەكار بردووە، هەر یەك لەو وشە و واژانە مانا و مەفاهیمێكی تریان هەیە. سۆفی كە دەكەوێتە جۆش و خرۆشی حاڵ و جەزبە خۆی بە مەزهەری هەق و هەقیقەت دەزانی و لای وایە بۆی هەیە لەو حاڵەتەیدا هەرچی بڵێت مافی ڕەوای خۆیەتی. ئەگەر وردبینەوە لە شیعرەكانی مەولانا و شاه نیعمەتوڵڵای وەلی. ئەوەش حاشاهەڵنەگرە شێوە و سەبكی شاعیرانی سۆفی جیاوازە لە شێوەی شیعری غەیری سۆفی. وا دیارە و وا سەلمێنراوە تەسەوف مەزهەبی ئەشقە، ئاوێنەی محەبەتە. لە مەفهوومی وەحدەتولوجوود هەزاران مەعنای وەرگرتووە و لە شیعرەكانیاندا خستوویانەتە ڕوو، بڕێك لەوانە ئەمانەن: (ئیستعنای مەئشووق، نیازی ئاشق، عیززەتی مەحبووب، ناڵەی سووتێنەر، هاواری مەستانە، ویساڵ، فیراق، سەرگەردانی لە سارای نیازدا، سەرمەستی لە غەم و بۆ نەهاتدا، تەسلیم و ڕەزا، ئیدی لەو بابەتە موفرەداتانە لە هەڵبەستەكانیاندا گونجێنراوە.
دیارە شاعیرانی كۆن و ئەوانەی پیاهەڵدانی شاكان و دەربارەكان و ئومەڕای دەستەڵاتداریان وەسف كردووە زۆرتر بەشێوەی شیعریان نووسیوە. هەر مەسنەوییەكی مەولانا جەلالودینی ڕۆمی شاهكارێكی جیهانییە و كۆنبوونی بۆ نییە، ساڵ بە ساڵ نوێتر دەبێتەوە، زۆر كەسیش چاولێكەری كردووە.
ئەوە شاعیری گەورە و پایەداری سۆفیی كرداری ئێران (سەنایی) بووە كە خاوەنی چەندان دیوان و غەزەلیات بووە، هەبووە خاوەنی كتاوی بەناوبانگی (حدیقة الحقیقة)یە كە بە زمانی حاڵی زمانی تەسەوف دەژمێردرێ لە ئەدەبیاتی فارسیدا.
سەنایی حەكیم و ڕەوشت جوان و زاهید و دنیا بەلاوەنەر و پەڕگرتووی كەنار و ئاگاداری ڕێوڕەسمی دنیای تەسەوف بووە، پێگەی ئەو بەلای سۆفیان و غەیری سۆفیانیش بەرز و باڵا نرخێندراوە.
شێخ فەریدەدینی عەتتار شیعرەكانی ڕۆشن و پڕ لە سۆز و ئیشتیاق بووە و شاعیرێكی پوختەزمان و سۆفییەكی بێ غەل و غەش بووە. ئەوە نووسەری (منطق الطیر) بەشێوەی مەسنەوی، هەروەها مەسنەوی مەولانای ڕۆمی بۆخۆی بە (دائرە المعارف) دنیای تەسەوف دەدرێ لە قەڵەم، هەروەها شێخ مەحموودی سەبەستەری ئەویش پێگەیەكی بەرچاوی لە دنیای تەسەوف و شیعری سۆفیانەیدا هەبووە، بەتایبەت لە بواری عیرفاندا لە كتاوی (گوڵشەنی ڕاز)دا شاكاری كردووە.