دژوار فایق
لە ساڵی ١٩٥٧- ١٩٥٨ بەدواوە پاش پەرەسەندنی بیری توندی ئاینی و نەتەوەیی مەرکەزیەت و تاکڕەوی وای لە عێراق کرد کە دووچاری دەیان کێشە و قەیران و کارەسات و شەڕ ببێتەوە ، وای لێ کرد کە عێراق دەوڵەتێکی عەرەبیە ، عەرەب تێیدا بچەوسێنەوە و بەناچاری ڕوو لە هەندەران بکەن
عێراق دەوڵەتێکی زۆرینە شیعەیە لە ٣٥ ساڵەی دەسەڵاتی بەعسی دیکتاتۆر ئەچەوسانەوە ناچار کران هەڵبێن بەرەو هەندەران ، ئێستاش لە سێبەری دەسەڵاتی شیعە لە عێراق شارەکانی شیعە خۆپیشاندان دەکەن و ڕەتی دەکەنەوە حکوم لە عێراق جەعفەری بێ
بەحساب عێراق دەوڵەتێکی زۆرینە ئیسلامە کەچی موسلمان تێیدا چەوساوەتەوە و ڕای کردووە بەرەو هەندەران یان میوانی زیندانە ڕەشەکان بووە
باشە لەم دەوڵەتە نەگبەتەی عێراق کورد و تورکمان چی بکەن یان کریستیان و ئێزدی و کاکەیی و سابیئەی مەندائی بەرەوکوێ هەڵێن
،
عێراق وڵاتێکی خاوەن نەوت و گازە و دەوڵەمەندە کەچی شارەکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق ٣/١ ـیان لەژێر هێلی هەژاریدان.
ئەمە هەمووی بەهۆی ئەوەی عیراق کاتی خۆی لەساڵی ١٩٢١ بەهەڵە دروست کراوە ، پێش ١٩٢١ عێراق لە ٣ ویلایەت پێک هاتبوو باکوور ویلایەتی موسڵی زۆرینە کورد واتە کوردستان، ناوەڕاست زۆرینە عەرەبی سوننە، خوارووی عێراق زۆرینە عەرەبی شیعە واتە ئەو سەردەمە ئەبوایە لەسەر ئەو واقیعە عێراق وەکوو دەوڵەتێکی فیدڕاڵی دروست بکرایە کە لە ٣ ویلایەت پێکهاتبوو یا ٣ دەوڵەتی سەربەخۆ بۆ کورد و سوننە و شیعە
چونکە سیستەمی فیدڕاڵی تایبەتە بەو وڵاتانەی کە زیاتر لە نەتەوە و ئایین و ئاینزایەکی تێدایە یان ڕووبەڕێکی فراوانی هەیە و بەربەستی دارستان و چیا و دەریا لە نێوان شارەکانیدا هەن .
کێشە لە عێراق لە سیستەم و دەستوور نییە بەڵکوو کێشە لە ئەقڵیەتی دەسەڵاتدارە، کە بڕوای بە دەسوور و فیدڕالی و بنەماکانی دیموکراسی نییە بۆیە دەڵێم بەداخەوە هەتا ئەو جۆرە ئەقلیەتە لە بەغدا دەسەڵاتدار بێت دەستوور جێبەجێ نەکەن و دیموکراسی و فیدڕاڵی ڕەت بکەنەوە پەنا بۆ سیستەمی مەرکەزی دیکتاتۆری ببەن هەرگیز حاڵی عێراق لەمە باشتر نابێت.
پێویستە سیاسیەکانی عێراق سوود لە ئەزموونی ١٠٠ ساڵەی خوێناوی ڕابردووی عێراق وەربگرن ، بگەڕێنەوە بۆ چارەسەری بنەڕەتی کە فیدڕاڵی یان کۆنفیدڕالی یان ٣ دەوڵەتی سەربەخۆیە چونکە بەم شێوەیە ئیستا هەیە نە زۆرینە نە کەمینە سوودمەند نابن کێشەکان چارەسەر نابن کارەساتی گەورەتر دروست دەبێ ئەمانەش وا ئەکەن بڕیاری سیاسی بەدەست عێراقیەکانەوە نەبێت و دەستیوەردانی دەرەکی زۆرتر بیت
ئیتر کاتی ئەوە هاتووە پەنا بۆ چارەسەری واقعی و عقلانی یەکلاکەرەوە ببەن .
“ڕاوێژکاری باڵا”