مرۆڤ و ســــەرەتای ئەفسانە

خوسرەو جاف
زۆرتر لە هەزار ساڵ، حەوزی دەریای مدیترانیا (The Mediterranean Sea) و دەوروبەرەكەیشی لەژێر دەستەڵاتی ڕاستەوخۆ، یا فەرهەنگی یۆنان و ڕۆمانەكاندا بووە. ئەگەرچی ڕۆمانەكان ڕاستەوخۆ بوونە وارسی پێشكەوتووی دەستەڵاتی یۆنان لە بواری تەلارسازی، ئەدەبیات، هونەر، فەلسەفە، تا دوایی، ئیتر دەستەڵاتی دوورودرێژی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمان لە چەندان لاوە كۆشاون پێناسێكی نەتەوایەتیی خۆیان دەستنیشان بكەن، بەو توانا و دەستەڵاتە بەربڵاوەوە ڕوخسار و ڕووی فەرهەنگی یۆنان، شێوەی تەلارسازیی یۆنان و وردەكارییەكانی دنیای پەیكەرسازی یۆنان، بە زەقی خۆیان وەدەرخستووە و داپۆشینیان بووبووە مەحاڵ.
خۆ سەرچاوە فەلسەفییەكانی دنیای پڕ لە وردەكاریی فەلسەفە هەمیشە بە ڕاستەوخۆ ڕوخساری ئەرستۆ، ئەفلاتوون، سوكرات، خۆیان وەدەرخستووە، یان هەر نەبێت بە شێوەیەكەی نیوەڕوخسار.
بۆ ئەمڕۆیش سەلمێنراوە فەرهەنگی كلاسیك لە ئەورووپادا سەرچاوە سەرەكییەكەی سەرزەویی وڵاتی یۆنان بووە.
گرنگترین بەشی ئەو فەرهەنگە دەوڵەمەندە دنیای ئەفسانە و ئوستوورەكان بووە، هەروەها ئەو داستانانە: كەسایەتییان، ڕووداوەكانیان، هەر هەموو ئەوانە، پڕبوون لە وانەی ئەخلاقی و ویژدانی و تیشكیان خستووەتە سەر دنیای تەلارسازی و ئەدەبیاتیش.
بەندە لێرەدا دەمەوێت بڕێك دەربارەی ئوستوورە و كاردانەوەكانی بدووم، جا بۆ ئەوەی وردەكارانە دەست پێ بكەین، دەبێ باس لە چۆنیەتیی ئەفسانەكان بكەین. دەی با بزانین ئوستوورە چییە؟
لە كوێنەوە سەرچاوەی هەڵگرتووە؟ لە كوێوە هاتووە؟ وشەی (Myth) ئینگلیزی لە وشەی (Muthos)ی یۆنانییەوە وەرگیراوە، كە بە واتای داستانی دەمبەدەمەوە دێت. یۆنانیی كۆن وشەی (Muthologla) بۆ داستانسەرایی یان حیكایەتخوانی بەكاریان بردووە، بە نیوە ئاوڕێكدا دەردەكەوێت ئەو وشە و واژەیە ناكرێت پڕ بە پێستی باسەكە بێت، بەداخەوە.
سەرەچاوەی باوەڕپێكراوی تریش بە دەستەوە نییە جگە لە گێڕانەوەكە، كە زۆرتر لە لایەن شایەر و كەسانی نەخوێندەوارەوە سنگ بە سنگ شۆڕبووەتەوە ناو خەڵكی، ئەویش بە مەبەستی سەرگەرمی پەند و تەمێ بووە، بۆ نموونە لەو داستانانەیدا جانەوەران دەربارەی مرۆڤ دەدون، وەك حیكایەتی دوو جووتیاری پیر، بێ ئەوەی بزانن مێوانداری لە (زئوس) خوای خواكانەوە، كە بە ناوی (بائوكیس و فیلمون) بووە.
جۆرێكی دیكەی ئوستوورە ئەفسانەیە، ئەفسانە و حیكایەتەكان، كەسایەتییەكانی خەیاڵی و ڕازدارن، پاڵەوانەكانی دێو و دەعبا و ئینسانن، تا ڕادەیەك كار و كردەوەكانیان لە ڕووداوەكان لە واقیعیەتەوە نزیكن، بە درێژایی زەمان ڕووداوەكان نادیار و ڕازدار و سەرسام ئاوەر دەبن. بە نموونە كەسایەتیی (ئاگممنون) و قارەمانەكانی ئەو شەڕە و ڕووداوەكانی نێوان ئەشیل و هیكتۆر و هەروەها سووتان و كاولكردن.
یۆنانییەكان لە میللەتانی دیكە جیاواز دەكات، ڕۆمانەكان زۆربەی سەرچاوەكانیان یۆنانی بوونە، خواكانیان دەقاودەق وەك مرۆڤ بوونە. هەوا و هەوەسیان ئارەزووەكانیان هەر وەك بەشەربوونە و تەنانەت لە لەش و ڕەنگ و ئەندامیشەوە. ئاوا خوایەك بەو دیاردە بەشەریانەوە زۆر لەگەڵ ئەقڵی بەشەردا گونجاوە و جێگەی باوەڕتر بووە بۆ ستایش.
چاوساغی ئەم بوارە (هیملیتون) لەم ڕووەوە دەڵێت: یۆنانییەكان خواكانیان بە شێوەی خۆیان دەسازاند، ئەو جۆرە بۆچوونە لەو حەلانەیدا باو نەبووە، بۆیە زۆربەی ئوستوورەكان، ئەفسانەكانی میللەتانی تر، وەك میسری فیرعەونەكان پەیكەری زلزەلامی وەك (ئەبوو هولیان) بەو قەبارە هەرە گەورەیە دروست كردووە. با ئەوەیش بڵێین: لە دۆڵی دووڕووباردا ئەو پەیكەرانە هیچ لە مرۆڤ نزیك نەبوونە، زۆر ترس ئاور بوونە، وەك گای باڵدار و سەری پیاو یان سەری هەڵۆی باڵدار، لەشی مرۆڤ یا لەشی شێر و سەری مرۆڤ؛ ئیدی تەواوی ئەوانە دوور بوونە لە واقیعیەت و ئەقڵانیەتەوە.
بەڵام ئەوەی ڕوونە قارەمانان و خوداوەندانی ئوستوورەكانی یۆنانی بە شێوەی بەنی ئادەم و یا ئادەمشێوە بوونە، جێگەی سەرسامی نەبووە و لە هەمان كاتدا زۆربەی ئەو داستانانەی لەسەر بنەمای كەسایەتییە واقیعیانە بوونە.. هەروەها ڕووداوەكان لە سەردەمی زێڕیندا هەبوونە و بە یۆنانی كلاسیك ناو دەبرێت و جێگیر بوونە، ئەو دەم دەوڵەتشارەكان لە پێش هەموویاندا شاری (ئاتن) لە بواری هونەر و تەلارسازیی ئەدەبیاتدا هەمیشە پێشقەڕەوڵ بوونە، لە سەدەمی شەشەمی پێش زایینەوە بەردەوام بووە تا سەدەی چوارەمی پێش زایین، بەڵام چەند سەدە لەپێش سەردەمی (بریكلیس) و سوقرات و ئەفلاتوون و پەرستگا ڕازاوەكانی یۆنان و دوڕگەكانی ئێمە ئەوانە هەر یەكە بە جۆرێك ڕەنگدانەوەی خۆیان هەبووە. مێژوونووسانی ئەو سەردەمە، ئەو فەرهەنگەیان بە سەردەمی پاڵەوانان دەستنیشان كردووە.
ئەو فەرهەنگە مێژوونووسان بە قۆناغ و سەردەمی پاڵەوانان ناویان بردووە، هەروەها بەناوێكی تریشەوە، كە (سەردەمی برونزی) ناونراوە، لەبەر ئەوەی چەكوچۆڵی شەڕیان هەبووە، هەر هەموو لەو كاتەی دروست كراوە، ئیدی ئەوە شمشێرە، ئەوە سپەرە، كڵاوخودەیە، بازۆبەندە، سنگ و لەشپۆشە، تەواوی ئەوانە لە كاتی برونزبوونە، لە دوو هەزار ساڵ لەپێش زاییندا توێژێكی زۆری جووتیار، كە تا ڕادەیەك پێشكەوتووبوونە، بەناوی (مینووسی) دەناسران، بەناوی دوڕگەی كرت شۆرەتیان دەركردبوو، كۆشكی ڕازاوەیان دروست كردووە.
ئیتر زۆر بیروبۆچوون لەو ڕووەوە تۆمار كراون و زۆریشیان بەشێوەی ئوستوورەئامێز گێڕاونەتەوە، وەك ئوستوورەی تزئوس، هەروەها چیرۆكی دێو و درنج و دەعبای جۆراوجۆری بەشەرخۆر، كە لە دورگەی (كرت)دا بوونیان هەبووە.
سەرئەنجام دەستەڵاتی (مینووسی) وردە وردە لەناوچووە، تا 1400-پ.ز، كە تا ئەو سەردەمە دەڤەرەكانی ئیژە لەژێر دەستەڵاتیاندا بووە، بەوەشەوە نەوەستاون دەڤەرەكانی دەوروبەریشان داگیركردووە، ئەو شەڕ و شۆڕ و پەلامارانە لە دواییدا شێوەی ئوستوورەی پێ دراوە و سەرەنجام بوونەتە گرنگترین مایەی هەوێنی سەرەكیی ئوستوورەكانی یۆنان.
مێژوونووسان لایان وایە لەشكركێشی بۆ سەر شاری تەروا (Troia) كە لە “ئەلیادە”دا بە درێژا هاتووە، كەوا بە سەرۆكایەتیی قارەمانانی میسینی کراوە، كەسانی وەك: ئاگاممنون، ئاژاكس، ئۆدیسە و قارەمانانی تر بۆ خۆیان هەر یەكەیان بۆ خۆیان شای دەڤەری خۆیان بوونە.
1100 ساڵ پێش زایین، دەوروبەر و لێوارەكانی (ئیژە) تووشی هەرا و هۆریا و بیگرە و بەردە و پەلاماری زۆر هاتووە، (میسنی)یەكان دەستەڵاتیان لەدەست داوە و وەك جاران نەماون، ئیتر سێ چوار سەدەیە بە سەردەمی تاریكی ناو براون و زانیارییەكی ئەوتۆ بە دەستەوە نییە، ئەوی ڕوونە ئەو سەردەمە: هەژاری و نائومێدی و نە خوێندەواری هێڵەیان كردووە و فەرهەنگی یۆنان لەوپەڕی خۆیدا بووە، هەروەها ڕابردوو وردەوردە لە فكری خەڵكیدا وەك ئوستوورە دەگێڕدرایەوە.
بە وتەی مێژوونووس (پیتەر كاتللی) چەن سەدەیەک ئەو ئەستوورانە لە لایەن شایەرە كۆچەرەكانەوە شار بە شار گێڕاونەتەوە، زۆرتر پڕیان كردووە لە داستانی دوور لە واقیعەتەوە.
تا سەدەی هەشتەمی پێش زایین، یۆنان لە دنیای تاریكیدا دووبارە هاتە سەرە (هومیر) و ئەوانی تر بە كۆنترین سەرچاوەی ئەفسانەكان دراون لە قەڵەم، ئەگەرچی (هزیود) كتاوی (هەوارگەی خودایان)ی سەد ساڵ لەپێش هومیردا نووسیوە، بەڵام سوودەكانی هومیر كەوتبووە سەر زمانی خەڵكە زۆرەكە. هەروەها مەلحەمەی (پینرار) غەزەل سەرای گەورە لە دوادوایی سەدەی شەشەمی پێش زاییندا، یاوەك ئەو شانۆنووسانەی ئانتانیە لە سەدەی چواوەمی پێش زاییندا وەك: ئاسخولوس، سوفۆكلس، ئۆرپیدوە، ئەرستۆڤان، ئەوانە ڕابردووی یۆنانیان وەك شانۆی خستبووە بەرچاو.