سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
شانۆنامەی “هاملێت”ـەکەی ویلیام شکسپیر، کە لە سەرەتای سەدەی حەڤدەهەمدا نووسراوە، یەکێکە لە شاکارە ئەدەبییە هەرە گەورەکانی مێژوو، کە تا ئێستاش بەردەوامە لە ورووژاندنی پرسیاری قووڵقووڵ دەربارەی ژیان، مەرگ، دادپەروەری و، سروشتی مرۆڤ. ئەم شانۆنامەیە تەنها چیرۆکێکی تۆڵەسەندنەوە نییە، بەڵکو تێڕامانێکی قووڵی فەلسەفییە لەسەر دۆخی مرۆڤایەتی و ئاڵۆزییەکانی. پرسیاری سەرەکیی وەک “بوون یان نەبوون”، گومانەکانی هاملێت و، ململانێی ناخ، وایان لێ کردووە کە هاملێت ببێتە کارەکتەرێکی گشتگیر کە هەموو مرۆڤێک لە جیهاندا دەتوانێت خۆی تێدا ببینێتەوە.
لەم بابەتمدا هەوڵ دەدەم تیشک بخەمە سەر ئەو پرسیارە بنەڕەتییانەی کە شکسپیر لە ڕێگەی هاملێتەوە دەیورووژێنێت.
ئایا هاملێت بۆ مرۆڤایەتی نووسراوە؟ ئایا هەموو مرۆڤێک لە جیهاندا خۆی لە هاملێتدا دەبینێتەوە؟ ئەی شکسپیر دەیەوێت چی بڵێت لە هاملێت؟ بۆ ئەم مەبەستە، بابەتەکە پێویستی بە شیکردنەوەیەکی قووڵە، چونکە تەوەری سەرەکی شانۆنامەکە، پەیوەندیی بە دۆخی مرۆڤایەتییەوە هەیە، وە پەیامە فەلسەفییەکانی شکسپیر خوی تێدا حەشارداوە. تەوەری سەرەکی شانۆنامەی هاملێت پڕە لە تەوەری قووڵ و فرەڕەهەند کە تا ئێستاش خوێنەران و بینەران سەرقاڵ دەکات. ئەم تەوەرانە تەنها تایبەت نین بە چیرۆکی هاملێت، بەڵکو گشتگیرن و پەیوەندییان بە دۆخی مرۆڤایەتییەوە هەیە. نادڵنیایی یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکان بریتییە لە گومان لە دڵنیاییەکی تەواو. هاملێت بەردەوام لە گومان و دوودڵیدایە، ناتوانێت دڵنیا بێت لە ڕاستی قسەکانی ڕۆحی باوکی، یان لە نیازی ڕاستەقینەی مامەکەی. ئەم گومانە وای لێ دەکات کە کردارەکانی دوابخات و بەردەوام بەدوای بەڵگەدا بگەڕێت. ئەمە تەنها تایبەت نییە بە هاملێت، بەڵکو دۆخێکی گشتگیری مرۆڤایەتییە؛ زۆرجار لە ژیاندا ڕووبەڕووی نادڵنیایی دەبینەوە و ناتوانین بە تەواوەتی دڵنیا بین لە ئەنجامی کردارەکانمان یان لە ڕاستی شتەکان. ئاڵۆزی کردارتەوەرێکی تر بریتییە لە ئاڵۆزی کردار. هاملێت ناتوانێت بە ئاسانی بڕیار بدات و تۆڵە بکاتەوە. ئەمەش تەنها لەبەر ئەوە نییە کە ترسی لە ئەنجامەکانی هەیە، بەڵکو لەبەر ئەوەیە کە لایەنە ئەخلاقی و دەروونییەکانی کردارەکە زۆر ئاڵۆزن. ئەم دۆخە نیشانەی ئەوەیە کە کردارەکانی مرۆڤ تەنها بە لۆژیک دیاری ناکرێن، بەڵکو هەست و سۆز و لایەنی دەروونییش کاریگەرییان لەسەر هەیە. زۆرجار مرۆڤەکان لە نێوان ویست و توانای کرداردا دەمێننەوە و، ئەمەش دەبێتە هۆی دوودڵی و ئازار. نهێنی مەرگ تەوەرێکی بنەڕەتییە لە هاملێتدا. هاملێت بەردەوام بیر لە مەرگ دەکاتەوە و پرسیار لەسەر مانای ژیان و دوای مەرگ دەکات. دیالۆگ بەناوبانگەکەی “بوون یان نەبوون، ئەوەیە پرسیارەکە” (To be or not to be) پوختەی ئەم تەوەرەیە. ئەمە پرسیارێکی گشتگیری مرۆڤایەتییە؛ هەموو مرۆڤێک لە ژیانیدا ڕووبەڕووی پرسیاری مەرگ و مانای بوون دەبێتەوە. شکسپیر بەم شێوەیە تیشک دەخاتە سەر ترسی مرۆڤ لە نادیاری دوای مەرگ و کاریگەری ئەم ترسە لەسەر بڕیارەکانی ژیان. نەتەوە وەک جەستەیەکی نەخۆش شکسپیر پەیوەندییەکی قووڵ لە نێوان تەندروستی خێزانی شاهانە و تەندروستی دەوڵەتدا دروست دەکات. دانیمارک وەک جەستەیەکی نەخۆش وێنا دەکرێت کە بە هۆی گەندەڵی کلۆدیەس و گێرترودەوە تووشی نەخۆشی بووە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە گەندەڵی لە دەسەڵاتدا کاریگەری لەسەر تەواوی کۆمەڵگا دەبێت و دەبێتە هۆی تێکچوونی شیرازەی ژیان. ئەم تەوەرە گشتگیرە و لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا ڕەنگی داوەتەوە. نواندن و ڕواڵەت هاملێت پڕە لە ئاماژە بۆ نواندن و ڕواڵەت. کارەکتەرەکان زۆرجار ڕۆڵ دەگێڕن و هەوڵ دەدەن ڕاستییەکان بشارنەوە. هاملێت خۆی زۆرجار نواندنی شێتی دەکات بۆ ئەوەی نیازی ڕاستەقینەی خۆی بشارێتەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە لە ژیانی ڕاستەقینەشدا، مرۆڤەکان زۆرجار ماسک لەسەر دەموچاویان دادەنێن و هەوڵ دەدەن ڕواڵەتێکی جیاواز لەوەی کە هەن نیشان بدەن. ئەم تەوەرە پرسیار لەسەر سنوورەکانی نێوان ڕاستی و نواندن دەکات و چۆنیەتیی کاریگەریی ڕواڵەت لەسەر تێگەیشتنی ئێمە بۆ کەسانی تر.
هاملێت و دۆخی مرۆڤایەتی هاملێت تەنها شانۆنامەیەک نییە دەربارەی شازادەیەکی دانیمارکی کە بە دوای تۆڵەسەندنەوەدا دەگەڕێت، بەڵکو وێنەیەکی قووڵ و گشتگیرە بۆ دۆخی مرۆڤایەتی. هاملێت وەک کارەکتەرێک، زۆر ئاڵۆز و فرەڕەهەندە، ئەمەش وای کردووە کە خوێنەران و بینەران لە سەردەمە جیاوازەکاندا خۆیان تێدا ببیننەوە. ئەم پەیوەندییە گشتگیرییە لە چەند لایەنێکەوە سەرچاوە دەگرێت:
گشتگیریی کارەکتەرەکە
هاملێت کارەکتەرێکە کە ڕووبەڕووی کۆمەڵێک پرسیاری بنەڕەتی دەبێتەوە کە هەموو مرۆڤێک لە ژیانیدا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە: پرسیاری مەرگ و ژیان، مانای بوون، دادپەروەری، خیانەت، خۆشەویستی و، شێتی.
دوودڵی و گومانەکانی هاملێت
ئازاری دەروون و، ململانێی ناخ، هەموویان لایەنێکن لە دۆخی مرۆڤایەتی کە زۆرێک لە خەڵک دەتوانن لەگەڵیدا پەیوەندی دروست بکەن. هاملێت وەک ئاوێنەیەک وایە کە مرۆڤەکان دەتوانن ڕەنگدانەوەی ترس و هیوا و ئازارەکانی خۆیانی تێدا ببیننەوە.
پرسیاری فەلسەفی
شانۆنامەکە پڕە لە پرسیارە فەلسەفییە قووڵەکان کە تەنها تایبەت نین بە چیرۆکی هاملێت، بەڵکو پرسیاری گشتگیرن دەربارەی سروشتی بوون. قسە بەناوبانگەکەی “بوون یان نەبوون” تەنها دەربارەی خۆکوشتن نییە، بەڵکو دەربارەی هەڵبژاردنەکانی ژیانە، دەربارەی بەرپرسیارێتییە و، دەربارەی مانای بوون لە جیهانێکی پڕ لە ئازار و نادادپەروەریدا. ئەم پرسیارانە وایان لێ دەکات کە هاملێت ببێتە شانۆنامەیەکی هەمیشەیی و گشتگیر.
ململانێی ناخ
هاملێت لە ناخەوە لە ململانێیەکی بەردەوامدایە لە نێوان ویستی تۆڵەسەندنەوە و گومانەکانی. ئەم ململانێیە ناوەکییە لایەنێکی تری دۆخی مرۆڤایەتییە؛ زۆرجار مرۆڤەکان لە نێوان ئارەزووەکانیان و ئەرکەکانیاندا دەمێننەوە، یان لە نێوان ئەوەی کە دەیانەوێت بیکەن و ئەوەی کە پێویستە بیکەن. ئەم ململانێیە وای کردووە کە هاملێت کارەکتەرێکی زیندوو و ڕاستەقینە بێت کە خوێنەران دەتوانن لەگەڵیدا هاوسۆزی بکەن. پەیامی شکسپیر لە هاملێتداشکسپیر لە ڕێگەی هاملێتەوە چەندین پەیامی گرنگ دەگەیەنێت کە پەیوەندییان بە دۆخی مرۆڤایەتییەوە هەیە.
بابەتی ئاڵۆزی دادپەروەری و تۆڵەسەندنەوە
یەکێک لە پەیامە سەرەکییەکان بریتییە لە ئاڵۆزی دادپەروەری و تۆڵەسەندنەوە. شکسپیر نیشان دەدات کە تۆڵەسەندنەوە تەنها چارەسەر نییە، بەڵکو دەتوانێت ببێتە هۆی زنجیرەیەک ڕووداوی تراژیدی تر. هاملێت خۆی لە کۆتاییدا دەبێتە قوربانی تۆڵەسەندنەوەکەی. ئەمە پەیامێکە دەربارەی ئەوەی کە دادپەروەرییەکی ڕاستەقینە پێویستی بە تێڕامان و لێکدانەوەی قووڵ هەیە، نەک تەنها کاردانەوەیەکی خێرا. سروشتی گەندەڵی و دەسەڵات شکسپیر تیشک دەخاتە سەر سروشتی گەندەڵی لە دەسەڵاتدا و کاریگەرییە خراپەکانی لەسەر تاک و کۆمەڵگا. کلۆدیەس وەک نموونەیەک بۆ دەسەڵاتدارێکی گەندەڵ نیشان دەدرێت کە ئامادەیە هەر کارێک بکات بۆ پاراستنی دەسەڵاتەکەی. ئەمە پەیامێکە دەربارەی مەترسییەکانی دەسەڵاتی ڕەها و چۆنیەتی تێکدانی شیرازەی کۆمەڵگا بەهۆی گەندەڵییەوە.
مانای ژیان و مەرگ
لە کۆتاییدا، شکسپیر لە ڕێگەی هاملێتەوە پرسیار لەسەر مانای ژیان و مەرگ دەکات. شانۆنامەکە نیشان دەدات کە ژیان کورتە و پڕە لە ئازار، بەڵام لە هەمان کاتدا دەرفەتێکە بۆ تێڕامان و گەڕان بەدوای مانادا. مەرگ کۆتایی نییە، بەڵکو دەتوانێت سەرەتایەک بێت بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر لە سروشتی بوون. دەرئەنجام هاملێت تەنها شانۆنامەیەک نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ دۆخی مرۆڤایەتی. شکسپیر بە لێهاتوویی خۆی، کارەکتەرێک و چیرۆکێکی دروست کردووە کە لە سەردەم و کولتوورە جیاوازەکاندا گشتگیرە. پرسیارەکانی هاملێت دەربارەی ژیان، مەرگ، دادپەروەری و، ناسنامە، پرسیاری بنەڕەتین کە هەموو مرۆڤێک لە ژیانیدا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. پەیامی شکسپیر لە هاملێتدا پەیامێکی هەمیشەییە دەربارەی ئاڵۆزییەکانی ژیان، مەترسییەکانی گەندەڵی و، گرنگی تێڕامان لەسەر مانای بوون. بەم شێوەیە، هاملێت نەک تەنها شاکارێکی ئەدەبییە، بەڵکو سەرچاوەیەکی فەلسەفی قووڵە کە بەردەوامە لە فێرکردن و ئیلهامبەخشین بە مرۆڤایەتی.