چیرۆكەكانی سەركەوتنی گەلی چین، لەچاوی مندا
مەشخەڵ كەوڵۆسی
سەرەتا
ئەمە یەكەمجار نیە سەردانی چین دەكەم، بەڵام لەوانەیە لەڕاستی دوورنەكەومەوە ئەگەر بڵێم: گەشتی ئەمجارە، جیاوازتربوو لەهەر گەشتێكی تر. چونكە ئەمجارەیان، بەچاوێكی وردتر و دیدێكی فراوانتر بۆ دۆزینەوەی گەوهەرەكانی چین سەرنجم دەدا.
ئاساییە هەركاتێك گەشت بۆ وڵاتێكی نوێ دەكەیت، لەسەرەتاوە جۆرێك لە ئیعجاب بەهەرشتێكی نوێ، سەراپای سەرنجەكانت دادەگرێت، لەو چركەساتانەدا، چاو بڕیاردەدات پێش ئاوەز و تێگەیشتنی قووڵ و ڕاستەقینە.
بۆنمونە: كاتێ تۆ لەناكاو لەفڕۆكە دادەبەزیت و، چاوت تاوەرێكی هەوربڕ دەبینێت، تووشی سەرسوڕمان دەبیت و، بێ ئەوەی لەجەدوای ئابووری و شارستانی تاوەرەكە بكۆڵیتەوە، ڕاستەوخۆ چاوت بڕیار لە قەبارە و شێوەو، درەوشاوەیی تاوەرەكە دەدات و، پێش ئاوەزت دەكەوێت و، دەڵێت: ئەم شارە پێشكەوتووە!.
بۆیە قورسە بتوانین بە یەكەم سەردان بڕیاری دروست بدەین. ئەڵبەتە كاتێك ئەو قسەیە دەكەم، مەبەستم تێگەیشتنی تەواوە لە كۆی ژیانی شارستانی و ترادیشناڵی كۆمەڵایەتی و، كەلتور و ژێرخانی پێكەوەژیان و تەواوی دیاردەكانی دیكە، بەتایبەتی بۆ گەلێكی گەورەو، ڕووبەرێكی زۆر زۆر فراوانی دەوڵەتێكی وەكو كۆماری میللی چین، كە لەوانەیە، لەبەر فراوانی و گەورەیی، زۆری ژمارەی دانیشتووان و فرەیی پێكهاتە ئاینی و نەتەوەییەكان، زۆر قورس بێت، تەنانەت هاووڵاتی و توێژەرێكی چینیش، بانگەشەی ئەوە بكات كەلەهەموو سێكتەرەكانی وڵاتەكەی خۆی تێگەیشتووە، چ بە ئێمە بگات كە بۆماوەیەكی كورت لەو هەسارە جیاوازە دەمێنینەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، گەشتەكان تاكو زیاتر بن، پتر دەتوانین لە چین تێبگەین. سەرنجی پێشكەوتنەكان و، شێوازی ڕێكخستنی ژیانی گەلێك تێبگەین كە زیاترە لە یەك ملیار و چوارسەد ملیۆن هاووڵاتیی.
بەندە لە یەكەمین هاوڕێكانی كۆماری میللی چین بووم كەلەسەرەتای دەستپێكردنی گەشتەكان، دەستنیشانكراوم بۆ سەردانی كۆماری میللی چین، لە ساڵەكانی 2019 و2023 و 2024، سەردانی ئەو وڵاتەم كردووەو، دواجاریش لە هاوینی ئەمساڵی 2025 سەردانێكی ترم بۆ شاری گوڵە مۆرەكان ئەنجامدا.
لێرەدا دەمەوێت زۆر بەكورتی تیشك بخەمە سەر، ئامانجی سەرەكی لە سازدانی ئەم زنجیرە سەردانانە، كە بێگومان تۆڕێك پەیوەندی فراوان لە نێوان كۆماری میللی چین و وڵاتانی جیهان دەگرێتەوەو، بابەتەكە تەنها پەیوەندی بە عێراق و كوردستانەوە نیە.
ئامانج لە سەردانەكان بۆ كۆماری میللی چین
لەدوای خوێندنەوەی سەرنج و تێبینی چەند هاوڕێیەك كە لەم هاوینەدا سەردانی چینیان كردووە، ئەوەم لا گەڵاڵە بوو كە زۆرێكیان پێیان وایە، ئامانجی ئەو سەردانانە ڕوون نیە!. تەنانەت هاوڕێیەك نوسیبووی: نازانرێت ئەو سەردانانە بۆچ مەبەستێك ئەنجام دەدرێن!. بۆیە هەقی خۆیەتی ئەوەندەی تێگەیشتووین، ڕوونكردنەوە بدەین.
سیاسەتی چاكسازی و كرانەوە
گومان لەوەدانیە، كە كۆماری میللی چین، تاكو ئەم چركەیەش لەڕیزی وڵاتانی تازەگەشەكردوو دەژمێردرێت، زۆرینە زانا و پسپۆڕەكانی خودی چینیش، پێیان وایە: هێشتا ڕێگەیەكی دوور لەبەردەمیانە بۆ ئەوەی بگەن بە ئامانجە گەورەكانیان. ڕاستە چین هێزێكی گەورەی تەكنەلۆژییە لەدنیای تازەدا، هەروەها دووەم ئابووری مەزنی سەرزەوییە، بەڵام بۆ دەوڵەتێكی گەورەی وەكو چین، هێشتا ئەوە بەس نیە، بەڵكو ئامانجەكە ئەوەیە، چین ببێتە یەكەم.
بەڵام چین بڕیاریداوە، هێزی یەكەمی جیهان بێت، بۆ ئەوەش، زنجیرەیەك گۆڕانكاری جەوهەری هێناوەتە كایەوە، بۆ ئەوەی گەلی چین بگاتە ترۆپكی ئامانجە كەونییەكانی خۆی، پێویستی بەوەیە لەڕووی كەلتوری و هێزی نامادیشەوە، كرانەوەی سەرتاپایی ڕەچاو بكات، گەلانی جیهان بەچاوی خۆیان ڕەوتی چاكسازی و پێشكەوتنی چین ببینن و، هەڵسەنگاندنی بۆ بكەن.
لەساڵی 1978 سەرۆكی ئەوكاتەی كۆماری میللی چین ” دینگ شیاو بینگ” پێشنیاری پێشكەشی پلینیۆمی سێیەمی كۆنگرەی یانزەی حیزبی شیوعی چین كرد و، داوای كرد ” چاكسازی ناوخۆیی و كرانەوەی دەرەكی” پێڕەو بكرێت.
ئەوەش خاڵی سەرەتای شۆڕشێكی گەورەبوو، لەكرانەوەی چین بەڕووی جیهاندا، چین دەیەوێت بەهەموو جیهان بڵێت: ئەمە هەسارەی چینە، ئەمە پێشكەوتن و پاراستنی ڕەسەنایەتی گەلێكە، كەبەدرێژایی مێژوو، دەستدرێژی نەكردۆتە سەر هیچ گەلێكی تر، ئێستاش بە پشت بەستن بەخۆی پێشكەوتنێكی موعجیزە ئاسای دروستكردووە.
هەر هێزێكی جیهانی كاتێك هەنگاوی گەورە بۆ بەجیهانیكردنی خۆی دەنێت و، هەستدەكات زیادەهێزی هەیە، پێویستی بەوەیە لە “قۆناغی گۆشەگیری” دەربچێت و، پەیتا پەیتا دەكرێتەوە بەسەر جیهاندا، كەلتور و سیاسەت و ترادیشناڵی خۆی بۆ جیهان نمایش دەكات، لەو پێناوەدا، هێزی نەرمی كەلتور و هونەر بەكاردێنێت، ماكینەی گەورەی میدیایی دەخاتە كار…هتد.
بردنی تۆڕێكی فراوان لە كەسانی خاوەن بەهرە و توانای زانستی و فەرهەنگی لەسەرتاسەری جیهانەوە، بۆ ئاشناكردنیان بە چین، بەشێكی سەرەكییە لەو ستراتیژەی گەردوونییەی كە چین كاری لەسەر دەكات بۆ نمایشكردنی خۆی، بۆ ئەوەی بە جیهان بڵێت: هێزی چین، لەخزمەتی مرۆڤایەتیدایە و، بەدرێژایی مێژووی چین، هەرگیز نەبووەتە مەترسی بۆسەر هیچ گەلێكی تر.
لەدوای ئەوەی كە سەرۆك ” شی جینپینگ” لەساڵی 2013دا، پرۆژەی ” پشتوێنە و ڕێگا”ی پێشكەشكرد، ئیتر كۆماری میللی چین پێی نایە نێو قۆناغێكی تازەی مێژووی خۆی و، گەورەبوونی چین بۆ ئاستی هێزێكی گەردوونی، لەو ساڵەوە كامڵتر دەبێت و، ئەو زیادە هێزەش پێویستی بە ماركێتینی كەونی هەیە، بەشێك لەو ماركێتینەش، ئەو شاندانەیە كەلە سەتاسەری جیهانەوە بەشێوەی فەرمی دەبرێنە چین و، ئێمەش یەكێك بووین لەو شاندانەو، پێویستە وەك ئەركی پیشەیی خۆمان، بەئەمانەتەوە، قسە لەسەر چین بكەین.
شاری گوڵە مۆرەكان
ڕۆژی 7ی7ی2025 لەسەر ئەرك و بانگهێشتنامەی فەرمی ” سەنتەری هاریكاری ئابووری نێودەوڵەتی هەرێمی فوجیان” بە پاڵپشتی ” كونسوڵخانەی كۆماری میللی چین لە هەولێر” بە مەبەستی بەشداریكردن لە ۆركشۆپێكی گرنگ سەبارەت بە ” دروستكردنی تواناكان لەحوكمڕانی دەوڵەت و بەڕێوەبردن لە وڵاتانی عەرەبی” بەڕێكەوتین كە ۆركشۆپەكە، لە 7ی7 تاكو 27ی7 بەردەوام بوو.
ئەم سەردانە گۆڕانكارییەكی زۆر گەورەی دروستكرد لەدید و تێڕوانینی ئێمەدا دەربارەی كۆماری میللی چین و، گەل و حكومەت و كۆمەڵگا و ئابووری و پیشكەوتنەكانی ئەو وڵاتە، چونكە بەهەموو پێوەرێك، سەردانێكی جیاواز و، خاوەنی تایبەتمەندی زۆر جیاواز بوو.
لێرەدا سەرەتا دەمەوێت تیشكێكی كورت بخەمە سەر شاری “فوجۆ” كە دەبێتە پایتەختی هەرێمی فوجیان، كە ئێمە لەو شارە قەشەنگ و ڕازاوەیەدا، ۆركشۆپەكەمان ئەنجامدا.
چەند زانیارییەكی گشتی سەبارەت بەهەرێمی فوجیان
فوجیان پارێزگایەکی کەنار دەریایە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی چین. پایتەختەکەی شاری فوژۆیە. فوجیان بە شوێنی ستراتیژی لە نێوان دەریای چین و وشکانیدا ناسراوە، هەروەها بە دیمەنە سروشتییە جۆراوجۆرەکانی ناسراوە. هەروەها ڕاستەوخۆ دەكەوێتە سەر تەنگەی تایوان.
زانیاری زیاتر
شوێن:
فوجیان دەکەوێتە کەنارەکانی ڕۆژهەڵاتی چین و ڕووی لە تایوانە بەسەر گەرووی تایواندا.
مێژوو:
فوجیان شوێنی شانشینی کۆنی مینیو بووە و بە درێژایی مێژوو ڕۆڵێکی گرنگی لە بازرگانی دەریاییدا هەبووە.
ئابوری:
فوجیان بە پیشەسازی چا و پیشەسازی سووک و گەشتیاری بەناوبانگە.
کەلتور:
فوجیان خاوەنی کولتوورێکی دەوڵەمەندە، لەوانە بیروباوەڕی مازو، هونەری نانیین و نەریتی هاکا.
دانیشتوان:
زۆرینەی دانیشتوانی فوجیان هانین و کەمینە نەتەوەییەکانی وەک شیا، هوی، مانچو و ئەوانی دیکە.
گەشتیاری:
شوێنە گەشتیارییە بەناوبانگەکانی فوجیان بریتین لە شیامن، وویشان و فوژۆ.
فڕۆکە هەڵگر:
چین خاوەنی کەشتییەکی فرۆکەهەڵگری بە ناوی (فوجیان)ە کە نوێترین فڕۆکە هەڵگری چینییە کە سیستەمی کاتاپۆڵتی تێدایە.
وێڕای ئەوەی لەبارەی فوجیان و بەتایبەتی شاری فوژۆ دەگوترێت، پێویستە بەتایبەتی ئاماژە بەدووخاڵی زۆر گرنگ بدەین:
یەكەم: ژینگەی سەوزی شارەكە و، بەتایبەتی گوڵە مۆرەكان كە تەواوی شەقام وپرد و ڕێگەوبانەكانی شارەكەی تەنیووە، بۆ هەر لایەك بڕۆیت، تابلۆیەكی نەخشێنراوە بەگوڵ و سەوزایی و، زۆر بەئاشكرا دەتوانین بڵێین: جوانی ئەو شارە سیحرێكی ڕووتە و، لەوانەیە كەم شار هەبێت لەدنیادا شان بدات لەشانی جوانییەكانی ئەم شارە.
سەوزایی و ژینگەی پاك و، دارستانی چڕ و، كەشی باراناوی، وەك ئەوەیە هێشتا مرۆڤ دەستی بە تێكدانی ژینگە نەكردبێت، وەك ئەوەیە مێژوو لە هەزاران ساڵەوە ڕاوەستابێت و، مرۆڤ و ژینگە ئاشت بووبێتنەوەو، مرۆڤ بەڵێنی دابێت كەچیتر ژینگە تێكنەدات.
وێڕای هەبوونی پێشكەوتنێكی زۆر گەورە، تۆڕی ڕێگاوبان و ئەپارتمانی هەوربڕ و، ئاسنگەڕێگەی ئاڵۆز و خێرا، بەڵام هەرگیز ئەو پێشكەوتنە لەسەر حسابی ژینگە و دارستان و گوڵ نەبووە. شارەكە بەمانای وشە، نوقمی ناو گوڵزارە و، لەمەدا مرۆڤ بەتەواوی گرەوی ژیانی لەسروشت بردۆتەوە.
لەدوای ماوەیەك لە ژیان لەو شارەدا، بینینی زۆرێك لە ناوچەكان و بازاڕ و شەقام و جێگا دوورە دەستەكانی ئەو شارە، دەتوانم بەبێ زیادەڕەوی بڵێم: ڕەنگە فوجۆ یەكێك بێت لەو شارە دەگمەنانەی جیهان كە تەنانەت كامێراش ناتوانێت بەدروستی وەسفی جوانییەكانی بكات، چونكە كامێراش ناتوانێت هەموو گۆشەكانی ببینێت!.
دووەم: جێپەنجەی سەرۆك شی جینپینگ بەسەر گەشەی هەرێمی فوجیانەوە
سەرۆك شی جینپینگ لەماوەی نێوان 1999 تاكو ساڵی 2002 بەرپرسی یەكەمی حیزبی شیوعی چین بوو لەهەرێمی فوجیان، بۆیە بیروڕا و جێبەپەنجە و كاریگەرییەكانی سەرۆك شی، زۆر بەئاشكرا بەسەر گەشەی كۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگی و تەكنەلۆژی هەرێمەكەوە دیارە.
سەرۆك شی، هاندەری یەكەم بووە بۆ دروستكردنی زۆرێك ناوەندی تەكنەلۆژی و هونەری و مێژوویی، كە ئێستا بوونەتە نیشانەی ڕوونی پێشكەوتنی هەرێمەكە.
سەرجەم هاووڵاتییانی ئەو هەرێمەو، ئەكادیمیست و ڕۆشنبیرەكان، یەكڕان لەسەر ئەوەی: بیروڕا و پشتیوانییەكانی سەرۆك شی، بەدەیان ساڵ شارەكەیان پێشخستووەو، بۆ هەر لایەك دەچیت، جێپەنجەی سەرۆك شی دەبینیت و، دۆكیۆمێنتەكان پیشانت ئەدەن كە چۆن سەرۆك شی خودی خۆی لێبڕاوانە سەردانی ناوچە جیاجیاكانی كردووەو، فەرمانی دروستكردنی ناوەندە تەكنەلۆژی و فەرهەنگی و ئابوورییەكانی كردووە، تەنانەت خۆی بەشداربووە لەدروستكردنی باڵەخانە و ڕێگا وبان و، نەخۆشخانە و، سێكتەرەكانی تری شاردا.
ئەگەر بمەوێت بەكورتی وەسفی ئەو كاریگەرییە بكەم، دەڵێم: ئەگەر كتێبەكانی سەرۆك شی جینپینگ، لایەنی تیۆری فیكری ئەو بن وەكو بیرمەند و فەرمانڕەوایەكی جیهانی خاوەن دیدگا بۆ پێشخستنی نەتەوەیەك و دروستكردنی ئیمپراتۆریەتێكی گەردوونی، ئەوا هەرێمی فوجیانیش، لایەنی پراكتیكی فیكری سەرۆك شییە و، بێگومان زۆرێك لەتیۆرەكانی گەشەپێدان كەلەفیكری سەرۆك شیدان و، لەكتێبەكانیدا دەیان خوێنینەوە، بە كردەوە، لە هەرێمی فوجۆ دەیان بینین و، ئەو شارەیان كردۆتە شارێكی نمونەیی نەك تەنها لەچین، بەڵكو لەتەواوی جیهاندا.
دواجار، دەڵێم: لەسەردانەكەماندا، زۆر بەوردی سەرنجی ڕەوتی پێشكەوتنی فوجیان و، زۆر شارو ناوچەی دیكەماندا، وەك هەرێمی هۆهۆت، شارەكانی تاییوان و وهان…هتد. لەهەركام لەو شارانە، چیرۆكی سەركەوتنێكی جیاوازی گەلی چینمان بینی. لەدەرفەتی دیكەدا، دەگەڕێمەوە سەر چیرۆكەكانی سەركەوتنی گەلی چین.