سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە قووڵایی ناخی مرۆڤەوە، لەو شوێنەی ئازار و خۆشەویستی و خەیاڵ یەک دەگرنەوە، مامۆستا گەزیزە تابلۆیەکی هونەریی دەروونیی بۆمان دەکێشێت. تێکستی “وەک قەقنەس دەسووتێم” تەنها مۆنۆدرامایەک نییە، بەڵکو گەشتێکە بە ناو جیهانی ژوورەوەی ژنێکدا کە لەنێوان ڕابردوویەکی ونبوو و ئێستایەکی پڕ لە تەنیاییدا دەژیێت. ئەم دەقە، بە زمانێکی پڕ لە هەست و سۆز و وێنەی شیعری، خوێنەر دەباتە ناو دۆخێکی ئاڵٶزی دەروونییەوە کە تێیدا سنوورەکانی نێوان واقیع و خەیاڵ کاڵ دەبنەوە. لێرەدا، هەوڵ دەدەین بە چاوێکی ئەدەبییانە و مێشکێکی پڕ لە تێگەیشتنەوە، قووڵایی ئەم تێکستە هەڵبدەینەوە و بزانین چ پەیامێک لە ناخی ئەم سووتانە قەقنەسئاسایەدا حەشار دراوە. لە ناوەندی ئەم دەقەدا، هێمای قەقنەس وەک ڕۆحێکی سووتێنەر و سەرهەڵدەرەوە دەردەکەوێت. ژنەکە، وەک قەقنەس، لەنێوان ئازاری خۆشەویستییەکی ونبوو و هەوڵدان بۆ مانادان بە ژیانی خۆیدا دەسووتێت و دووبارە دەژیێتەوە. ئەم هێمایە تەنها گوزارشت لە ئازار ناکات، بەڵکو نیشانەی توانای مرۆڤە بۆ نوێبوونەوە لەنێو ناخۆشییەکاندا. ئەو ئاگرەی کە ژنەکە تێیدا دەسووتێت، ئاگری خۆشەویستییەکی قووڵە کە بووەتە هۆی تەنیایی و نائومێدی، بەڵام لە هەمان کاتدا، سەرچاوەی هێزێکە بۆ سەرهەڵدانەوە و بەردەوامبوون لە ژیاندا. قەقنەس لێرەدا تەنها باڵندەیەکی ئەفسانەیی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ناخی ژنێکە کە لەنێو خۆڵەمێشی ڕابردوودا، بەدوای پڕشنگێکی نوێی ژیاندا دەگەڕێت. ئەم سووتانە، سووتانێکی فیزیکی نییە، بەڵکو سووتانێکی دەروونییە کە هەست و سۆزەکانی ژنەکە دەگۆڕێت بۆ هێزێک بۆ مانەوە و بەردەوامبوون. لێرەدا پرسیارێک سەرهەڵدەدات: ئایا گەزیزە لەم تێکستەدا داکۆکی لە مرۆڤایەتی دەکات یان تەنها بەشێکی کۆمەڵگا دەگرێتەوە کە توێژی ژنە؟ بە وردبوونەوە لە قووڵایی دەقەکە، دەبینین کە هەرچەندە کارەکتەری سەرەکی ژنێکە و ئازارەکانی تایبەتن بە ئەزموونی ژنانە، بەڵام پەیامەکەی گەزیزە سنوورەکانی ڕەگەز تێدەپەڕێنێت. تەنیایی، خۆشەویستی ونبوو، خەمگینی و گەڕان بەدوای مانادا، هەستگەلێکن کە مرۆڤ بە گشتی ئەزموونیان دەکات، بێ جیاوازی ڕەگەز. ژنەکە لێرەدا وەک هێمایەک بۆ مرۆڤی ئازارچەشتوو دەردەکەوێت کە لەنێو ناخۆشییەکاندا بەدوای ڕووناکیدا دەگەڕێت. گەزیزە بە وەسفکردنی وردی دۆخی دەروونی ئەم ژنە، دەروازەیەک بۆ تێگەیشتن لە ئازارە گشتییەکانی مرۆڤایەتی دەکاتەوە. ئەو نیشان دەدات کە چۆن هەستە قووڵەکان دەتوانن مرۆڤ بەرەو سووتان و سەرهەڵدانەوە ببەن، بێ گوێدانە ئەوەی کەسەکە ژنە یان پیاو. لە ڕاستیدا، گەزیزە لە ڕێگەی ئەزموونی ژنێکەوە، دەنگی بە ئازارەکانی مرۆڤایەتی دەدات، چونکە ئازارەکانی ژن بەشێکن لە ئازارەکانی مرۆڤایەتی و دەربڕینیان دەبێتە هۆی تێگەیشتنێکی قووڵتر لە بوونی مرۆڤ. مامۆستا گەزیزە، بە زمانە پاراو و دەربڕینە قووڵەکەی، خۆی وەک نووسەرێکی هەڵکەوتە لە گۆڕەپانی ئەدەبی کوردیدا دەسەلمێنێت. توانای ئەو لە وێنەکێشانی دۆخی ئاڵۆزی دەروونی و گواستنەوەی هەستە ناسکەکان بۆ خوێنەر، مایەی سەرسوڕمانە. وشەکانی گەزیزە تەنها پیت نین، بەڵکو ڕەنگ و دەنگ و هەستن کە خوێنەر دەباتە ناو جیهانێکی پڕ لە جوانی و ئازارەوە. ئەو بە لێهاتووییەکی بێوێنەوە، سنوورەکانی زمانی ئاسایی تێدەپەڕێنێت و زمان دەکاتە ئامرازێک بۆ پشکنینی قووڵایی ناخی مرۆڤ. لە تێکستی “وەک قەقنەس دەسووتێم”دا، گەزیزە نیشان دەدات کە چۆن دەتوانێت لە ڕێگەی کارەکتەرێکی تاکەکەسییەوە، چیرۆکی گشتگیر و پەیامی مرۆیی بگەیەنێت. ئەمەش نیشانەی گەورەیی و داهێنانی ئەم نووسەرەیە کە بە شایستەیی دەتوانین شانازی پێوە بکەین و وەک ئەستێرەیەکی درەوشاوە لە ئاسمانی ئەدەبی کوردیدا ناوی بهێنین. لە کۆتاییدا، تێکستی “وەک قەقنەس دەسووتێم” تەنها چیرۆکێکی ژنێک نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ ناخی مرۆڤایەتی. مامۆستا گەزیزە، بە قەڵەمە سیحراوییەکەی، سووتانی قەقنەس دەکاتە هێمایەک بۆ نوێبوونەوە و بەردەوامبوون لە ژیاندا، تەنانەت لەنێو قووڵترین ئازارەکانیشدا. ئەو نیشان دەدات کە چۆن لەناو خۆڵەمێشی خەم و تەنیاییدا، پڕشنگی هیوا و مانای نوێ سەرهەڵدەدات. ئەم تێکستە، بە زمانە جوان و پڕ لە هەستەکەی، دەمانباتە گەشتێکی ناوەکیی قووڵ و دەمانهێنێتەوە سەر ئەو ڕاستییەی کە مرۆڤ، بە هەموو ئازار و خەونەکانییەوە، هەمیشە توانای سەرهەڵدانەوە و دروستکردنی مانای نوێی هەیە. گەزیزە بەم کارە هونەرییەی، نەک تەنها داکۆکی لە ژن دەکات، بەڵکو دەنگی بە ئازار و هیوای هەموو مرۆڤێک دەدات و، خۆی وەک نووسەرێکی گەورە و هەڵکەوتە لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا دەچەسپێنێت. هەڵبژاردنی قەقنەس وەک هێمایەک لەلایەن مامۆستا گەزیزەوە، هەڵبژاردنێکی بێهۆ نییە، بەڵکو قووڵاییەکی فەلسەفی و کولتووریی لە پشتەوەیە.
قەقنەس لە ئەفسانە و کولتوورە جیاوازەکاندا، بە تایبەتی لە کولتووری کوردیدا، هێمایەکە بۆ نوێبوونەوە، سەرهەڵدانەوە لەناو خۆڵەمێشدا و، توانای مانەوە لە دوای سووتان و ئازار. گەزیزە بە دەکارخستنی ئەم هێمایە، دەیەوێت پەیامێک بگەیەنێت کە هەرچەندە ژنەکە لەناو ئازار و تەنیاییدا دەسووتێت و، سووتانەکەیش نابڕێتەوە، بەڵام سەرەتایەکی نوێیە بۆ ژیانێکی تر. ئەمە نیشانەی باوەڕی گەزیزەیە بە توانای مرۆڤ بۆ زاڵبوون بەسەر ناخۆشییەکاندا و دۆزینەوەی هێز لە هەناوی لاوازیدا.
قەقنەس لێرەدا تەنها باڵندەیەکی ئەفسانەیی نییە، بەڵکو ڕۆحی ژنێکە کە لەناو ئاگری خۆشەویستییەکی ونبوودا، بەدوای پڕشنگێکی نوێی هیوا و مانادا دەگەڕێت. ئەم هێمایە دەروونییە، قووڵایی ئازار و هیوا پێکەوە دەبەستێتەوە و پەیامێکی گشتگیر دەگەیەنێت کە مرۆڤ دەتوانێت لەناو قووڵترین خەمەکانیشدا، ڕێگایەک بۆ نوێبوونەوە بدۆزێتەوە. لەناو ئەم گەشتە دەروونییەدا، دیالۆگەکان وەک پڕشنگی ئاگر لە تاریکیدا دەدرەوشێنەوە، دەنگدانەوەی ناخی ژنێک کە لەگەڵ تەنیایی و نائومێدیدا دەژیێت. ئەو دەڵێت: “خوایە گیان تۆ بڵێی بێت؟ یەت، چۆن نایەت؟ خۆی ناگرێت، بزانە من نمایشم هەیە و نەیەت؟” ئەم وشە پڕ لە چاوەڕوانی و ترسە، وێنەی ژنێک دەکێشێت کە لەنێوان هیوا و هیوابڕاندا هەڵواسراوە، چاوەڕێی بوونێک دەکا ڕەنگە هەرگیز نەگەڕێتەوە. هەروەها، دەڵێت: “من ئاشقی ئەو بووم وەک دیوانە ئاشقی بووم.. ئەمخوێند و ئەمخوێند وەک قەقنەس.” ئەم دەربڕینە قووڵە، ئازاری خۆشەویستییەکی سووتێنەر و تەنیاییەکی بێسنوور نیشان دەدات، کە چۆن خۆشەویستی دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی ئازارێکی قووڵ.
لە کۆتاییدا، دەڵێت: “ئەمانە هەموو گەڵای ئەو کاتە بوون کە لەسەر شانۆکە گەڵاباران ئەکرام؛ هەموو گەڵاکانم وشکەوە کرد و هەڵمگرتن.” ئەم دیالۆگە، وێنەی ژنێک دەکێشێت کە هەوڵ دەدات پارچەکانی ڕابردووی کۆ بکاتەوە، یادەوەرییە وشکداگەڕاوەکانی بپارێزێت و، لەناو خۆڵەمێشی خەمەکانیدا، مانایەک بۆ بوونی خۆی بدۆزێتەوە. ئەم دیالۆگانە، نەک تەنها دۆخی دەروونی ژنەکە دەردەخەن، بەڵکو دەبنە دەنگی هەموو ئەو کەسانەی کە لەناو تەنیایی و نائومێدیدا، بە دوای پڕشنگێکی هیوا و مانادا دەگەڕێن.
لێرەدا پرسیارێک سەر هەڵدەدات: ئایا گەزیزە لەم تێکستەدا داکۆکی لە مرۆڤایەتی دەکات یان تەنها بەشێکی کۆمەڵگا دەگرێتەوە کە توێژی ژنە؟ بە وردبوونەوە لە بنجوبناوانی دەقەکە، دەبینین کە هەرچەندە کارەکتەری سەرەکی ژنێکە و ئازارەکانی تایبەتن بە ئەزموونی ژنانە، بەڵام پەیامەکەی گەزیزە سنوورەکانی ڕەگەز تێدەپەڕێنێت. تەنیایی، خۆشەویستییەکی ونبوو، خەمگینی و گەڕان بەدوای مانادا، هەستگەلێکن کە مرۆڤ بە گشتی ئەزموونیان دەکات، بێ جیاوازی ڕەگەز. ژنەکە لێرەدا وەک هێمایەک بۆ مرۆڤی ئازارچەشتوو دەردەکەوێت کە لەنێو ناخۆشییەکاندا بەدوای ڕووناکیدا دەگەڕێت.
گەزیزە بە وەسفکردنی وردی دۆخی دەروونی ئەم ژنە، دەروازەیەک بۆ تێگەیشتن لە ئازارە گشتییەکانی مرۆڤایەتی دەکاتەوە. ئەو نیشان دەدات کە چۆن هەستە قووڵەکان دەتوانن مرۆڤ بەرەو سووتان و سەرهەڵدانەوە ببەن، بەبێ گوێدانە ئەوەی کەسەکە ژنە یان پیاو. لە ڕاستیدا، گەزیزە لە ڕێگەی ئەزموونی ژنێکەوە، دەنگی بە ئازارەکانی مرۆڤایەتی دەدات، چونکە ئازارەکانی ژن بەشێکن لە ئازارەکانی مرۆڤایەتی و دەربڕینیان دەبێتە هۆی تێگەیشتنێکی قووڵتر لە بوونی مرۆڤ. مامۆستا گەزیزە، بە زمانە پاراو و دەربڕینە قووڵەکەی، خۆی وەک نووسەرێکی هەڵکەوتە لە گۆڕەپانی ئەدەبی کوردیدا دەسەلمێنێت. توانای ئەو لە وێنەکێشانی دۆخی ئاڵۆزی دەروونی و گواستنەوەی هەستە ناسکەکان بۆ خوێنەر، مایەی سەرسوڕمانە. وشەکانی گەزیزە تەنها پیت نین، بەڵکو ڕەنگ و دەنگ و هەستن کە خوێنەر دەباتە ناو جیهانێکی پڕ لە جوانی و ئازارەوە. ئەو بە لێهاتووییەکی بێوێنەوە، سنوورەکانی زمانە ئاساییەکە تێدەپەڕێنێت و، زمان دەکاتە ئامرازێک بۆ پشکنینی قووڵایی و بنجوبناوانی ناخی مرۆڤ.
لە تێکستی “وەک قەقنەس دەسووتێم”دا، گەزیزە نیشان دەدات کە چۆن دەتوانێت لە ڕێگەی کارەکتەرێکی تاکەکەسییەوە، چیرۆکی گشتگیر و پەیامی مرۆیی بگەیەنێت. ئەمەش نیشانەی گەورەیی و داهێنانی ئەم نووسەرەیە کە بە شایستەیی دەتوانین شانازیی پێوە بکەین و وەک ئەستێرەیەکی درەوشاوە لە ئاسمانی ئەدەبی کوردیدا ناوی بهێنین.
لە کۆتاییدا، تێکستی “وەک قەقنەس دەسووتێم” تەنها چیرۆکێکی ژنێک نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ ناخی مرۆڤایەتی. مامۆستا گەزیزە، بە قەڵەمە سیحراوییەکەی، سووتانی قەقنەس دەکاتە هێمایەک بۆ نوێبوونەوە و بەردەوامبوون لە ژیاندا، تەنانەت لەنێو قووڵترین ئازارەکانیشدا. ئەو نیشان دەدات کە چۆن لەناو خۆڵەمێشی خەم و تەنیاییدا، پڕشنگی هیوا و مانای نوێ سەرهەڵدەدات. ئەم تێکستە، بە زمانە جوان و پڕ لە هەستەکەی، دەمانباتە گەشتێکی ناوەکیی قووڵ و دەمانهێنێتەوە سەر ئەو ڕاستییەی کە مرۆڤ، بە هەموو ئازار و خەونەکانییەوە، هەمیشە توانای سەرهەڵدانەوە و دروستکردنی مانای نوێی هەیە. گەزیزە بەم کارە هونەرییەی، نەک تەنها داکۆکی لە ژن دەکات، بەڵکو دەنگی بە ئازار و هیوای هەموو مرۆڤێک دەدات و، خۆی وەک نووسەرێکی گەورە و هەڵکەوتە لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا دەچەسپێنێت.
تێبینی/ شانۆنامەی وەک قەقنەس دەسووتێمم نووسینی مامۆستا گەزیزە لە ڤیستفاڵی ئامەد، خەڵاتی یەکەمی تێکستی کوردی بەدەست هێناوە؛ جگە لەوەش لە ستەیجی چەندین وڵاتی جیهان شانۆنەمەکە نمایش و کاری دەرهێنانی بۆ کراوە؛ شانۆکار نیگارحەسیب قەرەداغی، کردوویەتی بە ئەڵمانی.