ئاریان دەرگەڵەیی – ههولێر
ساڵی 1971 ئاهەنگێكی بچووك لە پشت قوتابخانەی ئامادەییە کوڕانەکەی كوردستان لە شاری هەولێر ساز دەكرێت؛ لە ئاهەنگەکەدا گۆرانی دەچڕن و شیعری لێ دەخوێنرێتەوە؛ لەو ئاهەنگەدا كلیلی 163 خانوو بەسەر بنەماڵەی شەهیداندا دابەش کرا؛ ناوی شەهیدانی خەنجەریان بۆ ئەو گەڕەکە دەسنیشان کردبوو.
گەڕەگی شەهیدانی خەنجەر كەوتۆتە ناوەڕاستی شاری هەولێر و لە شەقامی (30 مەتری)ـیەوە دەست پێ دەكات تا (شەقامی 60 مەتری)؛ چیرۆكی دروستكردنی ئەو خانووانە بۆ ساڵی 1971 دەگەڕێتەوە، دوای ئەوەی 1970 دانوستان لە نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و حكومەتی عیراق دەستپێدەكات، یەكێك لەو خاڵانەی پارتی دیموكراتی كوردستان مەرجی بۆ دانابوو كە دروستكردنی ژمارەیەك خانوو بوو لە شاری هەولێر بۆ كەسوكاری شەهیدان.
(دلێر محمەد خەلیل) یەكێك بوو لەو هاوڵاتیانەی گەڕەگی شەهیدانی خەنجەر، خانەوادەكەی ئەو سوودمەند بوونە لە وەرگرتنی خانووەكان؛ چونكە بنەماڵەکەیان شەهید بووبوون؛ باسی ئەو كاتە دەكات كە خانووەكەیان وەرگرتووە و دەڵێ: دروستكردنی خانووەكان لەسەر داواكاری بارزانی نەمر بوو هەر ئەویش گەڕەكەكەی ناو لێ نا شەهیدانی خەنجەر، خانووەكان بە سەرپەرشتی شەهید فارس باوە و حەسەن عەلی دروست كران، لەبیرمە بەشێك لەو كرێكارانەی كە كاریان تێدا دەكرد پێشمەرگە بوون.
ئەو كاتەی كە خانووەكان دروست كراون، لەلایەن پارتییەوە ئیدارەی پارێزگای هەولێر ئاگادار كراوەتەوە كە پێویستە خانووەكان لۆگۆیەكی خەنجەریان لەسەر بێت كە ئاماژەیەك بۆ هیمای سەركەوتن، ئیدی بۆ ئەم مەبەستە عەبدوڵا خەفاف لە پارێزگای هەولیر ڕادەسپێردێت كە بچێتە شاری مووسڵ لەوێ لای ئاسەنگەرێك قاڵبێكی ئاسن دابڕێژێت كە هێمای خەنجەرێكی لەسەر بێ؛ دلێر دەڵی كاتێك حكومەت قاڵبەكەی بینی كە تەنها خەنجەرێكی لەسەرە ڕازی نەبوو، بڕیاری دا كە دەبێ دوو شمشێرێكی دیكەش لە تەنیشتییەوە بێت، ئەوە بوو شمشێرەكان بە بۆیە زیاد كرا، بەڵام لەبەر ئەوەی خەنجەرەكە بە شێوەیەكی هەڵكەنرا هاتبووە دەرێ و زۆریش بارز بوو ئیدی شمشێرەكان زۆر زەق نەبوون.
ئەو ناوانەی لە بیری دلێردا ماون و ئەو كاتە خانوویان وەرگرت ئەوانە بوون: ڕزگار شانە، فارس باوە و براكانی، عەباسی حاجی لەشكری و، واحید قازیفە.
بەشێكی ئەو كەسانەی خانوویان وەرگرت، ئێستا لەوێ نەماون و چوونەتە گەڕەگی دی؛ بە وتەی دلێر ڕەنگە 10 تاوەكو 15 بنەماڵەی كۆنەكانی تێدا بێت، هۆكاری مانەوەی ئەو بنەماڵەی كۆنانەش بە هۆی ئەوەیە كە نایانەوی ئەو یادگارییە بفرۆشن كە لەلایەن بارزانییەوە پێیان دراوە.
بەشێك لە خانووەکانی گەڕەکی شەهیدانی خەنجەر تێك دراون و نۆژەن كراونەتەوە؛ بۆ رێزگرتن لە لۆگۆی خەنجەرەكەش، هەندێك لە خاوەنماڵەكان لە كاتی نۆژەنکردنەوەی خانووەكەیان ئەو پارچە دیوارەی لۆگۆی خەنجەرەكەی لەسەرە دەیپارێزن و، دووبارە دایدەنێنەوە؛ بە قسەی هاوڵاتیانی گەڕەكەکە نیوەی خانووەكان لۆگۆی خەنجەرەكەیان پێوە ماوە.
ساڵی 1974 كاتێك دانوستانی نێوان پارتی و حكوومەت تێك چوو، بەشێك لە دانیشتووانی ئەوێ كۆچیان كردە گەڕەگی دیكە؛ هۆكارەكەیشی لە ترسی ئەوە بووە نەوەك حكوومەتی تۆڵەیان لێ بكاتەوە. بە قسەی دلێر نیوەی زیاتری خانووەكان چۆڵ كران چونكە هەموو هەولێر دەیزانی دانیشتووانی ئەو گەڕەكانە كەسوكاری شەهیدن و، پەیوەندییان بە پارتییەوە هەیە بەڵام دوایی گەڕانەوە.
دلێر لە كاتی قسەكردندا دڵی پڕ بوو؛ پێم گوت یادگارییەكەت بیر هاتەوە؟ گوتی گەڕامە بۆ ئەو كاتەی كە خانووەكان دابەش كران، لە بیرمە خەڵكی گەڕەكانی دیكە دەهاتن بۆ دیتن؛ هۆكارەكەیش بۆ دوو شت بوو كە یەكێكیان پەیوەندی بە نەتەوایەتییەوە هەبووە كە ئەو خانووانە هی كەسوكاری شەهیدانن لەلایەن بارزانی نەمرەوە پێشكەش كراون، لەلایەكی دیكەیشەوە پەیوەندیی بەوە هەبووە كە خانووەكان بە شێوەیەكی پتەو و سەبە و نەخشەی تازە دروست كرابوون خەڵكی دەهاتن سەیریان دەكردن.
لەبەركردنی جلی سوور یەكێك بوو لەو یادگارییانەی كە دلێر گێڕایەوە گوتی: وەكو ڕەمزێك بۆ بنەماڵەی شەهیدان بڕیار درا منداڵە شەهید لەو گەڕەكەدا لە بۆنە ڕەسمییەكاندا یان ڕێپێوانەكان جلی سوور و ڕیباتێكی زەرد پپۆشن، بۆ ئەوەی بناسرێنەوە.
لەگەڵ ئەوەی ئەو خانووانەی بە نزیكەی 55 ساڵ پێش ئێستا دروست كراون، بەڵام ئێستا خەڵكانێك وەكو موزەخانەیەكی نەتەوەیی سەردانی ئەو شوێنە دەكەن و، لە بەردەم خانووەكان روخسەتی خاوەنماڵەكان وەردەگرن تا سەیری لۆگۆی خەنجەرەكان دەكەن، هەندێك لەو خەڵكانەی سەردانی ئەو گەڕەكە دەكەن بەرپرسی مەزنن لە ناو حكوومەتدا لە كاتی جەژن و بۆنەكاندا یەكەم جار دێنە ئێرە چونكە پێیان وایە كە ئێستاش خەڵکی ئەو گەڕەكە، بۆنی كوردایەتیکردنەکەی ساڵانی حەفتاكانیان لێ دێ.
بەختیار خەتاب، کوێخا (موختار)ی گەڕەگی شەهیدانی خەنجەر، داوا دەكات وەكو یادگارییەکی جوان و بۆ ڕێزگرتن، لایەنی پەیوەندیدار بڕیار بدات لۆگۆی خەنجەر بپارێزرێت و، نەفەوتێندرێت.