بەپێی ئامارەكان و ئەنجامەكانی رووپێوی، (776) كیلۆمەتر دووجا لە ژینگەی هەرێمی كوردستان پیسبووە، لەم ژمارەیەش نزیكەی 511 كیلۆمەتر دووجای لێ پاك كراوەتەوە و (260) كیلۆمەتر دووجا ماوەتەوە”. لە ماوەی 30 ساڵی ڕابردوودا زیاتر لە (3هەزار) هاووڵاتی گیانیان لەدەست داوە و زیاتر لە (10هەزار و 255) كەسی دیكەش بریندار و كەمئەندام کەوتوونە، (39) كارمەندی سەر بە دەزگای مین و رێكخراوەكانی بواری مین گیانیان لەدەست داوە و (106) كەسیشیان لێ كەمئەندام بوونە.
مەعروف مەجید سەرۆكی رێكخراوی ئاییندە بۆ پاراستنی ژینگە بۆ (هەولێر) ئاماژەی بەوەكردووە:” لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوور، سەبارەت بە پاشماوەكانی جەنگ لە كۆتا ئاماری ساڵی 2025 دەڵێت: مینە چێندراوەكان و پاشماوەی تەقینەوەكانی جەنگ بە پانتایی (2هەزار و 100) كیلۆمەتر چوارگۆشە لە عێراقدا بڵاوبوونەتەوە كە یەكسانە بە نزیكەی (300هەزار) یاریگای تۆپی پێ.
بەپێی خەمڵاندنەكان لەسەر ئاستی جیهان لە ساڵی 2019، زیاتر لە (110 ملیۆن) مین لەسەر زەوی دانراون، تا مانگی تشرینی یەكەمی 2020، (60) وڵات و ناوچە بە مینی دژەمرۆڤ پیس كراون، لە كۆی (60) وڵاتەكە (33) وڵاتیان لایەنی ڕێككەوتنامەی قەدەغەكردنی مینن. لابردنی هەموو مینەكان لە جیهاندا، (50 بۆ 100 ملیار) دۆلاری تێدەچێت.
سەرەتا كاریگەرییە ژینگەییەكانی پاشماوەكانی جەنگ و بە تایبەتی (مین)ـە چێندراوەكان لە دوای كۆتایی هاتنی جەنگەكان لە مەترسیدارترین و درێژخایەنترین كاریگەرییەكانن لەسەر ژینگە و سرووشت، هەر ئەمەش وای كردووە ببێتە هۆی لە دەستدانی هەزاران دۆنم لە پاوەن و دارستان و تەنانەت ڕووبار و سەرچاوەكانی ئاو و ناوچە گەشتیارییەكان و شوێنی سەدانهەزار باڵندە و ئاژەڵ، جگە لەو زیانە ماددیانەی كە لە كاتی هەڵگرتنەوە و پووچەڵكردنەوەیاندا تەرخان دەكرێت، زیانەكانی كوشتن و كەمئەندامكەوتنی مرۆڤەكان بێكۆتاییە.
پیسداگەڕانی ژینگەی هەرێمی كوردستان بە (مین)
هەرێمی كوردستان یەكێك لەو ناوچانەیە كە بە هۆی شەڕ و ململانێكان، ژینگەكەی بەردەوام لە ژێر هەڕەشەدا بووە. لە ماوەی پەنجا ساڵی رابردووەدا كە كوردستان پێیدا تێپەڕیوە، وەكو بۆردومانكرانن، مینڕێژكران، سووتێندران و تەنانەت كیمیابارانی ناوچە جیاجیاكانی هەرێم، هەموو ئەوانە بوون كە بەشێكی زۆری ژینگەكەی رووبەڕووی شێواندن و پیسداگەڕان بووەتەوە.
“لە ماوەی 30 ساڵی ڕابردوودا زیاتر لە (3هەزار) هاووڵاتی گیانیان لەدەست داوە و زیاتر لە (10 هەزار و 255) كەسی دیكەش بریندار و كەمئەندام بوون، هەر لە ساڵی 1992ـەوە كە كاری پاككردنەوە لە زەوییە مینڕێژكراوەكان دەستی پێكردووە، (39) كارمەندی سەر بە دەزگای مین و رێكخراوەكانی بواری مین گیانیان لەدەست داوە و (106) كەسیشیان كەمئەندام بوون.
لە ئێستاشدا چەندین تیمی گیانفیدا لە كوردستان كار دەكەن بۆ بنبڕكردن و هەڵگرتنەوەی مینە چێندراوەكان، كە بە یەكێك لە مەترسییە هەرە گەورەكانی سەدە هەژمار دەكرێ لەسەر ژینگە و ژیانی هاووڵاتیان.
ژینگەی عێراق و مەترسییەكانی مین
لە ئەنجامی ململانێیە بەردەوامەكان، مین بە ڕێژەیەكی بەرچاو لە عێراقدا بڵاوبووەتەوە، سەرەتاكەشی بە شەڕی ئێران و عێراق لە ساڵی 1980 دەستیپێكرد، دواتر ڕژێمی عێراقی سەدام حوسێن لە داگیركردنی كوێت ساڵی 1991، دواتر لەشكركێشی ئەمریكا بۆ سەر عێراق لە ساڵی 2003، پاشان ململانێی تائیفی، سەرهەڵدانی (داعش)، و كۆنترۆڵكردنی یەك لەسەر سێی ناوچەكانی عێراق لە ساڵی 2014، تا كۆتایی ساڵی 2019، عێراق ڕاپۆرتی پیسداگەڕانی ڕووبەری (ملیۆنێك و 200 هەزار) كیلۆمەتر چوارگۆشەی بە مینی دژە مرۆیی ڕاگەیاند.
لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوور، سەبارەت بە پاشماوەكانی جەنگ لە كۆتا ئاماری ساڵی 2025 دەڵێت: مینە چێندراوەكان و پاشماوەی تەقینەوەكانی شەڕ بە مەزەندەكردنی (2هەزار و 100) كیلۆمەتر چوارگۆشە لە عێراقدا بڵاو بوونەتەوە – كە یەكسانە بە نزیكەی (300 هەزار) یاریگای تۆپی پێ.
ئەم مەترسییە كوشندانە مەترسییەكی بەردەوام دروست دەكەن بۆ سەر ژیانی مەدەنی، ڕێگری لە گەڕانەوەی خێزانە ئاوارەكان دەكەن، دەستڕاگەیشتن بە زەوییە كشتوكاڵییەكان سنووردار دەكەن و هەوڵەكانی ئاوەدانكردنەوە خاو دەكەنەوە.
ئەم پاشماوە كوشندانەی شەڕ بووەتە هۆی بەردەوامی لە گیان لەدەستدان و برینداربوونی كارەساتبار.
لە نێوان ساڵانی 2023 بۆ 2024 بە گشتی (78) كوژراون یان بریندار بوون.
لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوور (ICRC) لە عێراق
ICRC لە ساڵی 1980وە لە عێراق كاردەكات، چالاكییە سەرەكییەكانی بریتین لە سەردانیكردنی دەستگیركراوەكان، یەكخستنەوەی خێزانە دابڕاوەكان، ڕوونكردنەوەی چارەنووسی ونبووەكان، هەروەها پێشخستنی و داكۆكیكردن لە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی لەنێوان هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگەی عێراقدا.
هەروەها ICRC كاردەكات بۆ كەمكردنەوەی كاریگەرییەكانی گۆڕانی كەشوهەوا و یارمەتی كۆمەڵگاكان دەدات لە درێژخایەندا خۆیان بگونجێنن بە نۆژەنكردنەوەی وێستگەكانی چارەسەركردن.
مەترسییەكانی مین و پاشماوەكانی جەنگ لە جیهاندا
بەپێی خەمڵاندنەكان لە ساڵی 2019، زیاتر لە (110 ملیۆن) مین لەسەر زەوی دانراون، تا مانگی تشرینی یەكەمی 2020، (60) وڵات و ناوچە بە مینی دژە مرۆیی پیسكراون، لە كۆی (60) وڵاتەكە 33 وڵاتیان لایەنی ڕێككەوتنامەی قەدەغەكردنی مینن.
لابردنی هەموو مینەكان لە جیهاندا، (50 بۆ 100 ملیار) دۆلاری تێدەچێت و بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە زۆربەی وڵاتانی زیانلێكەوتوو هەژارترینن، تێچووی پاككردنەوەی مین بارگرانییەكی زۆر دەبێت لەسەر ئابورییان.
مین و پاشماوەكانی جەنگ هۆكارن بۆ پیسداگەڕانی ژینگە
پاشماوەی جەنگ، بەتایبەتی مین و تەقەمەنی نەتەقیو، بە چەندین شێوە كاریگەری نەرێنیان لەسەر ژینگە هەیە. خاك و ئاو پیس دەكەن و گیانلەبەرە كێوییەكان دەخەنە مەترسییەوە و ڕێگری لە بەكارهێنانی زەوییە كشتوكاڵییەكان دەكەن و ئاستەنگ لەبەردەم هەوڵەكانی فریاگوزاری و ئاوەدانكردنەوە دروست دەكەن. لەسەر كۆمەڵێك ئاست گرفت بۆ ژینگە دروست دەبێت، بەجۆرێك؛
یەكەم: پیسداگەڕانی ژینگەیی دروست لەسەر ئاستەكانی:
1. پیسداگەڕانی خاك: پاشماوەی جەنگ دەتوانێت خاك بە كانزا قورسەكان و ماددە ژەهراویەكان پیس بكات و وای لێدەكات بۆ كشتوكاڵ نەگونجێت و زیان بە وردە زیندەوەران بگەیەنێت.
2. پیسداگەڕانی ئاو: ماددە كیمیاییەكان و پیسكەرەكانی پاشماوەی جەنگ دەتوانن بچنە ناو سەرچاوەكانی ئاو و مەترسی لەسەر تەندروستی مرۆڤ و ئاژەڵەكان دروست بكەن.
3. پیسداگەڕانی هەوا: تەقینەوەی مین و پاشماوەكانی جەنگ دەتوانێت هەوا پیس بكات بە گازی ژەهراوی و دوكەڵ و زیان بە تەندروستی مرۆڤ و ئاژەڵ بگەیەنێت.
دووەم: كاریگەری لەسەر گیانلەبەرە كێوییەكان: مین و تەقەمەنییەكان دەتوانن مەترسیدار بن بۆ سەر ژیانی گیانلەبەرە كێوییەكان و لە ئەنجامدا برینداربوون و مردنیان لێدەكەوێتەوە.
سێیەم: تێكچوونی ئیكۆسیستەمەكان: پیسداگەڕان و لەناوبردنی شوێنی نیشتەجێبوون دەتوانێت ئیكۆسیستەمەكان تێكبدات، كاریگەری لەسەر جۆراوجۆری زیندوو دروست بكات.
چوارەم: بەربەستەكانی بەردەم بەكارهێنانی مرۆڤ:
1. زەوییە كشتوكاڵییەكان: مینە چێندراوەكان دەتوانن زەوییە كشتوكاڵییەكان بكەنە شوێنێكی بەكارنەهێنراو، ئەمەش كاریگەری لەسەر ئاسایشی خۆراك دەبێت.
2. شوێنی نیشتەجێبوون: پاشماوەی شەڕ دەتوانێت ناوچە نیشتەجێبوونەكان ناپارێزراو بكات و ڕێگری لە هەوڵەكانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان بكات.
3. هەوڵەكانی فریاگوزاری: پاشماوەی جەنگ دەتوانێت ڕێگری لە هەوڵەكانی فریاگوزاری مرۆیی بكات، دانیشتوانی پێویست لە هاوكارییە پێویستەكان بێبەش بكات.
ژمارە گرنگەكانی تایبەت بە مین
بەشێوەیەكی گشتی (110 ملیۆن) مینی چێندراو لە كێڵگە مینەكاندا لە وڵاتانی جۆربەجۆر لە جیهاندا دانراون. تێچووی پاككردنەوەی ئەم كێڵگانە نزیكەی (33 ملیار) دۆلارە، بەڵام ئەم ژمارەیە هیچ كێڵگەیەكی نوێ ناگرێتەوە كە لە ئێستادا دانراون.
ژمارەی ئەو مینانەی كە تا ئێستا بەكارنەهێنراون نزیكەی (250 ملیۆن) مینە. ساڵانە (2.5 ملیۆن) مین لە سەرانسەری جیهاندا دادەنرێت.
لە ساڵی 1970وە ژمارەی ئەو كەسانەی بەهۆی مینی چێندراوەوە گیانیان لەدەست داوە گەیشتووەتە یەك ملیۆن كەس. ساڵانە مین (26هەزار) كەس دەكوژێت و ڕۆژانە (70) كەس گیانیان لەدەست داوە.
مین نزیكەی (350) جۆری هەیە، كە بۆ مەبەستی سەربازی بەكار دەهێنرێت. نەتەوە یەكگرتووەكان بەپێی بڕیارنامەی كۆبوونەوەی گشتی لە 8ی كانوونی دووەمی 2005 لە (4ی نیسانی) هەموو ساڵێكدا ڕۆژی جیهانی هۆشیاری لە مەترسی مین بەڕێوە دەبات، ئەمەش لە چوارچێوەی ئەو پاڵپشتییانەی كە نەتەوە یەكگرتووەكان و ڕێكخراوەكانی پێشكەشی ئەو وڵاتانە دەكەن، كە كێشەی پەیوەست بە مینیان هەیە و بۆ هاندانی بنیاتنانەوە و پەرەپێدانی توانا نیشتمانییەكان لەو وڵاتانەی كە مین و پاشماوەی تەقەمەنی هەڕەشەن بۆ سەر سەلامەتی خەڵكی مەدەنی یان بەربەست لە بەردەم گەشەكردن.