ئامادەکردنی و وەرگێـــــڕان: شێرکۆ حەبیب
کاتێک باس لە بارزان دەکەین باس لە بەرخۆدان و شۆڕشگێریەتی میللەتێک دەکەین، کە بارزان هەردەم هەڵقوڵاوی رۆحی خەبات و تێکۆشانە، قوتابخانەی کوردایەتی بەرگریکردن و پابەند بوون بە ئاین و خۆشەویستی نیشتمان و رێزگرتن لە مافی مرۆڤ و ماڤی ئاژەڵ و ژینگە، بەر لەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بوونیان هەبێ بارزان و رێبازی بارزان دەست پێشخەر بووە، بۆیە تاوەکو ئیستاش هەر لەسەردەمی نەمر شێخ عەبدولسلام بارزانی بنکەی کوردایەتی و شۆرشە.
ئەو ناوچەیە زیاتر لە ١٦ جار لەلایەن رژیمەکانی عێراقەوە سوتێندراوە، و خەڵکەکەی دەربەدەڕ بوون، جگە لە شۆڕشەکانی بارزانی کە شێخ ئەحمەدی نەمر و مستەفا بارزانیی نەمر سەرکردایەتیان کردووە.
لە میانەی ئەو کۆمەڵە دۆکیۆمێنتانەی لە ئەرشیفی نیشتمانی بەریتانی دەستم کەوتووە، دوو کتابم لەسەر شۆڕشەکانی بارزانی وەرگێڕاوە بۆ زوبانی عەرەبی، ئەوەی جێگای سەرنجە لەو دۆکیۆمێنتانە کە دوژمنێکی سەرسەختی ئینگلیز بەرامبەر بارزان نووسیویەتی، ئەوەم بۆ دەرکەوتووە کە بە هەستێکی نیشتمان پەروەریی و باوەڕ بە یەزدانی مەزن و ئاواتەکانی میللەت ئەو شۆڕشانەیان بەرپا کردووە، ئەوەی زیاتر سەرنجی ڕاکێشام کەمی چەکداری بارزانییەکان و چەکەکانیان بەرامبەر بە نەیاران بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا سەرکەوتنیان بەدەست هێناوە، چونکە باوەڕیان بە ڕاستی و داپەروەری دۆزە رەواکەیان بووە، کاتێک بارزانییەکان فرۆکەیەک تێک دەشکێنن فرۆکەوانەکە و یاریدەرەکەی بە دیل دەگرن، لەبەر تێکچوونی بارودۆخی تەندروستیان جەنابی شێخ ئەحمەد داوای پزیشکی سوپای ئینگلیزیان بۆ دەکات لە سەر بازگەی بلێ، ئەمەش هەڵبەتە لە هەستی باوەر بەخودا و مرۆڤایەتی دێت، کارێکی دووەم ئەوەی جێگای سەرنجی من بوو کەوا ئینگلیزەکان بڕی ١٥٠٠ روپیەیان داوەتە شێخ ئەحمەد و ٥٠٠ روپیە بۆ هەر یەک لە مەلا مستەفا بارزانی و شێخ محمەد سەدیق، بەڵام رەتیان کردۆتەوە وەریبگرن دەست لە خەباتی کوردایەتی و نیشتمان پەروەری هەڵبگرن، ئەوە بارزانە و هەر بەسەر بەرزی دمێنتەوە.
لێرەدا ئەم دیمانەی جەنابی مەلا مستەفا بارزانی نەمر دەخەینە روو کە لە گۆڤاری -العراق- ژمارە ١ ی ڕۆژی دووشەمم ٨ی کانوونی یەکەم ساڵی ١٩٥٨ بڵاوکراوەتەوە.
مستەفا بارزانی سەرکردەی ئازاد وردەکاری کارەساتەکە بۆ “عێراق” باس دەکات
کارەساتێک بوو و زیاتر لە کارەساتێک، ناشیرینترین هەڵسوکەوت وستەمکاری و چەوساندنەوەی بەرجەستە بوو.
کارەساتێک کە دڵسۆزی و بەهای هاووڵاتیانی میللەتێک بوونە قوربانی، لە بێ باکی و بێ بایەخی دەسەڵاتداران، و بێباکانە خوێنیان رژا و ڕۆحی بێتاوان و پاکیان لە نێو زەق و زەنگی فیشەک و قیژەی بۆمب و ڕەشەبای فڕۆکەکاندا ونبوو.
کارەساتێک کە ڕووداوە خوێناویەکانی لە بەشێکی بەنرخی عێراقی خۆشەویستمان ڕوویدا. پرسیار لە سەرچاوەی کارەساتەکە دەکەیت، بەدوای هۆکارەکانیدا دەگەڕێیت و بەدواداچوون بۆ پاساوەکانی دەکەیت، بەڵام بە هیچ شتێک ناگەیت کە هاوتا بێت لە گرنگیدا لەگەڵ دەرئەنجامی جددیەتی ئەو ئەنجامانەی کە لێی کەوتەوە. هەموو ئەوەی دەزانن لە هەڵە تێگەیشتنێک زیاتر نییە کە دەسەڵاتداران بۆ داخوازی هەندێک هاووڵاتی بۆ سادهترین پێداویستییه کانی ژیان. وتیان ئێمە هاووڵاتین و دەمانەوێت لە وڵاتی خۆماندا بژین وەک مرۆڤ دەبێ بژین.
ئەمە بۆ خۆبەزلزانەکانی ژێر کۆلۆنیالیزم زۆر بوو و بە ئاسن و ئاگر و دواتر بە دار و زیندان و گرتن و دەربەدەری وەڵامی ئەو داواکارییە ڕەوایانەیان دایەوە. ئەمە لاپەڕەیەکی خوێناوییە و واقیعێکی پڕ لە ئازارە کە ڕەنگدانەوەی سیاسەتی ڕژێمی ڕقاوی و لەناوچووە، کە -عێراق- ئەمڕۆ لە زنجیرەیەک ڕاستی و زانیاریدا ئاشکرای دەکات کە لەسەر ڕاستییەکی ترسناک سەبارەت بە کارەساتی بارزان یەک لە دوای یەک بڵاوی دەکاتەوە.
بێباکانە بە خۆ بەدوورگرتنی ئاشنای شکۆمەندی دەوڵەت و سەروەری یاسا تاوانەکانیان پاساو هێنایەوە. ئەوان دەیانگوت گروپێک یاسایان شکاندووە و ئاسایشیان پێشێڵکردووە، بۆیە شایەنی ئەوەن سزا بدرێن. وە سزاکە چی بوو؟ پێشڕەوییەکی چەکداری و بارانێکی فیشەک و بۆمب و هەموو ئامرازێکی ستەم و دڕندەیی. ئەوان بەرگریکارە ستەملێکراوەکانیان بە “شۆڕشگێڕی خراپەکار” ناوزەد کرد و بە درۆ ئیدیعایان دەکرد کە ئەوان لە یاسا دەرچوون.
دەرئەنجامەکەی ئەوە بوو کە ئەوانەی بەرگری لە کەرامەتی خۆیان دەکەن، ناچار بوون کۆچ بکەن و زێدی خۆیان بەجێبهێڵن، بەشێوەیەکی کاتی پەردەی ترسناکترین کارەساتیان داخست.
ئەوە لە ساڵی ١٩٤٦ بوو، ناوچەی ستەملێکراویش بارزان بوو، لە چوارچێوەی قەزای ھەولێر. ئەوانەی لە لایەن ڕژێمەوە چەوسێنراونەتەوە و ئازار دراون و ئاوارە بوون، برا ئازادە بارزانیەکانمان بوون.
لە ساڵی ١٩٤٦ تا ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ کارەساتی بارزان لە ویژدانماندا بە زیندووی و زیندوو مایەوە، بۆ هەموو چاوێک دیار بوو.
هیچ ڕاوەشێنێک ناتوانێت خۆر تەمومژاوی بکات و دەبێت ڕاستییەکان ئاشکرا بکرێن، هەرچەندە کاتەکەی بخایەنێت. شۆڕشی نەمری ١٤ی تەمموز هات و ڕیزەکانی ئازادەکان دوای زیاتر لە دوانزە ساڵ ئاوارەیی گەڕانەوە بۆ نیشتمان.
پیاوە ئازادەکان گەڕانەوە بۆ ئەوەی لە سەرەتاوە تا کۆتایی بابەتەکانی کارەسات بۆ هاووڵاتیانی خۆیان بگێڕنەوە و هەموو چاوەکان ڕوویان لە پێشەوای کاروانەکە کرد، کە ئاڵای نیشتمانپەروەری لەوێدا مابووەوە، پاڵەوانی ئازاد، مستەفا بارزانی، ئەو جەمسەرەی کە هیواکانی شەڕ بە دەوریدا دەسوڕایەوە و کۆتاییەکەی لە دەستیدا بوو.
ئەم گۆڤارە دیمانەی لەگەڵ سەرکردەی مەزن بارزانی هەبوو و داوای لێکرد کە کارەساتەکە لەگەڵ هاووڵاتیان بەش بکات، بە راشکاوی، ئەو ڕاستیانە بخاتە روو. سەرەڕای نیگەرانییە زۆرەکانی ڕەخنەگرانی پاڵەوانەکە و ئەو کاتە سنووردارە، بە میهرەبانییەوە ئەم بیرەوەریانەی بە عێراق بەخشی. گوتیشی “چۆن دەست بە گفتوگۆی خۆم لەسەر دۆسیەی بارزان بکەم؟ ڕاستییەکەییان شێواندووە و بوختانیان پێ کردوین و تۆمەتباریان کردووین بە هەموو ئەو شتانەی کە هەست بە بێتاوانی دەکەین لێی”.
گوتیان ئێمە شۆڕشگێڕی یاخیین، بەڵام شۆڕشگێڕی یاخی نەبووین. گوتیان ئێمە خراپەکارین، بەڵام ئێمە خراپەکار نەبووین. وتیان ئێمە داکۆکیکاری دووبەرەکی بووین، بەڵام ئێمە وا نین، خودا شایەتحاڵی ئەوەیە. هەموو شتێکیان لەسەر ئێمە دەگوت و هەموو تۆمەتێکیان بەسەرماندا سەپاند، بەڵام هیچیان لەبارەی ڕاستی و واقیعەوە نەگوت.
سەیر نییە دوو دڵ بن لە نیشتمانپەروەری و دەستپاکیمان، تۆمەتبارمان دەکەن و هەوڵی لەکەدارکردنی ناوبانگمان لای هاووڵاتییانمان دەدەن. ئەوان ستەمیان لێکردووین، دڕندانە مامەڵەیان لەگەڵ ئێمەدا کردووە و لە مامەڵەکردنیان لەگەڵ ئێمەدا سەرپێچی هەموو داب و نەریەتی و یاساکانیانە. پێویستیان بە چەند بیانوویەک هەیە بۆ ئەوەی بیخەنە بەردەم خەڵک، ئەو خەڵکەی ئێمە خەڵکی ئەم وڵاتەین و سەر بەو وڵاتەین بەڕاستی ئێمە بەشێکین لێیان.
سەرەتا دەمەوێت بەڵگەی پێویست بۆ هاووڵاتیان بخەمەڕوو کە سروشتی ڕاستەقینەی ئێمە وەک بارزانییەکان ڕەنگ بداتەوە، دواتر حوکمەکە بۆ ئەوان جێدەهێڵم. ئێمە هاووڵاتی دڵسۆزی ئەم وڵاتە بووین و دەمێنینەوە و کە گۆڕی باوک و باپیرانمانی تێدایە. هیچ شتێک لە دونیادا نییە کە بتوانێت دڵمان لە خۆشەویستی ئەم نیشتمانە و دڵسۆزیمان بۆی کاڵ بکاتەوە. هەموو ئەو کارانەی کە تا کارەساتەکە ڕوویدا و ناچار بووین کۆچ بکەین، لە پێناو بەرژەوەندی نیشتمانمان بوو لەو سەرەوە بۆ ئەو سەر، و بۆ هەموو هاووڵاتیانین ئەمەش بەڵگەیە.
جەنابی بارزانیی نەمر لەو دیمانەیە باسی ساڵی ١٩٣١ دەکات کە ئینگلیزەکان لەگەڵ هێزە ئاشوورییەکانیان لە گوندی (بلێ) لە چوارچێوەی پارێزگای مووسڵ جێگیر بوون، لەناکاو بیستمان متەسەریف هاتۆتە ئاکرێ بۆ ئەوەی شێخ ئەحمەد بارزانی لە نزیکەوە ببینێت کە برا گەورەمە سەبارەت بە بابەتێکی گرنگ.
براکەم منی نارد بۆ ئەوەی چاوم پێ بکەوێت و کاتێک چاوم پێی کەوت و هەندێ بابەتی لەگەڵ باسکردم و لە وەڵامدا بە متەسەریفم گوت کە بە لەبەرچاوگرتنی بوونی برا گەورەکەم شێخ ئەحمەد دەبێ ئاگاداری بکەمەوە لە بابەتێکی لەو شێوەیە. هەروەها داوای ئامۆژگاری ئەو کەسانە دەکەم کە لە نێوماندا بریاری دروست دەدەن، بۆیە بابەتەکەم ئاراستەی براکەم دەکەم و لە بڕیاری کۆتایی ئاگادارتان دەکەینەوە. گەڕامەوە بۆ لای براکەم و قسەکانی موتەسەریفم بۆ گێڕایەوە و گوتم ترسم هەیە پیلانێک هەبێت مەبەست لێی ڕاکێشانی ئێمە بۆ دۆخێکی نەخوازراو، بۆیە پێویستە سەبرمان هەبێت لەو بابەتە.
بارزانیی نەمر لە درێژەی دیمانەکەدا دەڵێ، کاتێک داوای دەرکردنی داگیرکەرانمان کرد، دەبێ ئەم ناوچەیە چۆڵ بکەن من خودی خۆم بە فەرماندەی ئینگلیزم لەو بڕیارە ئاگادار کردەوە کە دابوومان و پێم گوت: ئێمە لێرەین.
ئێمە سەرکەوتوو بووین لە دەرکردنی ئینگلیزەکان لەو بەشەی وڵاتەکەمان، لە شوێنی ئەوانیش هێزی عێراقی جێگیرکران، کە بە خۆشحاڵی پێشوازیمان لێکردن. ئایا ئەمە بەس نییە بۆ ئەوەی سروشتی ڕاستەقینەی خۆمان و ڕاستی ئامانجەکانمان ئاشکرا بکەین؟ حوکم بۆ هاووڵاتیان و مێژوو جێدەهێڵم.
سەبارەت بەو مەینەتی و ئاوارەبوونەی دوای ئەمە بەرگەیمان گرت، وردەکارییەکانی بەدوای خۆیدا دێن.