وەرگێرانی شێرکۆ حەبیب
بەشی نۆیەم
پێشەکی
سەرجەم ئەم بەڵگەنامانەی بە سوپاسە لە رۆژنامەی هەولێر بڵاودەکرێنەوە بەشێوەی زنجیرە، سەرجەمیان لە ئەرشتفی نیشتمانی بەڵگەنامەکانی بەریتانی دەستم کەوتووە بۆ سەر زوبانی عەرەبی وەرمگیراوە و چاپ کراوە، و پێشەکیەکەی لە لایەن بەرێز پرۆفسۆر عەبدولفەتاح بۆتانی نوسراوە ، کە ١١ پەرتووکن (کەس مافی دووبارە بڵاوکردنەوەی نییە) ولێرەدا بە زوبانی کوردی دەیخەنە بەر دیدی خوێدەوارانی بەرێز بۆ ئەوەی تۆزێک لەگەڵ ئەو مێژووە ئاشنا بن.
تیمێک لە هێزی ئاسمانی شاهانە دەکەونە دەستی شێخ ئەحمەد:
لەگەڵ گەیشتنیان بۆ هەولێر، یەکە نوێیەکان ڕایانگەیاند کە ئەو ناوچەیە شارەزان کە بەم زووانە ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکانی تێیدا ئەنجام دەدرێن، بەداخەوە لە یەکێک لەو گەشتانەدا لە ٢٦ی نیساندا، فڕۆکەوانی فڕۆکەی واپیتی ژمارە ٥٥ بی، فڕۆکەوانی فەوجەکە، و ئەفسەری فڕین (ج.م. وێڵز)، فڕۆکەی ئاسمانی تۆپچی ٣٦٥٤٠١ (L.A.C. Evans)، (AG)، بەهۆی لەکارکەوتنی بزوێنەرەوە ناچاربوون لە نزیک شیروان مەزن بنیشنەوە. فڕۆکەکە بەتەواوی تێکشکێندرا و تیمەکەی کەوتنە دەستی شوڕشگێرەکان بۆ ڕۆژی دواتر. نامەیەک بۆ شێخ ئەحمەد لەگەڵ پەیامێکی L.A.C. کۆمیسیاری باڵا داوای وەڵامی لە شێخ ئەحمەدی کرد و ڕایگەیاند کە دەبێت مامەڵەیەکی باش لەگەڵ زیندانییە بەریتانیەکانیدا بکات و هەر مامەڵەیەکی خراپ سزای توند دەدرێت. جگە لەوەش ئەگەر هەریەکێکیان بریندار بوایە و پێویستیان بە چاودێری پزیشکی هەیە، ئەوا دەستبەجێ ڕەوانەی بلێ دەکرێن، ئەگەرنا شێخ لێکەوتەکانی هەڵدەگرت. بیری خرایەوە کە ئەو مەرجانەی تەسلیمبوون کە لە تراکتەکاندا ڕاگەیەندرابوون کە لە ٢٥ و٢٦ی نیساندا ڕاگەیەندرابوون، هێشتا ماونەتەوە، بەڵام بۆردومانەکە بەپێی پلان ئەنجام دەدرێت دوای ئەوەی نوێنەرەکەی کاتێکی تەواویان پێدرا بۆ گەڕانەوە بۆ لای.
شێوازی چاودێری ئاسمانی:
لەسەر داوای کۆمیسیاری باڵا دڵنیام کردنەوە کە چاودێری ئاسمانی بە شێوەیەکی مرۆڤانە ئەنجام دەدرێت. بۆم ڕوون کردەوە، هەرچەندە مەحاڵ دەبێت لە زیانی گیانی دوور بکەویتەوە، بەڵام ئامانجی ئۆپەراسیۆنەکان ئەوە دەبێت کە خۆ رادەستکردنی شۆڕشێگرانەکان بە کەمترین زیان لە ژیان و ماڵیان و بێت من قەناعەتم وابوو کە دەکرێت ئەنجامە پێویستەکان بەدەست بهێنرێت بەبێ ئەوەی زیانی زۆری گیانی و زەرەر و زیان لە نێو خێڵەکییەکان بەدی بهێنرێت. بۆ ئەوەی ڕێنماییەکانتان لەسەر ئەم خاڵە بەتەواوی ڕوون بێت، بەیانی ٢٨ زوو سەفەرم کرد بۆ هەولێر و بە شێوەیەکی شەخسیی ئەو پرەنسیپانەم بۆ فەرماندە و ئەفسەر و فڕۆکەوانەکان ڕوونکردەوە کە دەبێت لە ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکانی داهاتوودا پابەندبن پێیانەوە.
ئەوەم روونکردەوە زۆر ئاسانە بە بەکارهێنانی توندوتیژی بۆردومانی ئاسمانی دۆخێکی ترسناک لە ناوچەیەکی خێڵەکیدا دروست بکرێت، دەتوانرێت گوندەکان بە تەواوی لەناوببرێن و هەموو ئاژەڵەکان تاڕادەیەکی زۆر لە ماوەیەکی کورتدا لەناو ببرێن و دەرئەنجامی ئەو کارە توند و تیژانە ئەو سەختییانەی دواتر دەبێت کە بۆ چەندین ساڵ دووجاری خێڵەکییەکاندا دەبێت. ئەگەر بەم شێوەیە هەژاری بهاتایە ئاراوە، ناوچەکە بۆ ماوەیەکی زۆر بێ ئارام و ناڕازی دەمێنتەوە. بەڵام دەتوانرا تەسلیمبوونی شۆڕشگێران بەبێ کردەوەی توندی لەو شێوەیە و بەبێ ئەوەی زیانێکی زیاتر تاڕادەیەک کەم بایەخ بەدیبهێنرێت. زیانەکان لە ڕیزەکانی خێڵەکان خۆیان یان لە ئاژەڵەکانیاندا، لە خۆیاندا ئامانجێک نەبوون، هەروەها لەناوبردنی موڵک و ماڵی بە کۆمەڵ ئامانجیش نەبووە. بەلایەنی کەمەوە ئەنجامە کاریگەرەکانی یەکسان بەدوای بەکارهێنانی تاکتیکی وردتردا دەهات.
ئامانجی یەکەم دروستکردنی هەستێکی نائارامی و ناڕەحەتی لەڕادەبەدەر بوو لە ناوچەکەدا. ئەمەش سەرەتا بە مەشق و ڕاهێنان لە دەرەوەی گوندەکانیان و هێشتنەوەیان و ناچارکردنیان بۆ ئەوەی لە کاتی ڕۆژدا لە ناو ئەشکەتەکان دا بمێنەوە، و ڕۆژانە چەند تەقەیەک دەکرا و ناوبەناو بۆمبێک لە نزیک ئەو مەڕ و ماڵاتانە کە لە شوێنی کراوەدا دەلەوەڕێت.
بۆ جێبەجێکردنی ئەم ڕێنماییانە، فەرمانم داوە ئەمانەی خوارەوە پیادە بکرێن:
بڕیار بوو سەرەتا مامەڵە لەگەڵ گوندە سەرەکییەکان بکرێت دوای ئەوەی خەڵکی هۆزەکان بە تراکت و بە تایبەتی لە بڵندگۆی فڕۆکەی ڤیکتۆریا ئاگاداربکرێنەوە کە گوندەکانیان چۆڵ بکەن. و لە قۆناغی یەکەمدا بە فڕێدانی بۆمب دڵنیابن لەوەی کە چۆڵن. دوای ماوەیەکی کورت چەند بڵێسەیەک دەکەوتنە خوارەوە. بە شێوەیەکی ئاسایی هیچ ڕێوشوێنێکی ئاسمانی بەرامبەر ئەو لایەنانەی بینرا کە گوندەکان بەجێدەهێڵن کاتێک پشتڕاستکرایەوە کە گوندەکان چۆڵکراون، لەلایەن ڤیکتۆریا سەردانی دەکرێت و هەندێک بۆمبی قورس بەسەریدا فڕێ دەدرێت. ئەم پرۆسەیە دەبوو بۆ هەر گوندێک بەجیا جێبەجێ بکرێت، دوای ئەوە خێڵەکان بە فڕێدانی بۆمب ناوبەناو لە گوندەکان دوور دەخرێنەوە. ڕووداوەکانی دواتر دەریانخست کە تەنها لە یەک حاڵەتدا یاخیبووان پێداگرییان لەسەر داگیرکردنی گوندێک کردووە دوای ئاگادارکردنەوەی دروست و بۆردومانی سووک. ئەمە گوندی (شیروان مەزن) بوو کە لە دەروازەی (رۆکۆچوک) لە دەروازەی (چاما) لەلایەن یاخیبووانی چەکدارەوە دەستی بەسەردا گیرا.
تەنها بە هێرشێکی ئاسمانی قورس لە ماڵە پارێزراوەکانەوە. دەرکەوت کە بۆردومان پێویستە بۆ دوورخستنەوەی خێڵەکان لە گوندەکان و نارنجۆکی دەستی لەو ڕۆژەدا بە تایبەتی لەم ڕووەوە کاریگەر بوو. پاشان هۆشداری خرایە سەر خێڵەکان کە خێزان و مەڕەکانیان لە ژێر پەردەیەکی سەلامەتدا بهێڵنەوە. داپۆشینی وەها کەم نەبوو، ئەشکەوت لە هەموو شوێنێکدا بەردەست بوو. دوای ئەوەی کاتێکی گونجاو بۆ ئەمە تەرخانکرابوو، دەبوو هەموو ڕێوشوێنەکان بە هەندێک پەلە بگیرێنەبەر. هەروەها دەبوو گەشتە شەوانەکان لەلایەن ڤیکتۆریا ئەنجام بدرێت بە ئامانجی بەدەستهێنانی زانیاری لەسەر جووڵەی یاخیبووان، وەک لە ئاگری کەمپەکاندا دەرکەوت، و بە مەبەستی پاراستنی هەستی نائەمنی بە فڕێدانی بڵێسەی ئاگر بەسەر ناوچەیەکی فراواندا.
بە پێویستم زانی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاسمانی بۆ ئێستا سنووردار بکرێت بۆ بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی ناوچەی شێخ ئەحمەد. لە ڕاستیدا دەبوو لەو گوندانەدا قەتیس بکرێت کە بە پشتیوانی لە شێخ ئەحمەد دەکەن، لەم کاتەدا مەحاڵ بوو زانیاری لەسەر پێگەی دانیشتووان گوندەکانی دۆڵی شەنکایل و لە ناوچەکانی مەزوری باڵا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی دۆڵی سیلکی بەدەست بهێنرێت. ئەو ناوچانەی کە ئێستا کۆنترۆڵی ئاسمانی تێدا کراوە وەک لە نەخشەی هاوپێچکراوی ئەم ڕاپۆرتەدا نیشان دراوە.
بۆ ئاسانکاری چاودێری، هەرێمەکە دابەشکراوە بەسەر سێ ناوچەی لاوەکیدا بەم شێوەیەی خوارەوە:
ناوچەی یەکەم: کانی بووتی، سەرەوەی دۆڵی شانکایل
ناوچەی دووەم: شیروان مەزن و دۆڵی هۆبا
ناوچەی سێیەم: کۆمەڵێک گوندی کۆری سێلکی و ستۆب.
گریمانە دەکرێت کە کاتێک زانیاری لەسەر پێگەی گوندەکانی دەرەوەی ئەم ناوچەیە بەدەست دەهێنرێت، دەتوانرێت بڕیار بدرێت کە ئایا پێویستە مەودای کارە ئاسمانییەکان فراوان بکرێت بۆ ئەوەی بیانگرێتەوە.
یەکەم چالاکیی ئاسمانی لە ٢٩ی نیسان:
گرفتی سەرەکی لەم کاتەدا کە پێشبینی بکرێت ئەوەیە کە عەشیرەتییەکانی ناوچەی مەزوری باڵا لەلایەن شێخ ئەحمەد ڕێگرییان لێدەکرا لە خۆبەدەستدان، جۆرێک لە گەمارۆی بەسەر ناوچەکانیاندا سەپاندبوو بە کۆنترۆڵکردنی دەروازەی شاخی (دۆڵی سولێ) و دەروازەی جەما. دڵنیا بوو کە عەشیرەتەکانی ناچنە ناو ئەو ناوچانەی کە سوپای عێراق داگیریان کردووە. بۆیە پێویست بوو، ئەگەر بتوانرێت، پێش دەستپێکردنی چاودێری ئاسمانی هەوڵی هەڵگرتنی ئەم گەمارۆیە بدرێت و هەر بۆیە ئۆپەراسیۆنەکانی ٢٩ تەنیا بۆ ئەم مەبەستە ئاراستەکرابوون.
لەگەڵ ئەوەشدا، تا ئەو کاتەی هیچ ئومێدێک بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ شێخ ئەحمەد مابێتەوە، نەمدەویست چاودێری ئاسمانی بسەپێنن و هێشتا پێدەچوو ئەگەرێکی دادپەروەرانە هەبێت بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانەکان. بەم پێیە بۆردومانەکانی ئەم ڕۆژە سنووردار بوو بەو یاخیبووانەی کە گەرووی سولێ یان کۆنترۆڵکردبوو و ئەوانەی کە دەروازەی ڕۆکۆچک یان کۆنترۆڵکردبوو.
ڕۆژی 30ی نیسان بەهۆی خراپی کەشوهەوا هیچ ئۆپۆراسیۆنێک دیکە ئەنجام نەدرا، ئێوارەش وەک چاوەڕوانم دەکرد، نوێنەرێک لە شێخ ئەحمەدەوە هات و داوای کرد دەستبەجێ پزیشکێک بنێردرێت بۆ ئەوەی پشکنینی فڕۆکەوانەکە (ویڵز) بکات، کە شانی ئازارێکی زۆری بۆ دروستدەبوو. شێخ ئەحمەد داوای کردووە دەستبەجێ پزیشکێک بنێردرێت بۆ چارەسەرکردنی ئەفسەری فڕین (ویڵز)، کە شانی بریندار بووە و ئازارێکی زۆری بۆ دروست بووە.
دوا خستنی کۆنترۆڵی ئاسمانی:
لە ماوەی دوو ڕۆژی ڕابردوودا، نوێنەرێک لە نێوان بلێ و شێخ ئەحمەددا لە هاتووچو دابوو سەبارەت بەو ڕێکخستنانەی کە پێویستن بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی پزیشکەکە و هاوەڵەکانی. لە کاتی ئاڵوگۆڕی ئەو پەیامانەدا، دیسان دەستپێکردنی چاودێری ئاسمانی دواکەوت و ئۆپەراسیۆنەکان لە دیوی باشووری ناوچەی روکۆچکبەردەوام بوون، کە مەلا مستەفا و کۆمەڵەیەکی زۆری یاخیبووان کە لە بناری سێری هییربات و گردە بەرزەکانی دیکە کە ڕووبارەکە دەپارێزن، خۆیان حەشارداوە.
ناردنی نوێنەری بەریتانیا بۆ لای شێخ ئەحمەد و ئازادکردنی زیندانییەکان
داواکاری شێخ ئەحمەد بۆ ناردنی پزیشکێک بۆ چارەسەرکردنی ئەفسەری فرۆکەوانی وێڵز ڕەوانەی کۆمیسیاری باڵا کرا. من بە دەرفەتێکی باشم زانی نوێنەری بەریتانیا بنێرم بۆ ئەوەی پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شێخ بکات و بزانم ئایا هێشتا ئامادەیە دانوستان بکات یان نا. کۆمیسیاری باڵا بڕیاریدا کاپتن ئێف هۆڵت، سکرتێری خۆی بۆ کاروباری ڕۆژهەڵات بنێردرێت بۆ ئەوەی لەگەڵ شێخ ئەحمەد کۆببێتەوە. کاپتن هۆڵتی ڕاسپارد کە شێخ ئەحمەد ڕازی بکات بە بێهودەیی بەرەنگاربوونەوەی حکومەتی عێراق، بەتایبەتی کە بەتەواوی لەلایەن حکومەتی بەریتانیاوە پاڵپشتی دەکرا. پێویستە هەموو هەوڵێک بدات بۆ دەستەبەرکردنی ئازادکردنی زیندانییەکان، یان لانیکەم بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی و مامەڵەی باشیان، دەبوو لەوە تێبگات کە شێخ ئەحمەد ئاگاداری ئەو مەرجانەیە کە حکومەتی عێراق پێشکەشی دەکات، هەروەها ئەگەر بتوانێت بزانێت شێخ ئەحمەد ئامادەیە چ مەرجێک قبوڵ بکات و بە گشتی هەڵوێستی خۆی و شوێنکەوتووانی چییە. کاپتن هۆڵت لە متمانەی کوردەکان بەهرەمەند بوو و کاریگەری شەخسی گەورەی لە نێویاندا هەبوو. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٣١دا بە سەرکەوتنێکی گەورە کۆتایی بە دانوستانەکانی تەسلیمبوونی شێخ مەحمود هێنابوو و هیوای ئەوە دەخواست کە بە هەمان سەرکەوتن لەگەڵ شێخ ئەحمەد کۆببێتەوە.
کاپتن هۆڵت و سەرۆکی فەوجەکە W.E. هۆدگینز، لە خزمەتگوزاری پزیشکی هێزی ئاسمانی شاهانە، لە ٢ی ئایاردا لە بەغداوە بۆ بلێ سەفەری کرد، بەڵام ناچاربوو لەوێ چاوەڕێی ئەوە بکات تا بەیانیەکەی دواتر نوێنەری شێخ ئەحمەد گەرەنتی سەلامەتییان بکات. بە یەکجار بە سێ وڵاغەوە ڕۆیشتن و بە گەرووی سولێ ڕۆیشتن.
دوای گەشتی چوار سەعات، لەلایەن محەمەد صدیق برای شێخ ئەحمەد پێشوازییان لێکرا، کە بۆ ماوەی دوو کاتژمێر لە ڕێپێوانی دۆڵی گوندی (کانی بووت الشیروانیە) لەگەڵیان بوو، وە دیلەکان لە ئەشکەوتی سەرەوە کە شێخ ئەحمەد و شوێنکەوتوانی لە ترسی بۆردومانکردن ئاسمانی پەنایان بردبووە هێنایانە خوارەوە بۆیان. سەرۆکی فەوجەکە (هۆدگینز)،
لەبەر رۆشنایی مۆمێک و کۆمەڵێک شاخەوانی کورد وەک یاریدەدەر و بینەر، بە پێدانی کلۆرۆفۆرمی بە ئەفسەری فرۆکەوانی ،و لە سەر زەوی یەکێک لە خانووەکان داینا و شانی کە زامدار بوو کوردەکان بە باشترین شێوە و زانیاری بە پێستی بزنێکی تازە پەڕاویدا بەستبوویەوە. زیندانییەکان بەو هەموو ئیحترام و ئاسوودەیی مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا کە بارودۆخی سەختی خێڵەکان ڕێگەی پێدەدا، دوای ئەوە پزیشکەکە سەرقاڵی گرنگیدان بە پێداویستییەکانی خەڵکی گوندەکە بوو.
بۆ بەیانی رۆژی دواتر کاپتن هۆڵت دەبرێتە ئەشکەوتەکە و لەوێ لەلایەن شێخ ئەحمەد لەگەڵ براکانی، مەلا مستەفا و محەمەد صدیق پێشوازیی لێدەکرێت. توانی بارودۆخی گشتی لەگەڵیان تاوتوێ بکات و هۆشدارییان بداتێ لە بەرخۆدانی زیاتر لە بەرامبەر حکومەتی عێراق و بەریتانیا. هەرچەند شێخ دڵەڕاوکێ بوو، بەڵام وا دیار بوو بە تامەزرۆییەوە گوێی لە مەرجەکان بوو و وا خۆی نیشان دەدا کە نازانێت حکومەتی عێراق چی دەوێت و چ مەرجێکیان پێشکەش کردووە.
کاپتن هۆڵت بەڵێنیدا بۆچوونەکانی خۆی بخاتە بەردەم دەسەڵاتدارانی بەغدا لەگەڵ وردەکاری تەواوی مەرج و پێشنیارەکانی حکومەتی عێراق.
بۆ ئەوەی دانوستانەکان بە شێوەیەکی ئاشتیانە بەردەوام بن، بەڵێنی دا بە ناوی کۆمیسیاری باڵا ئاگربەستێک بۆ ماوەی پێنج ڕۆژە لە ناوچەی باکووری ڕۆژئاوای ڕۆکۆجۆک. دواجار سەرکەوتوو بوو لە دەستەبەرکردنی ئازادکردنی بێ مەرجی زیندانییەکان، وێڵز و ئیڤانس،. ئەم ڕێوشوێنە دڵخۆشکەر و ئینسانییە ڕەنگدانەوەی گەورەترین شانازییە بۆ کاپتن هۆڵت و کەمتر نییە بۆ خودی شێخ ئەحمەد.
لە ٥ی ئایاردا ئەو تیمە بچووک و ئازایە لەگەڵ وێڵز و ئیڤانس بە سەلامەتی گەڕانەوە بۆ کەمپی بلێ و هەمان ئێوارە بەرەو بەغدا بەڕێکەوتن.
لە بەشی ئایندە:
مەرجی نوێ بۆ شێخ ئەحمەد:
شێخ نوری بێرێڤکانی وەک ناوبژیوان:
ئۆپەراسیۆنەکان لە دەڤەری شیروان:
هەوڵێک بۆ ڕێگریکردن لە دابینکردنی دابینکردنی زیاتر بۆ هێزەکانی حکومەت لە قەزای شیروان بۆ تیرۆرکردنی ئەو هاوڵاتییە مەدەنیانەی کە هەواڵ دەگوازنەوە بۆ سوپای عێراق بۆ بەدەستهێنانی غەنیمەت.