هۆنیار عەبدوڵڵا
د. سارا زەید لەم دیمانەیە باسی نووسەر و ڕۆماننووس مەها حەسەن دەکات و تیشک دەخاتە سەر ژیان و بەرهەمەکانی ڕۆماننووس. باس لە پێگەی ئەو وەک نووسەرێکی کورد دەکات کە بە عەرەبی دەنووسێت. هەروەها تەوەرە سەرەکییەکانی نووسینەکانی و ئاڵنگاری و دەرفەتەکانی دەخاتە ڕوو.
دەستپێکی دیمانەکە بەم پرسیارەوە دەست پێ دەکات: “مەها حەسەن کێیە و چ پێگەیەکی هەیە؟”؛ دەڵێت مەها حەسەن، ڕۆژنامەنووس و ڕۆماننووسێکی بە ڕەچەڵەک سووری و لە نەتەوەی کوردە. دەرچووی کۆلێژی یاسایە لە زانکۆی حەلەب. لە عەفرین لەدایک بووە، پاشان گواستوویەتییەوە بۆ حەلەب و لەوێوە لە ساڵی 2004ەوە کۆچی کردووە بۆ فەرەنسا و ڕەگەزنامەی ئەو وڵاتەی وەرگرتووە. بە زمانی عەرەبی و فەرەنسی دەنووسێت، هەرچەندە نووسینەکانی بە فەرەنسی زۆر کەمترە. خاوەنی سێزدە ڕۆمانی عەرەبییە. لەگەڵ ڕۆماننووس “ئیسماعیل دوبون” ڕۆمانێکی هاوبەشی بە زمانی فەرەنسی بە ناوی Femnes Dale بڵاو کردووەتەوە (2022). هەروەها کتێبێکی
گێڕانەوەیی هەیە بە ناوی أحد یسكن رأسی (2023)، کە تیایدا باسی جیهانی گێڕانەوەی خۆی دەکات.
لەسەر پرسی “گرنگترین بەرهەمە ئەدەبییەکانی (ڕۆمان و نووسینەکانی) چین؟”، باس لە سێزدە ڕۆمانە عەرەبییەکەی دەکرێت، کە بریتین لە: اللام تناهي سيرة الآخر، تراتيل العدم، بنات البراري، طبول الحب، نفق الوجود، الراويات، ذيول الخيبة، مترو حلب، عمت صباحا أيتها الحرب، حي الدهشة، حبل سري، في بيت آن فرانك، قريناتى. لە دیمانەکەدا ئاماژە بەوە دەکرێت کە گرنگیی نووسین بۆ مەها حەسەن زۆر بنچینەییە، بە تەواوی وەک ئەوەی لە یەکەم دێڕی ڕۆمانی الراویات ئاماژەی پێ کردووە: “خلقت لأروي” (دروست کراوم بۆ گێڕانەوە) و “أعيش حياتين” (دوو ژیان دەژیم)، پێی وایە نووسین ژیانێکی زیاتر بە مرۆڤ دەبەخشێت. ڕۆمانی (حبل سري) یەکەم ڕۆمانی بووە کە لە فەرەنسا نووسیویەتی و سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست هێناوە و گەیشتووەتە لیستی کورتکراوەی خەڵاتی بووکەر، وەک نیشاندەری کاریگەریی فەرەنسا لەسەر پێکهاتەی فەرهەنگی و داهێنەرییەکەی باس کراوە. هەروەها باس لە سێینەی جەنگ دەکرێت کە سێ ڕۆمان لەخۆدەگرێت:طبول الحب، عمت صباحا أيتها الحرب و، مترو حلب.
کاتێک دەگاتە پرسی “کارەکانی مەها حەسەن زیاتر چ تەوەر و بابەتانێک دەگرێتەوە و زیاتر فۆکەسی لەسەر چییە؟”، دیمانەکە چڕ دەبێتەوە لەسەر چەند بابەتی سەرەکی. یەکەم، قووڵبوونەوە لە ترس، بەتایبەت ترسی هەمیشەیی لە جێهێشتنی نیشتمان و کۆچی بەردەوام، کە کاریگەریی لەسەر باری دەروونی مرۆڤ هەیە و نائارامی و دڵەڕاوکێ دروست دەکات. ئەمەش لە ئەزموونی کۆچکردنی خودی نووسەر لە سووریاوە بۆ فەرەنسا سەرچاوەی گرتووە، هەرچەندە ترسەکە بەردەوام شوێنی کەوتووە، تەنانەت لە پاریسیش، وەک لە کەسایەتی سارا لە ڕۆمانی مترو حلب دەردەکەوێت. دووەم، کێشەی ژن و ڕۆڵی ناوەندیی ژن لە هۆشیاریی گێڕانەوەدا. مەها حەسەن زمانێکی تایبەت بۆ وێناکردنی خۆی وەک نوێنەرێکی جیهانی ژن هەڵدەبژێرێت، دووانەییە فێمینستییەکان تاوتوێ دەکات و ڕەخنە لە شێوازی ناکۆکی ژیانکردنی ژنان دەگرێت بۆ ئەوەی پاشان بەرەو بیرۆکەیەک بڕوات کە بوون لە دەوری ناوەندێک بە بەشداری پیاو بەدی دێت. سێیەم، نامۆبوونە فەرهەنگییەکان و پەرتەوازەیی کەسایەتی لە نێوان نیشتمان و دەربەدەریدا. باس لە ئەزموونی ستەمکاری و ڕەتکردنەوەی ناسنامە دەکرێت کە لە حەلەب ڕووبەڕووی بووەتەوە وەک کوردێک و، چۆن دوای کۆچکردن بۆ فەرەنسا توانیویەتی بە ئازادی لەسەر ئەم بابەتانە بنووسێت. کارەکانی شۆڕشی سووریایان تۆمار کردووە، بەتایبەت لە سێینەی جەنگدا و، نووسینی لە کاتی ڕووداوەکەدا بە گرنگ دەزانێت بۆ گرتنی ساتە سۆزدارییەکان. چوارەم، ململانێی ناسنامە و پەراوێزخستن، بەتایبەت لەلایەن کەسایەتییە کوردەکانەوە. باسکردنی کەسایەتی وەک سۆفی بیران کە بەدەست ململانێی ناسنامە و چەوسانەوەی کورد لە سووریا دەناڵێنێت، هەستی ونبوون و دڕدۆنگی لای دروست کردووە. زۆربەی کەسایەتییەکانی بەدەست قەیرانی ناسنامە و نامۆییەوە دەناڵێنن و بەدوای سەربەخۆییدا وێڵن.
سەبارەت بە پرسیارەکانی “کامانەن دیارترین و کاریگەرترین ڕۆمانەکانی و بۆچی؟” و “ڕۆمانە سەرەکییەکانی چ تایبەتمەندی و لایەنێکی هونەرییان هەیە کە لەوانی تر جیایان دەکاتەوە؟”، دیمانەکە دەستنیشانی دەکات کە ڕۆمانەکانی وەک حبل سري و الراويات بەهۆی گەیشتنیان بە خەڵاتی بووکەر دیارن و کاریگەرن. سێینەی جەنگیش بەهۆی تۆمارکردنی ڕووداوە مێژووییەکان. لە ڕووی هونەرییەوە، کارەکانی بە شێوازێکی ڕەخنەیی و فیکریی تایبەت دەناسرێنەوە کە ناکۆکە لەگەڵ واقیعی سووریادا. بەکارهێنانی تەکنیکی وەک مۆنۆلۆگ بۆ قووڵبوونەوە لە دەروونی کەسایەتی و باسکردنی ڕەهەندە سیاسییەکان و میتاسەرد (گێڕانەوە لەناو گێڕانەوەدا) بۆ دەستوەردانی نووسەر و باسکردنی ناکۆکییەکانی خود و، بەکارهێنانی چمیری المتکلم (“من”) بۆ یەکخستنی دەنگی نووسەر و گێڕەرەوە و کەسایەتی، لایەنی هونەری دیاری کارەکانی پێک دەهێنن. کەسایەتییە ئاڵۆز و پەرشوبڵاوەکان و گەڕانی بەدوای ناسنامەدا تایبەتمەندییەکی دیکەی ڕۆمانەکانێتی. شاری حەلەبیش وەک ناوەندێکی هەمیشە ئامادە، تەنانەت کاتێک کەسایەتییەکان لە دەرەوەی وڵاتن، نیشاندەری پەیوەندیی قووڵی دەروونییە بە شوێنی بنەڕەتییەوە. دیمانەکە ئاماژە بە گەشەسەندنی هونەری دەکات، وای بۆ دەچێت کە کارەکانی لە قۆناغی دووەم (لە فەرەنسا) زیاتر پێگەیشتوو و جوانتر بوون لە ڕووی هونەرییەوە بە بەراورد بە قۆناغی یەکەم (لە سووریا) کە زیاتربوونی و کەمتر جوانکاری تێدا بووە.
لەسەر پرسی “هۆکاری سەرەکی هەڵبژاردنی ئەم ڕۆماننووسە بۆ توێژینەوەکە یان گفتوگۆکە چی بوون؟”، دیمانەکە چەند هۆکارێک دەخاتە ڕوو. یەکەم، گرنگیی نووسین لەسەر ژن و پێگەی مەها حەسەن وەک نموونەیەکی ڕۆماننووسی ژنی دیار کە بڵاوبوونەوەی هەیە و بەشێکە لە “ڕۆمانی کوردیی هاوچەرخ”. دووەم، پێشکەشکردنی شێوازێکی نوێی نووسین و جیهانێکی گێڕانەوەیی تایبەت کە بووەتە جێگەی سەرنج لە ڕێگەی چاوپێکەوتنەکانی لە جیهانی عەرەبی و ڕۆژاوا. سێیەم، ناسنامەی کوردیی توێژەر خۆی و حەزی بۆ لێکۆڵینەوە لە چۆنیەتی دەرکەوتنی ناسنامەی کوردی و چەمکی کوردستان لە کارەکانیدا و بەراوردکردنی لەگەڵ قسە و لێدوانەکانی نووسەر.
لە وەڵامی پرسیاری “ڕۆڵی نووسەر و ڕۆشنبیرانی کورد لە پەرەپێدانی فەرهەنگ و ئەدەبیاتی عەرەبیدا چۆن بووە؟”، دیمانەکە باس لەوە دەکات کە ژمارەیەکی زۆر لە نووسەرانی کورد نووسین بە عەرەبییان هەڵبژاردووە. ئاراستەی ئەدەبی کوردی بەرەو زمانی عەرەبی چەند قۆناغی تێپەڕاندووە؛ لە سۆفییانی وەک مەلای جزیری کە بۆ دەوڵەمەندکردنی کوردی بەکاریان هێناوە، بۆ قۆناغی سیاسی سەپێندراو بە هۆی سیاسەتەکانی بەعەرەبکردن لە سووریا و عێراق، تا گەیشتە قۆناغی هۆگرێتی کە نووسەرە داهێنەرە کوردەکان زمانی عەرەبییان گۆڕی بۆ هۆکارێک بۆ دەربڕینی ڕا و ڕاستیی کێشە و پەیوەندیی نێوان کورد و عەرەب و، لە ڕووی داهێنانەوە “لە عەرەب تێپەڕین”. نووسەرانی کوردی وەک سیبەوی، عەققاد، سەلیم بەرەکات، جان دۆست، مەها حەسەن و، چەندانی تر، ڕۆڵێکی گەورەیان لە دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگی عەرەبیدا هەبووە.
کە دەگاتە پرسی “ناسنامەی نووسینەکانی مەها حەسەن وەک نووسەرێکی کورد کە بە زمانی عەرەبی دەنووسێت، چۆن پێناسە دەکرێت؟ ئایا ئەم ناسنامەیە تەنها عەرەبییە، تەنها کوردییە، یان ناسنامەیەکی (هاوبەش/ مزدوج)ـە؟”، دیمانەکە ڕوون دەکاتەوە کە مەها حەسەن ناسنامەیەکی فرەیی و لەسەر بنەمای نووسین و داهێنانە. ئەو خۆی وەک سەر بە نووسین دەبینێت نەک نەتەوە و ڕەگەز. لە کتێبی أحد یسكن رأسی دەڵێت کە نووسین ئەو بوونەوەرەیە کە لەگەڵیدا دەژیێت و ناسنامە فرەییەکەی (کورد، عەرەب، فەرەنسی) بە سەرکەوتنێک بۆ کرداری نووسین و سەر بە جیهان بوون دەزانێت. هەرچەندە لە ژیانیدا ڕووبەڕووی جیاوازیی بینینی ناسنامەکەی دەبێتەوە لە شوێنە جیاوازەکان.
دیمانەکە لەسەر پرسی “بۆچی زانکۆ و ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستان بایەخێکی پێویست بە نووسەرە کوردەکان نادەن کە بە زمانەکانی دیکە، بە تایبەت عەرەبی، دەنووسن؟” هیچ زانیارییەک ناخاتە ڕوو، بەم شێوەیە وەڵامی ئەم پرسیارەی تێدا نییە.
لەسەر پرسی “سەرەنجامە سەرەکییەکان و دەرکەوتە گرنگەکانی ئەم توێژینەوەیەی چین کە گەیشتوویت پێیان؟”، دیمانەکە چەند سەرەنجامێکی سەرەکی باس دەکات. یەکەم، گەشەسەندنی شێوازی نووسینی نووسەرەکە لە دوو قۆناغدا؛ قۆناغی یەکەم لە سووریا کە زیاتر بوونیی بووە و کەمتر هونەری بەهۆی کۆتوبەندەوە و، قۆناغی دووەم لە فەرەنسا کە زیاتر پێگەیشتوو و هونەری بووە بەهۆی ئازادی. دووەم، کێشەی نامۆبوون و هۆشیاریی کەسایەتی هەڵاتووی بابەتێکی ناوەندییە، کەسایەتییەکان بەدەست نامۆبوونی شوێنییەوە دەناڵێنن. سێیەم، پچڕانی هۆشیاریی شوێنی لە ڕۆمانەکانیدا ڕەنگدانەوەی گواستنەوەی ژیانی نووسەرە لە نێوان حەلەب و پاریس؛ ترس لە شوێن و هەستکردن بە ونبوون لای کەسایەتییەکان دیارە. چوارەم، شاری حەلەب خاڵێکی هاوبەش و ناوەندێکی چڕە لە کارەکانیدا و نیشانەی پەیوەندیی قووڵی دەروونییە بە شوێنی بنەڕەتییەوە. پێنجەم، کۆچ و دەربەدەری کاریگەری لەسەر کەسایەتییەکان هەبووە و کردوویانیەتە نائارام و پەرشوبڵاو، زۆرێکیان بەدەست قەیرانی شوێن، ونبوونی سەربەخۆیی و، پەرتەوازەیی ناسنامەوە دەناڵێنن.
لە وەڵامی پرسیاری “لە ڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبی و هونەرییەوە، چۆن هەڵسەنگاندن بۆ شێواز و پێکهاتەی کارەکانی مەها حەسەن دەکەیت؟”، دیمانەکە بەم شێوەیە هەڵسەنگاندن دەکات: شێوازی نووسینی لە قۆناغی دووەمدا پێگەیشتوو و خاوەن جوانیی هونەرییە. بەکارهێنانی تەکنیکی گێڕانەوەیی وەک مۆنۆلۆگ و میتاسەرد و چمیری المتکلم پێکهاتەیەکی دەوڵەمەندی بەخشیون کە ڕەنگدانەوەی ناسنامە و پەرشوبڵاوییە. تێکەڵکردنی ژانر (ڕۆمان، سێرە، دۆکیومێنتاری) و قووڵبوونەوە لە ناوەڕۆک و دەربڕینی دەروونی تایبەتمەندیی دیکەی کارەکانیەتی.
کاتێک باس دەگاتە “چ پێشنیارێکتان هەیە بۆ توێژەرانن و خوێندکارانی خوێندنی باڵا کە دەیانەوێت لەم بوارەدا کار بکەن؟”، هەرچەندە دیمانەکە پێشنیاری ڕاستەوخۆ ناخاتە ڕوو، بەڵام چەند بوارێکی لێکۆڵینەوە لە کارەکانی مەها حەسەن دیاری دەکات کە دەکرێت وەک پێشنیار وەربگیرێن، وەک لێکۆڵینەوە لە قەیرانی ناسنامە فرەییەکان، بابەتی نامۆبوون و کاریگەریی کۆچ، شیکردنەوەی وێناکردنی ژن، کاریگەریی شوێن، شیکردنەوەی تەکنیکە گێڕانەوەییەکان، لێکۆڵینەوەی بەراوردکاری و، شیکردنەوەی پەیوەندی نێوان ژیاننامەی نووسەر و ناوەڕۆکی ڕۆمانەکانی.
سەبارەت بە پرسیاری “چۆن خوێنەری کورد و عەرەب پێشوازییان لە بەرهەمەکانی مەها حەسەن کردووە، بە تایبەت بە لەبەرچاوگرتنی ناسنامە و زمانی نووسینەکەی؟”، دیمانەکە ئاماژە بە وەرگێڕانی ژمارەیەک لە ڕۆمانەکانی بۆ سەر زمانەکانی ئیتاڵی، هۆڵەندی و، کوردی (هەردوو شێوەزاری کرمانجی و سۆرانی) دەکات. هەروەها گەیشتنی دوو ڕۆمانی بە لیستی درێژی خەڵاتی بووکەری عەرەبی دوو جار، کە ئەمەش نیشاندەری سەرکەوتن و بایەخدانێکی باشە لە ئاستی ئەدەبی عەرەبیدا. چاوپێکەوتنەکانی لە سەکۆ جیاوازەکانی جیهانی عەرەبی و ڕۆژاواش نیشاندەری ئەوەن کە کارەکانی سەرنجیان ڕاکێشاوە.
لە وەڵامی پرسیاری “نووسین بە زمانێک جگە لە زمانی دایک، چ ئاڵنگاری و دەرفەتێک بۆ نووسەرێک وەک مەها حەسەن دروست دەکات؟”، دیمانەکە باس لەوە دەکات کە ئاڵنگارییەکان بریتین لە ڕووبەڕووبوونەوەی ململانێی ناسنامە و هەستکردن بە نامۆبوون یان تەنانەت تۆمەتبارکردن بە “عەرەبکراوی” لەلایەن هەندێک کەسەوە. لە هەمان کاتدا، دەرفەتەکان گەورەترن، وەک گەیشتن بە خوێنەرێکی فراوانتر لە جیهانی عەرەبیدا، گەیاندنی دەنگ و ئەزموونی کوردی و بابەتی پەیوەندیدار بە سووریا، بەدەستهێنانی ئازادیی زیاتر لە دەربەدەریدا بۆ نووسین و، خوڵقاندنی ناسنامەیەکی نوێ و فراوانتر وەک “هونەرمەند” و “نووسەر”ێک کە سەر بە داهێنانە.
کۆتا پرسیار، “پەیوەندی نێوان شوێنی جوگرافی (شوێنی ژیانی نووسەر) و کاریگەریی لەسەر ناوەڕۆک و ئاراستەی نووسینەکانی مەها حەسەن چۆنە؟”، دیمانەکە جەخت لەسەر پەیوەندیی قووڵی نێوان شوێن و نووسینەکانی دەکاتەوە. ژیان لە سووریا و دواتر کۆچکردن بۆ فەرەنسا قۆناغی جیاواڵی لە نووسینیدا دروست کردووە، کە هەریەکەیان کاریگەریی لەسەر بابەت (وەک بوونگەرایی و نامۆبوون) و شێواز هەبووە. حەلەب وەک شوێنێکی ناوەندی و هەمیشە ئامادە لە کارەکانیدا ماوەتەوە وەک نیشانەیەک بۆ ڕابردوو و یادگاری و ئازار. ژیان لە دەربەدەری لە فەرەنسا ئازادیی دەربڕینی زیاتری پێبەخشیوە و بووەتە هۆی پێگەیشتنی هونەریی زیاتر، هاوکات بابەتەکانی نامۆبوون و قەیرانی ناسنامەی چڕتر کردووەتەوە. ئەم گواستنەوەیە بووەتە سەرچاوەی بابەتی سەرەکی لە زۆربەی کارەکانیدا.