كارزان گلی – ههولێر
گفتوگۆی نێوان شام و هەسەدە بەردەوامە و گەیشتوونەتە رێككەوتنی سەرەتایی بۆ راوەستانی گرژییەكانیان و رێككەوتن لەسەر پرسە ئابوورییەكانی رۆژەڤی ئەو دوو لایەنەیە. توركیا لە نزیكەوە چاودێری ئەو لایەنە دەكات، ئەگەر بگەنە رێككەوتنی كۆتایی، دەرگای نوسەیبین دەكرێتەوە و ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە نێوان توركیا و رۆژئاوای كوردستان دەست پێ دەكات.
چاوی میدیاكان لەسەر ئەوە بوو، هەسەدە و رژێمی سووریا لەبارەی گرژی نێوانیان و چۆنیەتیی چوونی سوپای هەسەدە بۆ سەر وەزارەتی بەرگریی سووریا بەچی شێوەیەك دەبێت، بەڵام لە پاڵ ئەوانەدا قسە لەسەر كردنەوەی دەرگای نوسەیبینیش كراوە، كە دەروازەیەكی گرنگی نێوان سووریا و توركیایە بۆ ئاڵوگۆڕی بازرگانی.
لە ٢٠١١وە ئەو دەروازەیەی نێوان سووریا و توركیا داخراوە بەهۆی شەڕی ناوخۆیی سووریا، ئەگەر دەروازەكە بە فەرمی بكرێتەوە، بەگوێرەی زانیارییەكانی میدیاكانی توركیا، ساڵانە بە رێژەی دووملیار دۆلار ئاڵوگۆڕی بارزگانی لە نێوان رۆژئاوا و توركیادا دەكرێت و ئەگەر رێككەوتنی زیاتریش بكەن، لە ماوەیەكی كەمدا ئەو رێژەیە بۆ سێ ئەوەندە زیاد دەكات.
بەڕێوەبەرایەتی گومرگی توركیای سەر بە وەزارەتی بازرگانی ئاشكرای كردووە، سنووری نێوان سووریا و توركیا ٩١١ كیلۆمەتر درێژە؛ ١١ دەروازەیشی لێ هەیە. لەو رێژەیەشدا هەشتیان بەئاشكرا كراوەیە و بازرگانی بەردەوامە.
ئاژانسی (DW)ـی توركی بڵاوی كردووەتەوە، توركیا هەسەدەی پێ تیرۆرستە، ئەگەر بڕیار بێ دەروازەی نوسەیبین لەگەڵ توركیادا بكرێتەوە، پێویستە ئەو دەروازەیە لەژێر كۆنترۆڵی سوپای سووریا بێت نەك هەسەدە.
ئیلهام ئەحمەد، بەرپرسی باڵای هەسەدە، لە مانگی ئەیلوولدا دیمانەیەكی لەگەڵ گۆڤاری (El Mecelle)ـی بەریتانیا کرد و لەوێ باسی لە كردنەوەی دەروازەی نوسەیبین لەگەڵ توركیادا كرد و گوتی: ”هەموو لایەنەكان خەریكی دانوستانن لەو ڕووەوە، لەبارەی ئەوەی كەی دەكرێتەوە؟ دەتوانم بڵێم كۆبوونەوەكان بەردەوامە و لەسەر هەندێك بابەتیش رێككەوتن كراوە.“
لەسەر ئەو گوتانەی ئیلهام، ئەنكەرا هیچ لێدوانێكی نەداوە و بەدرۆی نەخستووەتەوە. تونجار بەكرخان، هاوسەرۆكی دەم پارتی، لە وتارێكدا لەناو پەرلەمانی توركیا ئاماژەی دا، پێویستە توركیا بەردەوام بێت لە گفتوگۆكردن لەگەڵ سووریا بۆ ئەوەی رۆژئاوای كوردستان ببێتە خاوەن فیدراڵی، هەروەها پەلەش بكەن لە كردنەوەی دەروازەی نوسەیبین و ئەگەر ئەوە روو بدات، هەنگاوێكی گەورەی مێژوویی دەبێت.
شائیسماعیل بەدرخانئۆغڵو، سەرۆكی كۆمەڵەی كار و پیشەسازی باكووری كوردستان، پێی وایە ئەگەر دەروازەی نوسەیبین بكرێتەوە، ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان توركیا و سووریا ٥٠٪ زیاد دەكات.
بەدرخانئۆغڵو، لە بەردەم كۆمیسیۆنی (ئاڵپشتی نیشتمانی و برایەتی و دیموكراتی)، كە بۆ پرۆسەی ئاشتی لە توركیا پێك هێنراوە قسەی كرد و باسی لە گرنگیی بازرگانی لەگەڵ سووریا كرد.
بەگوێرەی گوتەی ئەو، دوای رووخانی ئەسەد و لە ماوەی ١٠ مانگدا، ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان توركیا و سووریا زۆر زیادی كردووە، ئەگەر دەرگای نوسەیبینیش بكرێتەوە، ئەوكات ئاڵۆگۆڕەكە زۆر زیادتر دەكات و سوودی زۆری بۆ هەردوو لا دەبێت.
گوتیشی: ”ئێمە دەبێت نموونەی هەرێمی كوردستان وەربگرین، پێشتر توركیا بەچاوی دوژمن سەیری ئەو هەرێمەی دەكرد، بەڵام لە ماوەی ٢٠ ساڵی رابردوودا ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان ئێراق و توركیا ساڵانە ١٣ملیار دۆلارە، ٨٠٪ی ئەو رێژەیە لەرێگەی ئەو دەروازەیەوەیە كە لەژێر كۆنترۆڵی هەرێمی كوردستاندایە، بۆیە دەبێت توركیا بزانێت كردنەوەی دەروازەی نوسەیبین گرنگە.“
محەمەد كایە، سەرۆكی ژووری بازرگانی ئامەدی باكووری كوردستان، بەشێوەیەكی تر بیر دەكاتەوە و دەڵێت، ئەگەر توركیا دەروازەی نوسەیبین نەكاتەوە بۆ ئەوەی كەلوپەلی خۆی رەوانەی هەموو لایەكی سووریا بكات، ئەوكات چین دێت و ئەو بۆشاییەی توركیا پڕ دەكاتەوە.
كایە بۆ (DW) قسەی كردووە و دەڵێت: ”توركیا نابێت تەنیا بازرگانی لەگەڵ ئەو شوێنە بكات كە ناسنامەی عەرەبی لێیە، دەبێت بیر لەو شوێنانەی سووریاش بكاتەوە كە عەرەبی لێ نییە و كوردی لێیە. توركیا تەنیا لە دەروازەی جیلڤەگۆزوو، ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵ شامدا هەیە، باشە بۆچی بیر لەوە ناكەتەوە لەگەڵ هەموو شوێنەكانی سووریا دەروازە بكاتەوە، لە نێوانیاندا دەروازەی نوسەیبین كە سوودێكی زۆری بۆ توركیا دەبێت.“
هۆشداریش دەداتە توركیا، ئەگەر هەر داكۆكی بكات لەوەی دەروازەی نوسەیبین نەكاتەوە، ئەوكات چین دێت و شوێنی توركیا پڕ دەكاتەوە، ئەمەش زیانێكی گەورەی ئابووری لە توركیا دەدات.